MD hám PQJ / Frazeologizm quramında bir hám eki sanlıq sózleriniń jumsalıwı

Bul mısaldaǵı tıshqan tesigi mıń teńge degen frazeologiyalıq sóz dizbegi albıraw degen sóz benen, jeti nasırımdı búktiń sóz dizbegi uyalıw yamasa qısınıw sózi menen, bir tırnaq sóz dizbegi perzent degen sóz benen sinonimles bolıp keledi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri sinonimleriniń emociyalıq mánisi jay sózdiń mánisine qaraǵanda oǵada ótkir bolıp seziledi.

Ózbek tiliniń izertlewshisi Sh.U.Raxmatullaev «Frazeologiyalıq sinonimiya ushın eń áhmiyetli nárse bul onıń semantikası. Hár bir sinonimiyalıq qatardaǵı frazeologizmler obektiv shınlıqtaǵı birdey bolǵan túsiniklerdi ańlatıwı kerek hám sonıń menen birge, birdey máni bildiriwi shárt» degen edi1.

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasın izertlewshi S.Naurızbaeva frazeologiyalıq sinonimlerge tómendegishe anıqlama beredi: «bir-birine jaqın mánilerdi ańlatatuǵın hám leksika-grammatikalıq dúzilisi, ishki obrazı, semantikalıq, stilistikalıq boyawları menen ajıralıp turatuǵın birliklerdi sinonim frazeologizmler dep ataydı2.»

Joqarıdaǵı ilimpazlardıń pikirine súyengen halda frazeologiyalıq sinonimler dep bir-birine jaqın mánilerdi ańlatatuǵın hár qıylı dúziliske iye frazeologizmlerdi kórsete alamız.

J.Eshbaev qaraqalpaq tiliniń faktlerine tiykarlanıp frazeologiyalıq sinonimlerdi eki túrge bóledi:

1.Frazeologizmler menen jeke sózler arasındaǵı sinonimlik qatnas;

2.Frazeologizmlerdiń ózleriniń arasındaǵı sinonimlik qatnas3. Frazeologiyalıq sinonimler jeke sózlerdegi sinonimlerge qaraǵanda

ótkirlikke iye. Sonlıqtan, olar kórkem ádebiyatta ayrıqsha orın

1Рахматуллаев Ш.У. Ўзбек тилининг фразеологик луғати. Тошкент, 1992.

2Наурызбаева С.Т. Фразеологические единицы в каракалпакско-русском словаре. Ташкент. 1972, 55-бет.

3Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сӛзлиги. Нӛкис, 1985. 31-бет.

41

iyeleydi. Frazeologiyalıq sinonimlerdiń járdeminde jazıwshı, shayırlar aytayın degen pikiriniń kórkemligine, obrazlılıǵına erise aladı. Sol ushında, biz frazeologizmler hám jeke sózler arasındaǵı e mes, frazeologiyalıq sóz dizbekleri arasındaǵı sinonimlik baylanıslardı úyrengendi maqul kórdik.

Tildiń leksika-semantikalıq baylıǵı hár qanday leksikalıq birliktiń kóp mániligi menen bir qatarda onıń sinonimlik keń múmkinshiliklerinde de kórinedi. Sinonimler jámiyetlik qatnastıń talapları tiykarında payda bolıp, tildiń sózlik quramın, semantikalıq baylıqların rawajlandırıwda tiykarǵı dereklerdiń biri retinde xızmet etip kiyatır. Qaraqalpaq tili leksikalıq sinonimler menen birge fazeologiyalıq sinonimlerge de oǵada bay tillerden biri. Ásirese, frazeologiyalıq sinonimlerdi dúziwde bir hám eki sanları jiyi qollanıladı.

Bir, eki sanları kúndelikli sóylew tilimizde kóp qollanılatuǵın sanlardan bolıp, olar tilimizdiń rawajlanıwı barısında frazeologizmlerdiń quramına da sińisip ketken. Ásirese, frazeologiyalıq sinonimlerdi dúziwde de, bir, eki sanları jiyi qollanıladı.

