MD hám PQJ / Qaraqalpaq hayal-qızlar atları

Bul jaǵdaydıń hámmesi de qaraqalpaq adam atlarınıń quramınıń xalıq aralıq ismler menen tolısqanın, olardıń ishinde aytılıwı, qollanılıwı jaǵınan hár túrli variantlar bar ekenligin de kórsetedi.

Antroponimika-onomastika iliminiń bir bólimi bolıp, ol menshikli adam atlarınıń quramın, olardıń kelip shıǵıw zańlılıqların, tillik qatlamların, qurılısın, mánilik ózgesheliklerin hám t.b. táreplerin lingvistikalıq jobada izertleydi hám úyrenedi.

Adam atları, birinshi gezekte, adamnıń jámiyettegi ornın ajıratıp kórsetiw ushın qoyıladı. Bul tuwralı V.A.Nikonov: «Adam atları jámiyette hám jámiyet ushın oǵada zárúr. Olardı jámiyette itibarsız qaldırıwǵa bolmaydı. Sonlıqtan adam atlarına degen mápdarlıqtıń kúshli ekenligi túsinikli»,1 dep kórsetedi. Antroponimler basqa sózler sıyaqlı tildiń zańlılıqlarına baǵınadı, sonlıqtan olar til sistemasınıń tiykarǵı bir bólegin quraydı hám etnografiya, tariyx, sociologiya hám huqıq tanıw menen birgelikte úyreniledi.

Haqıyqatında da, adam atların izertlew arqalı xalıqtıń til tariyxın, úrp-

ádet dástúrlerin, sociallıq jaǵdayların hám taǵı basqa sırların ashıwǵa boladı. Házirgi qaraqalpaq adam atlarınıń quramında arab-parsı, túrkiy hám monǵol tillerine ortaq elementler, rus tili arqalı kelip kirgen elementler ushırasadı. Sonıń menen birge qaraqalpaq adam atları grammatikalıq qurılısı hám semantikalıq

1 Никонов В.А. Методы антропонимики. //Личные имена в прошлом, настоящем,

будущем. М., 1970, 33-бет.

12

ózgeshelikleri jaǵınan da hár tárepleme úyreniwdi talap etedi. Jámiyettiń

ózgerip rawajlanıwı menen bir qatarda ilim hám mádeniyat, solar menen adam atları da hár jámiyetke say jańa ismler menen tolısıp baradı, al olardıń geyparaları gónerip umıt bolıp, qollanıwdan shıǵıp qaladı. Adam atları arqalı tariyx betleriniń sırları ashıladı, bolıp ótken tariyxıy waqıyalardaǵı isháreketlerdiń kimler tárepinen islengenligi kórinedi, adamlardıń jámiyettegi ornı anıqlanadı. Sonlıqtan qaraqalpaq til biliminde arnawlı túrde izertlenilmey kiyatırǵan áhmiyetli tarawlardıń biri qaraqalpaq antroponimikasın izertlew bolıp tabıladı.

N.A.Baskakov birinshilerden bolıp, qaraqalpaq toponimikası hám onomastikasın izertlewdiń oǵada zárúr ekenligin atap kórsetti. Ol óziniń

«Karakalpakskiy yazık» atlı miynetiniń birinshi tomında qaraqalpaq adam atlarınıń dizimin bergen.

Bul qaraqalpaq antroponimiyası boyınsha aytılǵan dáslepki ilimiy pikirler hám jıynalǵan materiallar edi. N.A.Baskakov maqalasında gúl komponentiniń qaraqalpaq hayal-qızları atlarınıń quramında úsh túrli variantta qollanılatuǵınlıǵın hám semantikalıq jaqtan jasalıw jolların ashıp kórsetti.1

Tariyxtshı hám etnograf L.S.Tolstova óziniń maqalasında2 qaraqalpaq antroponimlerine qısqasha sholıw jasap, geografiyalıq atamalarǵa baylanıslı (Shımbay, Moynaqbay, Tórtkúlbay, Nókisbay,

1 Баскаков Н.А. Элемент «гүл» роза, cветок в составе каракалпакских женских имен. //Ономастика Средней Азии, М., 1978, 138-142-бетлер

2 Толстова Л.С. Древневосточные антропонимические ассоcиаcии в каракалпакском историческом фольклоре. //Ономастика Востока. М., 1980, 67-71-бетлер.

