MD hám PQJ / Frazeologizm quramında bir hám eki sanlıq sózleriniń jumsalıwı

qıyınshılıǵı menen túsindirilse, ekinshiden, tyurkologiyada frazeologiya máseleleri jaqınnan baslap izertlenip atırǵanlıǵı menen belgilenedi1.

Ayırım tyurkologlar durıs kórsetkenindey, «túrkiy frazeologiyasınıń óz aldına taraw sıpatında qáliplesiwi sońǵı dáwirde ámelge astı. Keleshekte bay til materialların toplaw hám sistemalastırıwdı dawam ettiriw menen bir qatarda túrkiy tillerdegi turaqlı sóz dizbeklerin tariyxıy, salıstırmalı hám tipologiyalıq aspektlerde úyreniw jumısın baslap jiberiw úlken áhmiyetke iye»2. Bunıń ushın birinshi náwbette barlıq túrkiy tiller, sonıń ishinde qaraqalpaq tili frazeologiyasına baylanıslı izertlewlerdi hár tárepleme keńeytiw kerek boladı.

Qaraqalpaq til biliminde frazeologiyalıq sóz dizbekleri birinshi ret E.Berdimuratovtıń «Házirgi zaman qaraqalpaq tili. Leksika» (Nókis, 1964) atlı miynetinde sóz etiledi. Ol frazeologiyalıq sóz dizbeklerdi erkin sóz dizbeklerinen ajıratıp qaraydı.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq birigiwshiligi boyınsha prof. E.Berdimuratov tórt toparǵa bólip qaraydı: frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler, frazeologiyalıq sózler. Bul topardı leksika-semantikalıq jaqtan bir-birinen ayırıp kórsetedi. Grammatikalıq qurılısı boyınsha E.Berdimuratov frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tómendegidey etip bóledi:

1.Jay sóz dizbegi formasına iye frazeologizmler;

2.Jay gáp formasına iye frazeologizmler;

3.Qospa gáp formasına iye frazeologizmler.

1Чернов М.Ф. К определению фразеологизма.// Советская тюркология. 1983, №4. 62- 73-бетлер.

2Ашнин Ф.Д., Мусаев К.М. Итоги проблемы и задачи тюркского языкознания.// Советская тюркология. 1982, №6. 11-бет.

11

E.Berdimuratovtıń kórsetilgen jumısında frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń leksika-grammatikalıq quramı boyınsha klassifikaciyası da berilgen, sonday-aq frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń stilistikalıq ózgeshelikleri de kórsetilgen. Sońınan frazeologizmlerdiń sózliklerde beriliw máseleleri S.T.Naurızbaeva tárepinen arnawlı izertlendi1. Bul miynette qaraqalpaq tilindegi atawısh frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bóliniw kriteriyaları belgilengen, olardıń qaraqalpaqsha-russha sózlikte jaylasıw principleri hám usılları anıqlanǵan, olar boyınsha ayırım jańa pikirler aytılǵan.

Frazeologizmler sózlik quramda quramalı birlikler sıpatında kózge túsedi,

ásirese dúzilisi jaǵınan quramalı bolǵan qospa gápke teń túrleri ózine tán bolǵan

ózgesheliklerge iye. Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń usı túri G.Aynazarovanıń dissertaciyasında arnawlı túrde úyrenildi2. Ol dúzilisi jaǵınan

ózgeshelikke iye bunday frazeologizmlerdi «Teńles eki komponentli frazeologizmler» dep atap, olardıń komponentleriniń fonetikalıq, grammatikalıq, semantikalıq jaqtan sáykeslenip keliwin, sonday-aq stillik jaqtan ózgesheliklerin hár tárepleme ashıp kórsetedi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń ayırım máseleleri bir qatar ilimiy maqalalarda sóz etiledi3. Frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmalarda

1 Наурызбаева С.Т. Типы именных фразеологических единиц каракалпакского языка и их отражения в каракалпакско-русском словаре. АКД. М., 1967; Фразеологические единицы в каракалпакско-русском словаре. Ташкент, 1972.

