MD hám PQJ / Frazeologizm quramında bir hám eki sanlıq sózleriniń jumsalıwı

Bir hám eki sanlıqları qatnasındaǵı frazeologizmlerdiń leksikalıq variantlarda júdá kóp ushırasadı. Mısalı tómendegi frazeologizmlerdiń bir komponenti (sanlıq sózden basqa) mániles sózler menen almasadı:

Bir is bolıw – bir gáp bolıw Boyı bir qarıs – boyı bir tutam Bir zaman – bir maydan

Bir túyir – bir shuqım

Bir tırnaq – bir tuyaq

Bir qálipke quyǵanday – bir qálipke salǵanday

Bir qısım bolıw – bir uwıs bolıw

Bir shaynam eti bolmaw – bir shuqım eti bolmaw Bir qarıs jerde – bir adım jerde – bir atlam jerde Eki oylı

– eki qıyallı

Sózi eki shıǵıw - gápi eki shıǵıw t.b.

Tómendegi frazeologizmlerdiń sanlıqlardan bolǵan komponentleri basqa sanlıqlar menen almasadı:

Aspandı eki eli ákeliw – aspandı tórt eli ákeliw Bası ekew emes – bası altaw emes

Bir awız sóz – eki awız sóz – bir-eki awız sóz

Bir eli – eki eli

Bir tuyaq – jalǵız tuyaq

Bir qarıs jerde – eki qarıs jerde

Eki uyqılaǵanda túsinde kórmegen - tórt uyqılaǵanda túsinde kórmegen Tili bir qulash – tili eki qulash t.b.

Kórip turǵanıńızday frazeologiyalıq variantlar bir hám eki sanlıǵınıń almasıwı nátiyjesinde bolıp tur.

51

Frazeologizmniń leksika-grammatikalıq mánisiniń saqlanǵan túrdegi variantlarınıń bir túri grammatikalıq variantlar bolıp esaplanadı. Grammatikalıq variantlasıw frazeologizmlerdiń ishki grammatikalıq sistemasında bolatuǵın

ózgerisler tiykarında júzege keledi.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń grammatikalıq variantları leksikalıq variantlarǵa qaraǵanda júdá az ushırasadı. Sanlıq penen qollanılǵan frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi grammatikalıq ózgerisler geyde olardıń leksikalıq quramındaǵı ózgerisler menen birge boladı. Usınday jaǵdaydan leksika-grammatikalıq variantlar payda boladı. Mısalı: bir degende – bir degennen, bir jaqlı bolmaq - bir jaqlı etiw, bir awız sóz – bir-eki awız sóz, bir basın ekew etiw – bir basın eki etiw t.b.

Izertlewler nátiyjesinde frazeologiyalıq variantlardıń ózgermeli komponentleri dus kelgen sózler menen almasa bermesten tildiń belgili bir nızamları arqalı iske asatuǵın qubılıs ekenligi belgili boldı. Sonday-aq frazeologizmlerdiń hár qıylı variantlarda jumsalıwı olardıń absolyut turaqlı sıpatqa iye emes ekenliginen derek beredi. Tildiń basqa birliklerine usap gáp ishinde qollanǵanda frazeologizmlerdiń kópshiligi derlik belgili dárejede leksikalıq hám grammatikalıq ózgerislerdi qabıl ete aladı. Frazeologizmlerde bolatuǵın variantlasıw qubılısı tilimizde jaqın dúzilistegi frazeologizmlerdiń payda bolıwına óz tásirin tiygizedi.

2.2. Frazeologiyalıq antonimler

Antonim sózler leksikologiyada semantikalıq qubılıs sıpatında tanıladı. Olar predmet, qubılıs, túsiniklerdiń hár qıylı sapalıq belgilerin bildirip keledi. Máselen, qorqaq-batır, dúziw-qıysıq, uzın-qısqa, jeńil-awır hám t.b. Antonimler kóbirek sapalıq belgilerdi ańlatadı. Bul jerde olardıń tiykarǵı ózgesheligi kelip shıǵadı. Antonim sózler haqqında qazaq tilin izertlewshi ilimpaz J.Musin bılay dep jazadı:

52

«Antonimler tábiyatında bir-birine qarama-qarsı zatlardıń ataması emes, zattıń

sapasınıń ataması, dálirek aytqanda sapanıń belgisiniń ataması yamasa bir processtiń eki túrli halatınıń ataması bolıp tabıladı. Sapalıq uǵımdı bildiretuǵın sózlerdiń antonim bolatuǵınlıǵınıń sırı usında1.»