13

Dáryabay, Teńizbay hám t.b.), urıw, millet atamalarına baylanıslı (Qıyatbay, Qıpshaqbay, Mańǵıtbay, Túrkmenbay, Qazaqbay) hám t.b qoyılǵan adam atlarınıń jasalıw jolların lingvistikalıq hám tariyxıy etnografiyalıq materiallar tiykarında dálillengen. Ol óziniń basqa bir maqalasında áyyemgi Shıǵıs antroponimleriniń toparına kiretuǵın Samiram atınıń qaraqalpaq folklorında saqlanǵanlıǵı haqqında dárek beredi. Ilimpazdıń pikirinshe, Samiran – biziń eramızǵa shekemgi IX ásirlerde jasaǵan Assiriyanıń hayal patshası Shammurat (yamasa Sammuramat) atınıń negizgi úlgisi bolıp, ol áyyemgi armyan xalqına belgili bolǵan

Shamiram atı menen de baylanıslı. Avtor adam atları arqalı xalıqlar arasında kiyatırǵan óz-ara tariyxıy baylanıstıń jigin ashıp, usı xalıqlar arasındaǵı Samiram haqqındaǵı ańızdıń uqsaslıǵına ayrıqsha dıqqat awdarǵan.1

Qaraqalpaq adam atlarına baylanıslı bolǵan ayırım máseleler jergilikli alımlar tárepinen de izertlenildi. Máselen, D.S.Nasırovtıń L.S.Tolstova menen birgelikte jazılǵan maqalasında qaraqalpaq adam atları hám familiyalarınıń tariyxı, tuwısqanlıq terminlerdiń adam atlarınıń quramında qollanılıw ózgeshelikleri sóz etilgen. Sonday-aq bul maqalada qaraqalpaq adam atlarınıń semantikalıq klassifikaciyası hám olardıń tariyxıy rawajlanıw basqıshları da keń tárizde kórsetilgen.2

1Толстова Л.С. Топонимы и этнонимы в антропонимии каракалпаков. //Ономастика Средней Азии, Фрунзе, 1980, 101-105-бетлер.

2Насыров Д.С., Толстова Л.С. Каракалпаки. //Системы личных имен у народов мира.,

М., 1986. 152-156-бетлер.

14

J.Shámshetov qaraqalpaq adam atlarınıń quramında shıǵısı arabsha qatlamlardıń qollanılıwı, qurılısı boyınsha ózgeshelikleri hám olardıń fonetikalıq ayırmashılıqların kórsetip bergen.1 O.Yusupov Alpamıs,

Baybóri, Áshim antroponimleriniń hám Qońırat etnoniminiń

etimologiyasın ashıp, bir neshe isenimli dáliller menen tariyxıy jaqtan sıpatlama bergen.2

Q.Qoshanov «Rus hám qaraqalpaq tilleriniń óz-ara baylanısı

máseleleri» (Nókis, 1991) atlı miynetinde qaraqalpaq tiline russha adam

atlarınıń kelip kiriw jaǵdayların hám olardıń qollanılıw ózgesheliklerin

kórsetken. Sonday-aq avtor qaraqalpaq adam atlarınıń jazılıw máselelerine de ayrıqsha dıqqat awdarǵan.

Qaraqalpaq adam atlarınıń sózligi birinshi ret O.Bekbawlov tárepinen

«Jekke adam atları» degen atamada 1973-jılı baspadan shıqtı. Ekinshi sózlik O.Dospanov, M.Qálenderov, E.Dospanova, G.Qálenderovalar tárepinen 1994-jılı «Qaraqalpaq isimleri» degen at penen shıqtı. Bul

sózlikler, tiykarınan alǵanda, adam atlarınıń jazılıw hám ismlerdi tańlaw máselelerine arnalǵan.