2 Айназарова Г. Двухкомпонентные фразеологизмы симметричной структуры каракалпакского языка. АКД. Нукус, 2000; Қарақалпақ тилинде теңлес еки компонентли фразеологизмлер. Нӛкис, 2005.

3 Қәлендеров М. Қарақалпақ тилиндеги идиомалық ҳәм фразеологиялық синонимлер. // Вестник каракалпакского филиала АН Узбекистана. 1969. №2. 84-87-бетлер; Бекбергенов А. Фразеологиялық сӛз дизбеклериндеги санлықлар. // Вестник каракалпакского филиала АН Узбекистана. 1970, №3, 71-77-бетлер; Әбдимуратов Қ. Фразеологизмлер – тилимиздиң бай ғәзийнеси. // Совет Қарақалпақстаны, 1980.

12

qollanılıwı jóninde bir qatar maqalalar járiyalandı. Máselen, E.Berdimuratov hám G.Aynazarovanıń «Qırq qız» dástanınıń leksikasında frazeologizmler hám olardıń eki komponentli túrleriniń qollanılıwı haqqında» («Ámiwdárya» jurnalı,

«Qaharmanlıq dástanlarda frazeologiyalıq sóz dizbekleri arasındaǵı sinonimlik qatnaslar» («Ámiwdárya» jurnalı, 1997, N 7-8, 96-98-betler),

«Qaharmanlıq dástanlardaǵı frazeologiyalıq sinonimler» (Vestnik

Karakalpakskogo otdeleniya AN Uzbekistana, 1999. 4-5. 85-86- betler atlı limiy maqalalarda atap kórsetiwge boladı.

Sonı da aytıp ótiw kerek, J.Eshbaev hám T.Jumamuratovlar tárepinen dúzilgen frazeologiyalıq sózlikler de basılıp shıqtı1.

Degen menen, qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń házirge deyin jeterli dárejede izertlenilmey kiyatırǵan máseleleri kóp.

Ataqlı orıs tili leksikologlarınıń biri N.M.Shanskiy orıs tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń izertleniw hám úyreniliw jaǵdayın ayta kelip, házirgi kúnde tiykarınan alǵanda, orıs tili frazeologiyasınıń semantikalıq

ózgeshelikleri, kórkem ádebiyatta hám publicistikalıq, stillik qollanılıwı boyınsha kóbirek izertlengeni tuwralı, frazeologizmlerdiń

17-январь; Турабаева Б. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлериндеги санлықлардың вариантлылығы. // Вестник каракалпакского филиала АН Узбекистана. 1999. №3. 35-36-бетлер.

1 Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сӛзлиги. Нӛкис, 1985; Жумамуратов Т. Русско-каракалпакский краткий фразеологический словарь для школьников. Нукус, 1985.

13

basqa aspektlerde úyretiliwi ayrıqsha áhmiyetke iye ekenligin ataǵan edi. Sonıń menen birge frazeologizmlerdiń leksikalıq quramı, dúzilisi, mánilik tárepi, morfologiyalıq ózgeshelikleri búgingi kúnde izertlewdiń tiykarǵı obektine aylanıwı kerekliligin kórsetip ótti1. N.M.Shanskiydiń bul ádil pikirlerin qaraqalpaq tili frazeologiyası hám onı izertlew máselelerine de tolıq tán ekenligi házirgi qaraqalpaq til biliminde de ayqın sezilmekte.

1 Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. М., 1985. 55-бет.