Sanlıqlar qatnasındaǵı frazeologiyalıq dizbeklerdegi sanlardıń sinonimlerdi dúziw uqıplılıǵına qaray olardı úshke bólip úyrenemiz:

1.«Bir» sanı qatnasındaǵı frazeologizmler arasındaǵı sinonimler;

2.«Eki» sanı qatnasındaǵı frazeologizmler arasındaǵı sinonimler;

3.«Bir» hám «eki» sanları qatnasındaǵı frazeologizmler arasındaǵı

sinonimler.

Hár qıylı tildiń leksika-semantikalıq baylıǵı sol tildiń sinonimlik keń múmkinshiliklerinde de kórinedi. Tilimizdegi bir sanı da frazeologizmler arasında ónimli sinonimler jasaw múmkinshiligine iye.

1. «Bir» sanı qatnasındaǵı frazeologizmler arasındaǵı sinonimler. Máselen:

42

Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shıǵarıw

Janı bir, qanı bir tatıw Bir jan, bir tán

Jeti ólshep, bir kesiw

Bir shoqıp jeti qaraw saqlıq qılıw

Eki shoqıp, bir qaraw

43

Bir súyem (jer)

Bir tislem (nan) azǵantay, az Bir jutım (suw)

kórkem ádebiyatta leksika-semantikalıq qurallar sıpatında keńnen paydalanıwǵa múmkinshilik beriwinde, prozalıq shıǵarmalarda da, poeziyada da sinonimlerdi poetikalıq talaplarǵa sáykes kórkem sóz sheberi tárepinen stillik jobada durıs qollanılıwı, súwretlenetuǵın waqıyanıń oqıwshıǵa kórkem hám obrazlı sıpatta estetikalıq tásir etiwine járdem etedi. Sol ushın da kórkem sóz sheberi frazeologiyalıq sinonimlerden óziniń jetkerip bermekshi bolǵan pikirine, ashıp bermekshi bolǵan obrazına say birewin tańlaydı.

Frazeologiyalıq sinonimlerdi payda etiwde eki sanı da ónimli jumsaladı.

44

Eki iyninen dem alıw

Eki ayaǵı sal bolıw sharshaw, qartayıw

Eki urtı suwaldı

Eki sózli

Eki júzli ótirikshi

Sózi eki shıǵıw

45

Bul mısallarda berilgen bir qansha sinonimler bir, eki sanları qatnasındaǵı frazeologizmler arasındaǵı sinonimler bolıp olar tákirarlanıp qollanılǵan. Bular tákirarlansa da qayta qollanǵanımızdıń sebebi dáslepki kórsetilgen mısallar tek bir, eki sanları menen baylanıslı bolsa, bul mısallardaǵı sinonimler bir hám eki sanları arasındaǵı sinonimlik baylanıslardı payda etedi.

Bunıń ózi-aq sanlıqlar qatnasındaǵı frazeologizmlerdiń arasında sinonimlerdiń ónimli qubılıs e kenliginen derek beredi.

Bul frazeologiyalıq sinonimlerdi payda etken sanlıqlar qatnasındaǵı frazeologizmlerdiń hár qaysısınıń tilde óz ornı, qollanılıw órisi, ayrıqshalıǵı, zárúrligi bar.

Hár bir ádebiy tildiń talaplarına, tariyxıy qáliplesken normalarına sáykes belgili bir túsinikler basqa atamalar menen mánilik baylanısqa túsiw uqıplılıǵına iye. Mine usı kóz qarastan V.G.Belinskiy sózlerdiń tildegi ornı hám xızmeti tuwralı mınaday dep oǵada durıs juwmaqqa kelgen edi: «Biz hesh bir tilde sonsha mánisi birdey, biri ekinshisin qalay bolsa solay awmastıra alatuǵın, nátiyjede biri ekinshisiniń kerekligin biykarlaytuǵın eki sózdiń bolmaytuǵınına tolıq isenemiz».

Frazeologiyalıq sinonimlerdiń hár biri ózine tán ózgesheliklerge iye bolıp keledi. Olar mánilik jaqtan qansha jaqın bolıp kelse de olardı bir-biriniń ornına almastırıp qollanıw múmkin emes: Gúlsaranıń betiniń sarısın bes eli tókse de, hesh zat bilmegensip eziwi eki qulaǵına jetip otırıwı Azattıń ashıwın keltirdi.