Qarama-qarsı mazmunǵa iye predmet-qubılıslardı atawshı sózler dáslep

ırasında da, sapalıq uǵım túrinde payda bolǵan. Mısalı: jaqsı adam, jaman nárse.

Bular predmetlik-zatlıq belgini de ańlatıp keletuǵın bolǵan.

Dáwlet qaytqan waǵında,

Jaqsını da, jaman deser (I.Yusupov).

Antonimler semantikalıq qubılıs bolǵanlıqtan sinonim, omonim, kóp

mánilik, enantiosemiya qubılısları menen tıǵız baylanıslı boladı. Sóz tek bir

mánige iye bolmay kóp mánili bolıp ta keledi. Sonlıqtan, antonimler kóp mánilik qubılısı menen baylanısadı. Máselen: «qalıń» sózi –

«siyrek», «juqa», «ashıq» sózlerine qarsı mánide jumsalıp bir neshe antonimlik jubaylardı dúzedi. Máselen, balalar qalıń kiyinip aldı (X.Saparov). Men júdá tońıp turman ústim juqa, ayaǵım jalań. 3. Ol siyrek saqallı, uzın boylı kisi edi (I.Qurbanbaev). 4. Aq qoshqar qıl arqan menen denesin jaqsılap orap, jolbarıstıń kirgen izinen qalıńǵa áste bara berdi (D.Dáwletbaev). Qayda barsań ashıq joq (Jiyen jıraw).

Antonimiya menen sinonimiya arasında da tıǵız ǵárezlilik boladı. Antonimler máni qarama-qarsılıǵına, al sinonimler máni jaqınlıǵına negizlenedi. Usı jaǵınan bular bir-birine jaqınlasadı. Bul jaqınlıq antonimlik jubaylardıń sinonimlerdiń máni qarama-qarsılıǵına tiykarlanadı. Mısalı: góne-taza

1 Мусин Ж.Қазақ тiлiнiң антонiмдер сӛздiгi. Алматы, 1984. 11-бет.

53

Uluwma aytqanda, sinonimler menen antonimler tıǵız baylanıslı. Olar birin-biri anıqlawǵa xızmet etedi. Sol ushın «Kontekstsiz kelgen kóp mánili sózlerge sinonim tabıw ushın dáslep olardıń mánilerine qaramaqarsı sózler – antonimlerdi tawıp qoyıw kerek1» hám kerisinshe «kóp mánili sózlerdiń antonimlerin tawıp qoyıw qıyınıraq... Bul jerde bizge sinonimler járdem etedi2.»

Antonimlerdiń omonimler menen baylanısın tómendegi mısaldan kóriwge boladı.

1. Ketken eńbekler zayaǵa, Kórdim onı bastan ayaq (Berdaq).

Antonim – enantiosemiya qubılısı menen de baylanıslı. Enantiosemiya antonimniń ayrıqsha túri. Bul qubılıs boyınsha tilimizdegi ayırım bir sózdiń ózi qarama-qarsı máni ańlatadı. Mısalı: Qaraqalpaq tilindegi «kózli» sózi: 1) kózi bar (yaǵnıy kóredi), 2) kózi kórmeydi (soqır) degen mánilerde jumsaladı. Yaǵnıy bul sóz qarama-qarsı máni ańlatpaydı. Biraq, bul qarama-qarsılıq máni antonimlik mánilerine salıstırǵanda ayrıqsha. Demek, antonimler sinonimiya, omonimiya, polisemiya, enantiosemiya qubılıslarınan bir qatar ayırmashılıqlarǵa iye bolıwı menen birge, olar menen tıǵız baylanıslı.

Antonimlerdiń boyında jámlengen bunday ózgesheliklerdi frazeologiyalıq antonimlerde de kóremiz.

