MD hám PQJ / Qaraqalpaq hayal-qızlar atları

Baltagúl, Nayzabay, Oraqbay, Sawıtbay. Ertede náreste tuwılǵan waqıtta qılısh, balta, oraq, kindik kesiw maqsetinde jumsalǵan. Nayza, sawıt sıyaqlı quralları da tábiyattan tıs qáhárli ruwxlardıń kúshin qaytaradı dep esaplap, adamlar olardı tuwılǵan jerge kórsetip ilip qoyǵan. Bul atlar sońǵı waqıtları qılıshtay, baltaday, oraqtay, nayzaday ótkir, keskir, sawıttay bekkem bolsın degen tilekti de ańlatadı; s) ata-ananıń sezimlerine baylanıslı: Arzıwbay, Arzıwxan, Artıqbay, Artıqgúl, Asqarbay, Áziz,

Ázizxan, Áziyza, Jetkergen, Jubanısh, Jubatqan, Zıyat, Zıyatbay, Zıyada, Maqset, Murat (tilek), Niyetbay, Niyaz (sıylıq), Baxıt, Ótegen, Súyew, Súyindik, Saǵındaq, Súyinish, Quwandıq, Quwanısh, Tańsıq, Tilewlesa, Iqlas, Tınıshlıq, Jaqsılıq, Shadlıq, Ayday, Aysha, Ayım, Baxıt, Ǵumsha, Jipek, Jupar, Inabat, Intizar, Qımbat, Lala, Miyras, Nabat, Periyzat, Úmit, Umida, Xansha, Hasıl, Shiyrin hám t.b; j) urıw-qáwimge baylanıslı: Jádik, Qońıratbay, Qıyatbek, Qıyatbay, Qıpshaqbay, Mańǵıtbay, Múytenbay, Qanlıbek, Túrkmenbay, Qazaqbay, Xojabay hám t.b.; z) tuwısqanlıqqatnasqa baylanıslı: Jiyenbay, Aǵabek, Atabek, Babaniyaz, Enejan, Atabay, Ataniyaz, Atajan, Atanazar hám t.b.

Tilek atları. Bul toparǵa tuwılǵan náreste ushın jalbarınıw, jalınıw, arbaw, duwa qılıw sıyaqlı hár qıylı tileklerge baylanıslı atlar kiredi. Olar adamnıń «sırlı dúnya» menen tikkeley qatnasıwına isenimniń nátiyjesinde payda bolǵan.

Tuwılǵan balaǵa uzaq jas hám amanlıq tilew: Bektursın, Januzaq, Júzbay, Júzmurat, Kópjúrsin, Mıńbay, Ómirbay, Ómirzaq, Ómirniyaz, Tursınbay, Tursınmurat, Uzaqbergen, Uzaqbay,

32

Tumenbay, Ólmesek, Ólmesxan, Tursınay, Tursıngúl hám t.b.; baylıq, baxıt, abıroy, ullılıq, darxanshılıq, tabıs tilew: Baybolsın, Baqbergen, Baxtıbay, Baxıt, Baxtıgúl, Baxtıbiyke, Erkinbay, Sultanbek, Mırzabay,

Ámir, Baxtıyar, Abadan, Abatbay, Azatgúl, Azamat, Darxanbay, Dáwlet, Dáwletbay, Dáwletyar, Dáwletbiyke, Dáwletniyaz (parsı tilinde niyaz – sıylıq, sawǵa), Imanbay (iymanı bay bolsın degen mánide), Qoylıbay, Maylıbay, Qutlı, Qutıbay, Qutlımurat, Qutlıbiyke, Tolıbay, Toqbay, Húrmet, Húrmetulla, Rısbay, Rısnazar, Rısgúl, Rıslı, Saltanat, Toǵjan, Toqsulıw hám t.b.; e rjúrek, batır, bekkem, kúshli, ótkir bolıwına tilekleslik: Almas, Arslanbay, Batır, Bahadır, Bekpolat, Eralı, Erbosın, E rpolat, Ótkirbay, Polatbay, Barıs, Taspolat, Sherniyaz, Shernazar, Shınpolat, Shıntemir hám t.b.; qızlarǵa sulıwlıq tilew: Ajar, Ajargúl, Azada, Aygúl, Ayday, Aymeken, Ayna, Aynagúl, Aysulıw, Biybajar, Biybisulıw, Gúlráwshan, Gúlsánem, Gúlshiyrin, Nursulıw, Sulıwbiyke, Sulıwxan, Gózzal, Almagúl, Anargúl, Altınay, Gúmisay, Sholpan, Gawhar, Zuhra, Merwert, Húrzada, Perigúl, Xinjigúl, Ráwshan, Ziyba hám t.b. minez-qulıq, páklik tilew: Aqılbay, Aqılbek, Jaylıbay, Saqıy, Dálibay, Dálixan, Danabay, Danagúl, Erkebay, Erkejan, Jaqsıgúl, Jupar, Nazlıgúl, Hasıl, Hasılbiyke, Mehri, Mehriban hám t.b.