Ulıwma alǵanda, qaraqalpaq antroponimleriniń elege shekem

izertlenbey kiyatırǵan máseleleri kóp.

Sonlıqtan da, qaraqalpaq adam atların hár tárepleme izertlep, olardıń

1Шамшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги араб антропонимлеринен. //ӨзССР ИА ҚФ хабаршысы, 1974, №1, 77-82-бетлер.

2Юсупов О. «Алпамыс» дәстанындағы антропонимлер ҳәм этнонимлер ҳаққында жаңа ой-пикирлер. //ӨзССР ИА ҚФ хабаршысы, Нөкис, 1985, №1, 56-63-бетлер.

15

kórsetiw házirgi qaraqalpaq til bilimindegi áhmiyetli wazıypalardıń biri bolıp tabıladı.

Qaraqalpaq adam atları arnawlı túrde O.Sayımbetov tárepinen izertlendi. Ol óziniń kandidatlıq dissertaciyasında qaraqalpaq adam atlarınıń payda bolıw tariyxı, shıǵısı boyınsha qatlamları, adam atlarınıń tariyxıy-etnografiyalıq ózgeshelikleri, semantikası boyınsha túrleri, qurılısı boyınsha túrleri hár tárepleme monografiyalıq túrde sóz etilgen.1

Házirgi qaraqalpaq adam atlarınıń leksikalıq sistemasın ulıwma tárizde bayanlaw basqıshtı basıp ótildi dep aytıwǵa boladı. Sol sebepli aldaǵı waqıtta adam atları sistemasındaǵı ayırım ishki nızamlıqlar, sistemalıq qatnaslardı tereńirek úyreniw zárúrligi tuwılmaqta. Mine usınday máselelerdiń biri – qaraqalpaq antroponimiyası sistemasınıń variantlılıǵı qubılısı.

Qaraqalpaq antroponimiyası sistemasındaǵı dástúriy-tariyxıy hám jańa ismler arasında payda boladı. Ekinshiden, adam atları variantlılıǵın izertlew ádebiy ism hám dialektlik ism sıyaqlı túsinikler dárejesin ańlap jetiwge múmkinshilik beredi. Sebebi, variant ismlerdiń belgili bir bólegi

ádebiy (ulıwmalıq normaǵa túsken) hám jergilikli-dialektlik ismler tiykarında payda boladı. Úshinshiden, adam atları variantlılıǵın izertlew qaraqalpaq adam atları hám familiyaları imlasınıń ayırım qıyın ámeliy máselelerdi ilimiy jaqtan durıs sheshiwge múmkinshilik beredi. Sebebi, atamaları belgili hár túrli jazılıw formaları menen baylanıslı bolǵan orfografiyalıq variantlar quraydı. Tórtinshiden, adam atlarındaǵı variantlılıq qubılısın

1 Сайымбетов О. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. Нөкис, 2000.

16

izertlew til sistemasınıń ózine tán ózgesheliklerinen biri bolǵan invariant hám variant qubılısınıń qaraqalpaq antroponimiyası sistemasındaǵı ózgesheliklerin ashıwǵa múmkinshilik beredi

hám t.b. Aytılǵan máselelerdiń úyreniliwi, óz náwbetinde antroponimiyanıń ádebiy normaǵa qatnasın belgileydi, ismler, familiyalar, otchestvolardıń tańlap alınıwı hám jazılıwın belgisi bir normalarǵa salıw múmkinshiliklerin aydınlastıradı.