Frazeologiyalıq antonimler de antonimler sıyaqlı kóp mánili, sinonim, omonim sózler menen baylanısıp keledi. Antonimler hár túrli sóz shaqaplarınan bolıp keledi. Máselen: atlıqlardan: (bas-ayaq, jamanlıqjaqsılıq); kelbetliklerden (aq-qara, arzan-qımbat); ráwishlerden (áste-tez, joqarı-tómen); feyillerden: (ashıw-jabıw, kiriw-shıǵıw). Frazeologiyalıq

1Бекбергенов А. Синонимлер ҳәм антонимлер. // Қарақалпақ тили бойынша изертлеўлер. Нӛкис, 1971. 121-бет.

2Кӛрсетилген мийнет. 127-бет.

54

antonimler joqarıda kórsetilgen sóz shaqaplarında keliwi múmkin, biraq sanlıq mánisinde qollanılmaydı.

Solay bolsa da, sanlıqlar qatnasındaǵı frazeologizmler mánilik, dúzilislik jaqtan mánileri bir-birine qarama-qarsı sózlerdi jasawǵa beyim bolıp keledi.

Antonimler tábiyatında hár qıylı mánilerdi ańlatıp keliwi múmkin. Mısalı: predmet yaki qubılıstıń túr-túsin, sapasın, kólemin, waqtın, háreketin hám t.b. belgilerin bildiredi. Mine, biz til bilimindegi usınday tiykarlarǵa súyene otırıp sanlıqlar menen kelgen frazeologizmler arasındaǵı antonimlik baylanıslardı mánisi boyınsha tómendegi túrlerge bólip qaradıq:

1.Turmısta adamlar arasındaǵı qatnastıń sıpatına turmıs jaǵdayına baylanıslı antonimler:

1) Bir tapqanı, bir tapqanına jetpew – tórt túligi say;

2.Júzdi aydap, birdi jetelep – tórt ayaqtan iytim de joq;

3) Tabanın úsh tartıp jew – tórt túligi say.

Bul mısallardaǵı frazeologizmler «bay» hám «jarlı» mánisinde kelip mánilik jaqtan qarama-qarsılıqtı bildirip tur.

2. Waqıtqa, mezgilge, máwsimge baylanıslı antonimler: Bes kúnim, xosh kúnim – bir kúnshe bolmaw

Berilgen mısallardaǵı antonimlerde adam ómiriniń mazmunı yaki qıyınshılıqta ótiwi kórsetilip berilgen.

3. Zattıń sapasın, sının, qásiyetin bildiretuǵın antonimler: On sana bir baspaydı – iske beyimi joq;

Segiz qırlı, bir sırlı –óneri mol.

Bul mısallarda «qos jaqpas» hám «ónerli» sózleri mánisinde kelgen sanlıqlar qatnasındaǵı frazeologizmler qarama-qarsı mánide kelgen.

4. Adamlardıń sezimlerin, hár qıylı halatların bildiriwshi antonimler. Bir qısım bolıw – eziwi eki qulaǵına jetiw;

55

qollanılıp kelgen.

6. Jastı, jınıstı bildiriwshi antonimler:

Bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde – on gúlinen bir gúli ashılmaǵan

frazeologizm ele hesh nárse kórmegen, jas mánisinde kelgen. Mısallardaǵı antonimlik mániniń kelip shıǵıwında sanlıqlardıń xızmetiniń kúshliligin kóremiz.

7.Zattıń túr-túsin, úlken-kishiligin ańlatatuǵın antonimler: Eki iynine eki kisi mingendey – júdá gewdeli;

Boyı bir qarıs, saqalı qırıq qarıs – júdá kishkene.

8.Adamlar arasındaǵı jaqınlıq, tuwısqanlıq múnásibetlerdi bildiriwshi antonimler.

frazeologizmlerdi mánilik jaqtan kóplep túrlerge bólip úyreniwimizge boladı eken.

Tilimizde, ásirese, kórkem ádebiyatta qarama-qarsı sapalıq uǵımlardı atawshı sózler qollanıwına qaray hár qıylı stillik xızmetler

56

atqaradı. Tildegi leksikalıq antonimlerden basqa kontekstlik antonimler de dórep otıradı.