Balanıń salamatlıǵın tilew: Bunday atlar náresteniń suq kózden, qáhárli árwahlardı aldap-arbaw maqsetinde qoyıladı: Tabıldı, Satıpaldı, Shalabay, Ileker, Shalaxan hám t.b.; qáhárli árwahlardı aldap arbaw ushın ata-analardıń tilekleri, máselen, endigisi ul bolsın

33

degen niyet penen: Uldáwlet, Ulday, Ulbosın, Uǵılay, Uǵıljan, Uljan, Ulmeken, Uldanay, Ulxan, Ultuwǵan, Toydıq hám t.b.; Shańaraqtaǵı náresteler shetney bergennen keyin kelesi tuwılǵan perzentiniń amanlıǵın tilep: Ólmesek, Ólmesxan, Tursınbay, Tursınmurat, Tursıngúl, Tursınbiyke, Tursınxan, Turǵan, Turǵanbay, Turǵangúl, Turǵanbiyke hám t.b.; Shańaraqtaǵı tuwılǵan ul-qızlardıń jetkilikli bolıwına baylanıslı:

Toqtarbay, Toqtash, Toqtagúl, Genjebay, Genjenazar, Genjemurat, Genjegúl, Genjebiyke hám t.b.

Baǵıshlaw, arnaw atları. Házirgi waqıtqa shekem xalıqtıń sanaseziminde saqlanıp kelgen ótkendegi túsiniklerge baylanıslı atamalar hám tariyxta óz izlerin qaldırǵan belgili adamlardıń atların tuwılǵan nárestege estelik retinde arnap qoyıw.

Totem atları. Totem atlarınıń adam atları retinde qollanılıwı júdá quramalı máselelerdiń biri. Túrkiy xalıqlarında totemizmniń kelip shıǵıwı urıwlıq dúzimniń payda bolıwı menen tıǵız baylanıslı. Áyyemgi xalıqlar hár qıylı haywanatlardı, quslardı, ósimliklerdi, tańbalardı hám t.b. qubılıslardı káramatlı kúsh retinde tanıp, olarǵa húrmet-izzet penen qaraǵan hám solarǵa sıyınatuǵın bolǵan. A.M.Zolotarev Sibir xalıqlarınıń ishinde 20 qáwimniń usınday janlı-jániwarlardı, belgilerdi, qubılıslardı, atap aytqanda ayıwdı, búrkitti, jolbarıstı, barıstı, aqquw, ǵaz, jılan, ógiz, tańba hám t.b. haywanatlardı totem etip alǵanlıǵın kórsetedi.1

1 Золотарев А.М. Пережитки тотемизма у народов Сибири. Л., 1934, 49-51-бетлер.

34

S.P.Nesterov Oraylıq Aziya xalıqlarınıń áyyemgi dáwirlerde atqa, sayǵaqqa, qoyǵa, qulanǵa, sıyırǵa, qoyanǵa, búrkitke, qasqırǵa, jolbarısqa, suwınǵa, ǵazǵa, kiyikke húrmet penen qaraǵanlıǵın hám olardıń súwretlerin tasqa oyıp jazǵanlıǵın aytadı.1 E. Begmatov: «Turkiy tillerinde qasqırǵa baylanıslı (Buri, Bwriboy, Bwrioy), terekke baylanıslı (Wrmon, Wrmonoli, Chinorboy, Chinoroy), sonday-aq ósimlikke baylanıslı

(Evshanboy, Entokboy) hám t.b. totem atları júdá xarakterli»2 - dep kórsetedi. T.X.Kusimova áyyemgi bashkurt antroponimlerinde totem atlarǵa baylanıslı tiykarǵı kózge túsetuǵın nárse. ayıw hám qasqırǵa