17

etnografiyalıq ózgeshelikleri

Til biliminde sózlik quramdı klassifikaciyalawda hár túrli jaǵdaylar esapqa alınıp kiyatır. Aytayıq, tariyxıy shıǵısına qaray olardı túpkilikli hám

ózge qatlamlarǵa, qollanılıw órisine qaray sheklenbegen toparlarǵa, tariyxıy-funkcionallıq belgilerine qaray keń qollanıtuǵın hám az qollanılatuǵın birliklerge, funkcionallıq-stillik ózgeshelikleri boyınsha awızsha hám jazba stillik qatlamlarǵa jazba stillik qatlamlardı hár túrli funkcionallıq-stillik tarmaqlarǵa bóliw principi kóbirek tarqalǵan. Sonıń menen birge, sózlik quram leksikalıq birliklerdiń máni hám formalıq belgilerine qaray sóz shaqaplarına, mánili sózlerdi ańlatatuǵın predmetlerdiń tiplik ózgesheliklerine sáykes olardı leksika-semantikalıq, tematikalıq hám t.b. toparlarǵa ajıratılıp ta qaraladı. Demek, sózlik quram hár túrli principler tiykarında hár túrli klassifikaciyalıq sıpatqa iye bolıp kelmekte hám sol kózqarastan hár tárepleme úyrenilmekte.

Biz bul bólimde til biliminde qollanılıp kiyatırǵan hár túrli kásipke qatnaslı sózlerdi belgili bir temalar dógereginde klassifikaciyalap izertlew principin negiz etip ala otırıp, ósimliktiń atqaratuǵın xızmetine, qollanılıw

ózgesheligine geografiyalıq atamalardıń belgili bir túsiniklerdi bildiriwine qaray, jıynalǵan materiallardı hár túrli temalar dógereginde toparlarǵa bólip izertlewdi maqul kórdik. Óytkeni, sózlerdiń tematikalıq toparlarınıń leksikasemantikalıq toparlarǵa qaraǵanda órisi júdá keń. Sebebi, qanday

18

da bir tematikalıq toparǵa hár túrli sóz shaqaplarına jatatuǵın sózler de kiretuǵın bolsa, leksika-semantikalıq topar bir ǵana sóz shaqabına kiretuǵın atamalardan quraladı. Izertlew obekti bolıp otırǵan tematikalıq topardıń quramında hár túrli leksika-semantikalıq sóz toparı bola beriwi múmkin.

Izertlewshilerdiń orınlı atap kórsetkenindey, sózlerdi tematikalıq princip boyınsha bóliw nátiyjesinde ǵana izertlew obekti bolıp otırǵan kásiptiń, óndiristiń, belgili bir tarawdıń leksikalıq sóz baylıǵın anaǵurlım tolıǵıraq qamtıwǵa múmkinshilik kóbeyedi. Klassifikaciyalawdıń bunday túri sózdiń mánilerin saylap kórsetiwge járdemin tiygizedi. Óytkeni, atama

óziniń bir ǵana mánisinde belgili tematikalıq toparǵa ótedi. Klassifikaciyalawdıń bul túri kásibiy leksikaǵa ekstralingvistikalıq sıpatlama beriwge, predmetler menen qubılıslardıń ózlerine tikkeley baǵdarlanǵan sóz toparların anıqlawǵa, lingvistikalıq jaqtan ulıwma sholıw jasawǵa, onıń házirgi waqıttaǵı bir tutas sistemasın kórsetiwge qolay usıllardıń birinen sanaladı.

Qálegen tildiń leksikasın tematikalıq toparlarǵa bólip izertlew arqalı ondaǵı sistemalıq anıqlanadı hám sol arqalı belgili bir nızamlılıqlar ashıladı. Izertlewdiń bul usılı házirgi dáwirde tiykarǵı ilimiy metodlardan esaplanadı. Belgili bir tarawǵa tiyisli terminlerdi tematikalıq toparlarǵa ajıratıp úyreniwdiń ózine tán ózgeshelikleri bar. Qálegen bir tarawǵa tiyisli terminlerdi tematikalıq toparlarǵa bóliw, birinshiden, bul taraw terminleriniń ulıwma baylıǵın anıq kórsetiwde, ekinshiden, olardıń jasalıw modellerin

19

anıqlawda hám terminlerdiń leksika-semantikalıq tárepten óz ara baylanısın ashıp beriwde úlken xızmet atqaradı.