Bul jaǵday, ásirese, qarama-qarsı mánili sózlerdi bir gáp ishinde qatar qollanıwda iske asadı.

Professor A.Najimov antonimlerdi ekspressiv máni beriwshi birlikler retinde bahalaydı. Demek, antonimler kórkem ádebiyatta jay ǵana ushırasıp qoymastan, ózleriniń hár qıylı stilistikalıq xızmetleri menen kórinedi eken. Usıǵan baylanıslı stillik qollanılıwı jaǵınan antonimler úsh túrge bólinedi.

1.Leksikalıq antonimler

2.Kontekstlik antonimler

3.Grammatikalıq antonimler.

Leksikalıq antonimler degende biz hár bir tilde sóylewshiler tárepinen antonimler retinde qabıl etilgen qarama-qarsı mánige iye sózlerdi túsinemiz. Bular leksika-semantikalıq paradigmanıń e ń shetki tochkalarında dóreydi. Sonlıqtan da, olar arasındaǵı qarama-qarsı máni ayqın seziledi. Mısalı: «jeńil» degen sózdiń antoniminiń «awır» sózi ekenligin ayqın sezemiz.

Leksikalıq antonimler, mine, sonıń ushın da bir-birine ǵárezli ómir súredi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri bir neshe sózlerden turıwına qaramastan leksikalıq jaqtan bir sózge barabar bolıp keledi. Leksikalıq antonimlerdi jasawda frazeologizmler ónimli jumsaladı.

Leksikalıq antonimler xızmetinde kelgen frazeologizmler sózlerdiń tek

ǵana mánisi jaǵınan qarsı keliwshiligi bolıp qoymastan, sonıń menen birge, tildiń ótkirligi, tásirsheńliginiń bir tárepi de bolıp esaplanadı.

Sonlıqtan da, olar aytılayın degen oy pikirdiń ıqshamlı túsiniliwin támiyin etiwge sebepshi bolatuǵın tásil retinde tilimizde jiyi qollanıladı.

57

E.Berdimuratov kontekstlik antonimlerdiń dórewi haqqında «Kórkem sóz sheberleriniń jeke stiline baylanıslı túrli sóz shaqaplarına tiyisli sózlerdiń de mánilik jaqtan antonimlik sıpat alatuǵın jaǵdayları ushırasadı. Nátiyjede bunday sózler shıǵarmada poetikalıq birlik sıpatında ózgeshe máni obrazlılıǵın qabıl etedi»-deydi1.

Qaraqalpaq tilinde feyildiń bolımsız formaları -ma//-me, -ba//-be, - pa//- pe, kelbetlik jasawshı -lı//-li, -sız//-siz affiksleri, sonday-aq emes kómekshi sózleriniń járdeminde antonimlik mánige usas máni ańlatıladı.

R.Shukurov ózbek tilindegi bunday sózlerdi antonimler dep qaraydı. Orıs tilinde de bular antonimler dep qaralıp, ayırım izertlewshiler olardı sóz jasawshı antonimler dep ataydı.

Al, qazaq tilshisi J.Musin, qaraqalpaq tilshi ilimpazları E.Berdimuratov, A.Bekbergenovlar bunday formalardı antonimler dep qaramaydı. A.Bekbergenovtıń pikiri boyınsha «…Olar tek grammatikalıq antonimler dep qaralıwı múmkin. Sebebi, leksikalıq antonimler bolıwı ushın, olardıń real semantikalıq mánileriniń qarama-qarsılıǵı anıq bolıwı kerek». Sol ushın da, bunday sózlerdi grammatikalıq antonimler dep ataydı.

Frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde de bunday qarama-qarsı máni bildiretuǵın grammatikalıq antonimlerdi ushıratıwǵa boladı. Mısalı: E ki sóylew

– eki sóylemew, aspandı bir eli ákeliw – aspandı bir eli ákelmew. Frazeologizmler arasında antonimlik baylanıslardıń da ónimliligi

qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sóz dizbeklerine oǵada bay ekenliginen derek beredi. Sanlıqlar qatnasındaǵı frazeologizmlerdiń ishinde quramalı dúziliske iye eki komponentli túrleriniń ishinde quramalı dúziliske iye eki

1 Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функциональлық стильлериниң раўажланыўы менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. Нӛкис, 1973. 151-бет.