(Ayıwqa, Ayıwxan, Ayıwkas, Akbure, Burexan, Qashqar) hám t.b. baylanıslı atlar ekenligin atap ótedi.3

Mine usınday totem atlar qaraqalpaq adam atlarınıń quramında da gezlesedi. Máselen haywanlarǵa baylanıslı (Bóribay, Bórixan, Jılqıbay, Maral, Kiyikbay hám t.b.) Qaraqalpaqsha Qoblan degen at áyyemgi túrkiy tillerinde qaplan-jolbarıs4 degen máni ańlatsa, al tungusmanchujr tillerinde

Qoblan-ayıw5 degen mánide qollanıladı. Sonday-aq tereklikke baylanıslı

(Toǵay, Toǵaybay, Ormanbay, Jiydebay, Jıńǵılbay, Qaraman, Shınar, Shınargúl hám t.b.), quslarǵa baylanıslı (Ǵarǵabay, Qorazbek, Qarshıǵa, Qarlıǵash, Totı) adam atları jiyi ushırasadı.

1 Нестеров С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Cентральный Азии в эпоху средневековья. Новосибирск. 1990, 92-104-бетлер.

2Бегматов Э. Антропонимика узбекского языка. АКД. Ташкент, 1965, 8-бет.

3Кусимова Т.Х Древнебашкирские антропонимы. АКД. Уфа, 1975, 9-бет.

4Древнетюркский словарь. Л., 1969, 421-бет.

5Сравнительный словарь тунгусо-маньчужурских языков. т, 1 Л., 1975, 402-бет.

35

Allaǵa, qudayǵa, táńirge, payǵambarǵa hám olardıń saqabalarınıń atlarına baylanıslı, diniy uǵımdı úgitlewshi, sondayaq aspan denelerine sıyınıwdan payda bolǵan adam atları: Allambergen, Qudaybergen, Tańirbergen, Tańir, Sulayman, (áyyemgi evrey tilinde solomon-tınısh, paraxat, qozǵalǵan), Ibrayım (áyyemgi evrey tilinde Avraam-xalıqtıń, eldiń

ákesi, atası), Isaq (áyyemgi evrey tilinde Isak-kúldi, kúlgen), Yaqıp

(áyyemgi evrey tilinde) Iakov

«izinen júriwshi», qaraqalpaqsha Izbasar degen atqa jaqınraq keledi); Yusip

(áyyemgi evrey tilinde Iosif «kóbeysin, kóp bolsın, qaraqalpaqsha Kóbey, Kóbeysin degen atqa jaqın); Muwsa (áyyemgi evrey tilindegi Moisey – suwdan shıǵarıp alınǵan bala). Ismayıl (áyyemgi evrey tilinde – alla seniń qıynalǵanın esitti); Dawıt (áyyemgi evrey tilinde súyikli, súygen, ashıq bolǵan); Iysa (áyyemgi evrey tilinde – alla sıylıǵı, alla qutqaradı, allanıń qayırqomlıǵı); Muxammed (payǵambar atı, arabsha - maqtawlı); Ábubákir (sháriyar atı, Bákir – arabsha «izertlewshi»); Omar (sháriyar atı, arabsha -

ómirlik); Áliy (sháriyar atı, arabsha-biyik joqarı); Aysha (Muxammed payǵambardıń eń súyikli hayalı); Qatiysha (Muxammed payǵambardıń eń birinshi hayalı, arabsha mánisi «shala tuwılǵan qız»); Fatiyma (arabshaemshek sútinen shıqqan er jetken qız).

Tariyxıy ǵayratkerlerdiń atlarına baylanıslı: Aydos (XIX ásirdiń basında xalıq azatlıǵı ushın gúresken qaraqalpaq biyi); Alpamıs, Qoblan, Sháriyar (qaraqalpaq dástanlarınıń bas qaharmanları, batırları); Ájiniyaz

(shayır Ájiniyaz Qosıbay ulı), Berdaq (shayır

36

Berdaq Ǵarǵabay ulı); Áliysher (ózbek shayırı Áliysher Nawayı);

Ernazar xalıq azatlıǵı ushın gúresken qaraqalpaq biyi) hám t.b. Tariyxıy-etnografiyalıq jaqtan qaraqalpaq adam atlarınıń ataananıń

tábiyattan tıs qúdiretli kúshlerge sıyınıwshılıǵı usaǵan baylanıslı belgili bir

ırımǵa baylanıslı at qoyıw jaǵdayları kóplep gezlesedi. Sonday-aq tábiyattaǵı hár qıylı hádiyselerge, qubılıslarǵa, balanıń tuwılıw jaǵdayına, túrine, waqtına, belgili bir sánege, sanına hám t.b. baylanıslı qoyılǵan dástúriy atlar kóp ushırasadı.