Qız da usını sezip bir qısım bolıp jarǵa tıǵıldı (K.Sultanov).

Jeti nasırı búgilgen Biybaysha qasına kelgen soń sanın qattıraq shımshıdı (Ó.Ayjanov). Mısallarda berilgen betiniń sarısın bes eli tógiw, bir qısım bolıw, jeti nasırı búgiliw degen sinonimler qısınıw, uyalıw mánisinde qollanılǵan. Biraq, olardıń ishinde betiniń sarısın

46

bes eli tógiw frazeologizmi bir qısım bolıw frazeologizmine salıstırǵanda

kúshlirek bolıp abıroyın qattı tógiw, qattı uyatlı bolıwdı bildiredi. Solay eken, olardıń ornın hár qashan da almastırıp qollana almaymız. Frazeologizmler birbirine sinonim bolıp jumsalǵanı menen hár biri óz aldına kórkemlik máni payda etip otıradı. Sonlıqtan da, olar tildiń barlıq stillerinde birdey qollana bermeydi.

qollanǵanımızda mánilerinde uluwmalıqtıń, jaqınlıqtıń bolǵanı menen biriniń

ornına e kinshisin qollana beriwge bolmaydı. Sebebi, súwretlenip otırǵan

qubılısqa baylanıslı frazeologiyalıq sinonimlerdiń mánilik boyawların esapqa alıp, olardı sheberlik penen tańlap alıp jumsaw arqalı biz waqıyanıń eń názik bolǵan táreplerin kórsetiwge erisemiz.

Variantlasıw qubılısı barlıq til birliklerine tán. Bul qubılıs, ásirese, frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde kóbirek ushırasadı. Sonlıqtan da bul másele

tómendegidey belgilerge iye bolıwı lazım dep kórsetedi:

1Ляндо Р.Л. К вопросу об отличии вариантов фразеологических единиц от синонимических вариантов в современном французском языке. «Ученые записки» МГПИ им Ленина, «Вопросы французской филологии». М., 1962.

2Авалиани Ю.Ю., Ройзензон Л.И. О разграничении синонимики и вариантности в обрасти фразеологических единиц. // Вопросы фразеологии и составления фразеолгических словарей. Баку, 1968.

3Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. М., 1967.

47

1.Variantlar dep esaplanǵan qurılmalar hár qıylı leksikalıq hám grammatikalıq ózgerisler nátiyjesinde biri e kinshisinen ósip shıqqan bolıwı hám bir tiykarǵa qurılǵan bolıwı lazım.

2.Variantlar dep e saplanǵan qurılmalar tiykarında bir obraz jatıwı

tiyis.

3.Variantlar dep e saplanǵan qurılmalar bir mánini ańlatıwı tiyis.

4.Variantlas frazeologizmlerdiń uluwma bir leksikalıq komponenti bolıwı shárt.1

Uluwma alǵanda variantlasıw tiykarında bir frazeologizm basqa bir frazeologizmge aylanbaydı, al bir frazeologizmge tán obraz birligi, máni birligi saqlanadı.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı komponentlerdiń ayırımları turaqlı, al birewleri ózgermeli boladı. Komponentlerdiń ózgerip yamasa basqa bir sóz benen awmasıp turıwı frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń arasındaǵı variantlılıqtı payda etedi. Variantlas frazeologizmler ayırım komponenti ózgergeni menen mánileri birdey bolıp, qarım-qatnasta olar biri ekinshisiniń ornına jumsala beredi. Mısalı, iyni túsiw hám eńsesi túsiw degen variantlas frazeologiyalıq sóz dizbegin alıp qarayıq. Ekewinde de máni adamnıń kewilsizlik, qapalıq jaǵdayın bildiredi.