E.Begmatovtıń miynetinde leksikalıq baylıqtı tematikalıq toparlarǵa ajıratıp úyreniwdiń qolaylıqları, basqasha izertlew usıllarınan ayırmashılıqları keń hám isenimli túrde bayanlaǵan.1 Ol sózlerdi tematikalıq toparlarǵa ajıratıw sózlik baylıqtı sistema sıpatında úyreniwdiń usıllarınan biri ekenligin júdá durıs atap kórsetken.

Sonday-aq túrkiy tillerdiń leksikalıq qatlamları, terminologiyalıq sistemaları izertlenigen bir qatar miynetlerde tematikalıq klassifikaciyadan paydalanılǵan. Máselen, R.Safarov bılay jazadı:

«Sistem leksikologiyaning taraqqiѐt bosqichi swzlarni tematika va leksiksemantik guruhlarga birlashtirib, manoni tarkibiy qısmlarga ajratib

órganish bilan xarakterlanadi».2

Ayırım pikirlerden kórinip turǵanınday, leksemalardı leksikasemantikalıq kóz qarastan yaki tematikalıq kóz qarastan izertlengende de leksikanıń sistemalıq qásiyetin ashıp beredi. Máselen, B.Abdigalieva qazaq tiliniń turmıslıq leksikasına arnalǵan miynetinde úy buyımları atamaların hár qıylı leksika-semantikalıq toparlarǵa bólgen: a) ıdıs túsinigin ańlatıwshı sózler; b) awqat tayarlawǵa arnalǵan ıdıs atamaları; v) awqat jewge hám ishiwge arnalǵan ıdıs

1Бегматов Э.А. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатламлари. – Тошкент, 1985, 120-бет.

2Сафаров Р. Лексик-семантик муносабатнинг турлари. – Тошкент, 1996, 4-бет.

20

atamaları; g) hár qıylı wazıypadaǵı ıdıs atamaları dep belgili bir sistemaǵa túsiredi.1

1960-jıllardıń aqırına kelip Batıs Evropa hám keyinrek rus til biliminde sistem leksikologiyada belgili bolǵan leksika-semantikalıq toparlarǵa sinonimlik hám antonimlik paradigmalar menen birge, sózlerdiń arasındaǵı leksika-semantikalıq qatnastıń jáne bir túri – giponimiya ajıratıladı. Sońǵı jıllardaǵı izertlewde leksemalardıń óz ara semanitkalıq qarım-qatnaslarınıń qatarına giponimiyada kirgizilgen. Onıń quram bólekleri giperonim hám giponim, jınıs hám túr terminleri arqalı sáwlelendirilmekte. M.Abdiev óziniń kandidatlıq dissertaciyasında giponimikalıq múnásibetlerge toqtaydı. Giperonimikalıq hám giponimikalıq terminlerdiń sinonimleri retinde jınıs, túr terminlerin qollanadı.

Qaraqalpaq tiliniń leksikalıq qatlamları, ásirese, terminologiyalıq sistemaları analizlengen bir qatar jumıslarda tematikalıq klassifikaciyalaw usılınan keń paydalanılǵan.

Adamzat jámiyetinde náreste tuwılǵannan keyin, oǵan at qoyıw eń

áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp esaplanadı. Ismsiz jámiyet haqqında sóz bolıwdıń ózi múmkin emes. Ayırım Arqa Sibir xalıqlarında adam atı hám ruwx bir dep qaraladı. Jańa Gvineyada jasawshı bir qáwim, ekinshi bir qáwimdi qırıp atırıp adamlardan: - Atıń kim? Atıńdı ayt! – dep birim-birim talap qıladı eken. Buǵan sebep adamǵa qoyılatuǵın attıń jetispewshiligi qusaydı. Olardıń

1 Абдигалиева Б. Быовая лексика казахского языка (Семантика, структура и источники): АКД, Алма-Ата, 1985. 5-бет.

21