37

II bap. Qaraqalpaq hayal adam atları variantları

Antroponimikalıq variantlar haqqında túsinik

Leksikologiya hám semasiologiyada sinonim, antonim, omonim haqqında sóz barǵanda, ádette, menshikli atlar materiallarına itibar berilmeydi. Bul, bizińshe, eki kózqarastan usılay islenedi: 1) menshikli atlar leksikalıq mánige iye emes dep esaplanadı hám sol sebepli olardaǵı uqsas hám qarama-qarsı mánilerdi anıqlaw qıyın dep esaplanadı; 2) menshikli atlar sistemasında sinonimlik, antroponimikalıq hám omonimlik qatnaslar joq dep esaplanadı. Soǵan qaramastan, onomastikalıq izertlewlerde antroponimikalıq sinonimiya haqqında sóz etilgen. Máselen, V.D.Bondaletov hám E.F.Danilinalar russha Nikolay – Kolya – Nina - Nikolushka – Kolyan – Kolyay - Kolka sıyaqlı ismlerdi sinonimler dep qaraydı.1

E.Begmatov Kwrkam, Gwzzal, Barno ismlerin analizley otırıp, bul tiptegi ismlerdiń sinonimligin belgilewde eki jaǵdaydı esapqa alıw kerek dep biledi: 1) adam atlarınıń qaraqalpaq onomastikası sistemasında antroponimikalıq fond sıpatındaǵı jaǵdayı; 2) adam atlarınıń adamlardıń menshikli atına aylanǵan jaǵdayı. Kwrkam, Gwzzal, Barno ismleri onomastikalıq fondta teń áhmiyetke iye hám adamlardıń olardan qálegenin ism sıpatında jańlaw múmkinshiligi bar. Mine usı mánide bul ismler sinonim bola aladı. Sebebi, biriniń ornına ekinshisin almastırıp tańlaw múmkinshiligi bar. Biraq bul ismler adam atına aylanǵannan keyin, olardı almastırıp qollanıw

1 Бондалетов В.Д., Данилина Е.Ф. Средства выражения эмоcионально-экспрессивных оттенков в русских личных именах. //Антропонимика. М., 1970, 196-бет.

38

múmkinshiligi joytıladı. Demek, bul tiptegi adam atları antroponimikalıq fondta sinonimlik jaǵdayda bolǵanı menen adam atına aylanǵan soń, bul belgini joǵaltadı.1

Onomastikalıq sistemadaǵı variantlılıqqa jaqın turatuǵın qubılıslardan biri til biliminde paralleller dep júritiledi. Til biliminde leksikalıq paralleller, onomastikalıq paralleller haqqında jazılǵan bir qatar jumıslar bar.2

Antroponimikalıq hám toponimikalıq paralleller haqqında tómendegi ayırım juwmaqlardı shıǵarıw múmkin:

1.Onomastikalıq paralleller forması jaǵınan birdey yamasa uqsas atamalardıń bir waqıttıń ózinde hár túrli tillerde ushırasıwı.

2.Parallel atamalar ushırasatuǵın tiller bir sistemaǵa kiretuǵın tuwısqan, tuwısqan tiller yamasa hár túrli sistemaǵa kiretuǵın tiller bolıwı

múmkin.

3. Parallel atamalar az qatlam materialları (máselen, eki túrkiy tilde ushırasatuǵın túrkiy qatlamǵa iye atama), basqa tillerden ózlestirilgen sózlerden jasalǵan atamalar. Máselen, Muhammed (arabsha), Nawrız

(parsısha) ismleriniń qaraqalpaq, ózbek, qazaq tillerinde barabar ushırasıwı.

Variantlılıq til birlikleriniń sinxroniyalıq jaǵdayda bolıwı hám wazıypanı atqarıw bolıp, ol onomastikalıq sistema ushın da tán

1Бегматов Э. Ўзбек исмлари имлоси. Ташкент, 1970, 34-бет.