Frazeologiyalıq variantlardı leksika-grammatikalıq jaqtan uqsaslıǵına qarap, olardı tilimizdegi mánissiz qaytalanıwshı sóz toparları dep qarawǵa bolmaydı. Kerisinshe, olar sóylewde pikirdiń kórkemlik, ekspressivlik múmkinshiligin arttırıwdaǵı qural sıpatında xızmet atqaradı.2

1Рахматуллаев Ш.У. Ўзбек фразеологиясининг баъзи масалалари. Тошкент, 1966. 131бет.

2Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сӛзлиги. Нӛкис, 1985.

28-бет.

48

Frazeologiyalıq variantlardıń kópshiligi variantlasıwdıń leksikalıq elementleriniń ózgeriwi arqalı boladı. Frazeologiyalıq variantlardıń biriniń ekinshisinen ayırılıwındaǵı baslı bir ózgeshelik – yaolardıń quramındaǵı sózlerdiń tolıq yamasa qısqalıǵında bolıp keledi. Tolıq hám qısqarǵan formalardaǵı frazeologiyalıq variantlar bir-birinen stillik jaqtan da ayırmashılıqqa iye boladı. Mısalı, betiniń sarısın tógiw, betiniń sarısın bes eli tógiw, aspandı túsiriw, aspandı tórt eli ákeliw hám t.b.

Variantlas frazeologizmler, kórinip turǵanınday sóylew tilinde, sonday-aq

ádebiy tilde de, kórkem obrazlılıqtı dóretiwde pikirdi mazmunlı etip beriwde, shıǵarmanıń kórkemligin arttırıwda úlken xızmet atqaradı. Mısalı:

Bulardıń hámmesin Ábdireyim bes barmaǵınday biledi (A.Sadıqov). Awıldıń hal jaǵdayı oǵan bes sawsaǵınday ayan edi (Ó.Ayjanov).

Bul mısallardaǵı frazeologiyalıq sóz dizbekleri leksikalıq variantlas sóz dizbekleri qatarına kiredi. Olardaǵı ayırım sózler orın awısqanı menen mánileri birdey bolıp belgili, anıq degen mánini ańlatadı.

Sanlıqlar menen qollanılǵan variantlas frazeologiyalıq sóz dizbekleri tómendegi túrlerge bólinedi:

1. Leksikalıq.

2. Grammatikalıq.

3. Leksika-grammatikalıq.

49

kórkemligin arttırıwda úlken rol atqaradı.

Jası alpısqa kelgenshe ata derge bir tırnaǵı bolmadı («Bozuǵlan»). …Usınnan ketsem keynimde bir tuyaq qalmaydı-aw, -degen suwıq oy

keshti onıń kewlinen (A.Sadıqov).

Bul mısaldaǵı bir tırnaq hám bir tuyaq variantlas frazeologiyalıq sóz dizbegi bir perzent mánisinde qollanılǵan. E ger de biz bul gáplerde jay sóz dizbegin qollansaq, onda frazeologiyalıq sóz dizbeklerindey turaqlılıq, obrazlılıq ótkir hám kúshli sezilmes edi.

Gúzge taman bir dúkanshısı e ki qabat bolıp otpuskaǵa shıǵıp ketip edi, ornına jumıs sorap bir qız keldi (K.Raxmanov).

Qatisha eki qat eken (K.Nazbergenov).

Bul mısaldaǵı e ki qabat, eki qat sóz dizbekleri júkli degen mánisti bildiredi. Bunda eki qat sóz dizbegi qısqartılıp qollanılǵan. Xalıq tilinde usı eki variant ta qollanıladı.

… Eki qolın kóterdi, juwırısı menen Bozuǵlannıń atınıń ayaǵına bas urdı

(«Bozuǵlan»)

Dushpanlarıń ayaǵıńa bas ursa,

Jaw baǵınıp eki qolın qawsırsa (Berdaq).

Bul mısaldaǵı variantlas bolıp kelgen frazeologiyalıq sóz dizbekleri úsh komponentten ibarat. Eki komponenti birdey, úshinshi komponentinde ózgeris bar. Biraq bul ózgeris sózdiń mánisine tásirin tiygizip turǵan joq. Sebebi olardıń mánisi bir, baǵınıw degen mánini ańlatadı.

50