58

komponentli túrleriniń ishki qurılısınıń ózi de antonimiyaǵa tiykarlanıp dúzilgenin kóremiz.

Bul teńles eki komponentli frazeologizmlerde sanlıqlar mánilik jaqtan antonimlik máni ańlatpasa da antonimlik mánidegi sózlerge kúsheytiwshilik xarakter beredi. Mısalı:

Bir urtı may, bir urtı qan.

Bir qulaǵınan kirip, bir qulaǵınan shıǵıw. Bir qolın urı etip, bir qolın qurı etiw.

Tiri bolsaq bir tóbe, ólsek bir shuqır. Bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde bolıw.

Antonimlik mánidegi «bir» sanlıǵı qatnasındaǵı eki komponentli frazeologizmlerdiń ónimli ekenliginiń ózi-aq sanlıqlar menen kelgen frazeologizmler antonimlik baylanıs jasawda ónimli ekenligin kórsetedi. Tilimizdegi sanlıqlar menen kelgen frazeologizmler arasındaǵı antonimlik baylanıslar tilimizdi mánilik, stillik jaqtan kúsheytiwge, til baylıǵımızdı arttırıwǵa alıp keledi. Sonıń menen birge kórkem ádebiyatta leksikasemantikalıq qurallar sıpatında pikirdiń emocionallıq tásirsheńligin arttırıw ushın xızmet etedi.

Solay etip, quramında bir hám eki sanlıqları menen qollanılǵan frazeologiyalıq sóz dizbekleri sinonimles hám variantlas bolıp ta qollanıla beredi. Olar xalıq ishinde usılay aytılıp, qáliplesken. Sanlıq penen qollanılǵan frazeologiyalıq sóz dizbekleri arasında antonimiya qubılısın siyrek bolsa da bayqawǵa boladı.

59

III BAP. Bir hám eki sanlıqları menen kelgen frazeologizmlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

3.1. Frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qatnası jaǵınan

túrleri

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń grammatikalıq quramı hám qurılısı tárepin qarastırǵanımızda, olardıń sintaksislik tutaslıǵı saqlanıp hám basqa erkin sóz dizbeklerinen ayırılıp turatuǵının kóriwimizge boladı. Frazeologizmlerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri qaraqalpaq tiliniń jalǵamalı qásiyeti menen baylanıslı. Leksikalıqgrammatikalıq jaqtan frazeologizmlerdiń ajıralmaslıǵı, pútinligi, turaqlılıǵı kóbinese bir leksikalıq birlik sıpatında qollanılıwı olardı jeke sózler esabında bir sóz shaqabına qatnaslı dep qarawǵa múmkinshilik beredi.

Frazeologiyalıq sóz dizbegi jeke sózge ekvivalent bolıp kelse de semantikalıq jaqtan oǵada quramalı. Grammatikalıq ózgesheligin dara sóz benen salıstırǵanımızda sırttan qaraǵanda birdey bolǵanı menen ózinshelik

ózgesheligi bar ekenligin rus tiliniń frazeologizmleri boyınsha tereń izertlewler alıp barǵan F.E.Buslaev, akademik A.A.Shaxmatov, A.Potebnya, akademik V.V.Vinogradovlar atap ótken edi. Sonlıqtan da frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń grammatikası arnawlı túrde izertlewdi talap etedi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń grammatikalıq quramı hám qurılısı tárepin qarastırǵanımızda, olardıń sintaksislik tutaslıǵı saqlanıp hám basqa erkin sóz dizbeklerinen ayırılıp turatuǵının kóriwimizge boladı. Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń grammatikalıq quramı hám qurılısı máseleleri, jasalıw jolları arnawlı túrde izertlew obekti bola qoyǵan joq. Frazeologizmler grammatikalıq quramı jaǵınan

60