2Нуриев Э.Б. Азербайджанские географические термины и их параллели в Средней Азии. // Ономастика Узбекистана. Ташкент, 1987; Мешадиев Г. Лексические параллели в топонимический системе азербайджанского, узбекского и киргизского языков. //Ономастика Узбекстана. Ташкент. 1989; Хапаев С. Узбекского-карачаево-болкарские параллели гидронимов Средней Азии «Северного Кавказа. // Ономастика Ўзбекстана.

Ташкент, 1989.

39

ekenligi sózsiz. Onomastikalıq sistemadaǵı variantlılıq haqqında pikir bildirilgen jumıslardıń kópshiliginde antroponimiya hám toponimiya materialları analizlengen. Bul jumıslarda variantlılıqtı payda etiwshi sebeplerge stillik talap tildiń únemliligi, tillerdiń óz ara tásiri yamasa obektti qayta ataw, atamanıń tolıq hám qısqarǵan formalarǵa iye bolıwı, atamasınıń ádebiy hám jergilikli formalarınıń bolıwı, adam atlarınıń tolıq hám erkeletiwqısqarǵan formaları, orfografiyalıq faktorlar hám basqalar kiredi. Variantlardıń kórinislerine baylanıslı pikirlerdi ulıwmalastırıw adam atlarınıń orfografiyalıq variantları, fonetikalıq variantları, fonologiyalıq variantları, morfologiyalıq variantları, leksikalıq variantların belgilewge járdem beredi.

Hayal adam atların hár tárepleme izertlew, ondaǵı lingvistikalıq hám lingvistikalıq emes nızamlıqlardı belgilew. Usı maqsetti ámelge asırıw ushın jumısta tómendegi wazıypalar sheshildi:

1) til biliminde invariant hám variantlıq túsiniginiń analizin úyreniw hám onıń antroponimiya sistema variantlılıǵına qatnasın belgilew; 2) antroponimikalıq sistemadaǵı variantlılıq qubılısınıń tillik dárejesin ashıp beriw; 3) antroponimikalıq variantlardı júzege shıǵarıwshı lingvistikalıq tiykarlar hám hám sebeplerdi úyreniw; 4) antroponimikalıq variantlardıń payda bolıw jolların belgilew; 5) antroponimikalıq variantlardı leksikasemantikalıq variantlardı leksikasemantikalıq, orfografiyalıq jaqtan klassifikaciyalaw, ondaǵı ónimli hám ónimsiz modellerdi anıqlaw; 6) antroponimikalıq variantlardıń ádebiy til sisteması hám ádebiy til normalarına qatnasın izertlew; 7) antroponimikalıq variantlardı

ádebiy tildiń

40

orfografiyalıq norması talabı kózqarasınan belgili bir normalarǵa salıw múmkinshiliklerin úyreniw.

Qaraqalpaq hayal adam atlarınıń qısqarǵan variantları

Qısqarıw qubılısı antroponimikalıq sistemada ónimli. Bul qubılıstı tilshi ilimpazlar qısqarıw, tarayıw, erkeletiw-kishireytiw formaları hám basqa terminler menen atap kelmekte.

Adam atlarınıń qısqarıwı haqqında sóz barar eken, bul qubılıs yaki jaǵday menen baylanıslı ekenin aytıw kerek:

1) ismdi qolay formada aytıwǵa umtılıw hám 2) balanı ismin aytıp erkelew arqalı onıń isminiń ózgeriske ushırawı. Hár eki jaǵdayda da ism

óziniń negizgi formasınan basqasha formaǵa ótedi. Bunday ózgeris adam atlarınıń quramındaǵı belgili bir komponenttiń, buwınnıń, sestiń túsip qalıwı esabınan payda boladı.

Adam atlarınıń qısqarıwı - ádebiy tildegi fonetikamorfologiyalıq hám akcentuaciyalıq nızamlıqlarǵa ámel qılıwshı lingvistikalıq qubılıs. Adam atlarınıń qısqarıw ózgesheligi milliy tildiń obektiv fonetika-morfologiyalıq nızamlıqlarına tayansa da, bul qubılıs genetikalıq jaqtan adamlardıń subektiv háreketleri, olardıń adam atlarına kóre itibarsızlıǵı menen de baylanıslı. Máselen, adam atlarınıń hár túrli formaǵa kirip qalıw qubılısın alıp qarayıq: Gúlziyra, Dilaram, hám t.b. ismler Gúlziy, Dila, formalarında aytıladı.

41