14

I BAP. Sanlıqlar hám olardıń frazeologizmler

quramında qollanılıwı

Sanlıq basqa sóz shaqaplarına salıstırǵanda ózine tán bolǵan bir qatar

leksika-grammatikalıq ózgesheliklerge iye. Bul ózgeshelikler onıń óz aldına

bólek, ayrıqsha sóz shaqabı ekenligin kórsetedi. Sonlıqtan da tyurkologiyalıq

ádebiyatlarda ol atawısh sóz shaqaplarınıń biri sıpatında kórsetilip kiyatır. Qaraqalpaq ádebiy tilindegi san atamaları, basqa túrkiy tillerindegi sıyaqlı tiykarǵı 20 sózden ibarat. Olar mınalar: bir, eki, úsh, tórt, bes, altı, jeti, segiz, toǵız, on, jigirma, otız, qırq, eliw, alpıs, jetpis, seksen, toqsan, júz, mıń. San túsinigi sheksizlikke shekem dawam ete beretuǵın bolsa da, tek usı sózlerdiń qaytalanıwı, birbiri menen dizbeklesiwi arqalı ańlatıladı. Bul sózler, tiykarınan, barlıq túrkiy tiller ushın ortaq sózler hám olar tariyxıy rawajlanıwda onsha kóp

ózgeriske ushıramaǵan, sonlıqtan da olardıń eski esteliklerdegi hám házirgi tillerdegi formaları arasında aytarlıqtay ózgeshelikler sezilmeydi.

Sanlıq uluwma san mánisin yamasa predmettiń, qubılıstıń sanın, shamasın, qatar tártibin bildiriwshi sóz shaqabı. Ol ayırım sóz sıpatında jeke qollanılǵanda uluwma abstrakt túsinikti bildiredi. Biraq tilde olar kóbinese zattı sanı jaǵınan anıqlap keledi. Sol waqıtta ǵana olardıń mánisi anıqlanadı mısalı otız desek ol neniń sanı ekeni belgisiz, anıq emes. Al otız oqıwshı desek, otız

sanlıǵınıń mánisi anıqlanadı.

Sanlıqlar tiykarınan bir mánili sózler, olarda modallıq, emocionallıq hám

15

ózgeshelikleri arqalı ol basqa sóz shaqaplarınan ajıralıp turadı. Sondayaq sanlıqlar uluwma mánisi abstrakt bolǵanı menen hár bir sanlıq sóz belgili bir anıq san muǵdarın bildiredi hám atlıqlardıń ornına qollanılmaydı. Sonday-aq sanlıqlar kóplik affiksin qabıl etpeydi1.

Geypara sanaq sanlıqlar ayırım kontekstlerde óziniń san, muǵdar mánisinen basqa mánilerde de qollanıladı. Mısalı, «qırq», «júz», «mıń» sanlıqları kópshilik jaǵdaylarda belgisiz úlken muǵdardı ańlatıp, kúsheytkish sóz xızmetin atqaradı.

Sonday-aq, bir, eki, tórt, qırq, júz, mıń sanlıqları frazeologizmlerde kóplep ushırasadı. Sebebi, olar frazeologizmler quramında óziniń san mánisinen uzaqlap, awıspalı mánige kóshedi. Olardıń ayırımları ertede sanawdıń keyingi shegin ańlatıp qollanılǵan, ayırımları xalıq dástúri hám ırımlarına baylanıslı belgili bir shekti bildirgen2.

Sanlıqlardı túrkiy tillerde ayırım sóz, sóz shaqabı sıpatında monografiyalıq jobada izertlew XX ásirdiń 50-jıllarınan baslandı. Sonıń nátiyjesinde bir neshshe tillerde bahalı miynetler jarıqqa shıqtı.

A.Hasenov qazaq tilinde3, M.Penjiev túrkmen tilinde4, S.Nizamatdinova

ózbek tilinde5 sanlıqtı keń túrde analizlegen. Keyin ala sanlıq qırǵız tilinde de izertlenildi6.

Al qaraqalpaq tilinde 1976-jılı A.Bekbergenovtıń «Qaraqalpaq tilindegi sanlıqlar» degen miyneti baspadan shıqtı.

Usınday izertlewlerdiń nátiyjesinde túrkiy tillerdegi sanlıqlardıń basqa sóz shaqaplarınan ayırmashılıqları, olarǵa tán bolǵan tiykarǵı ózgeshelikleri hám belgileri ashıp kórsetildi7.

1Бекбергенов А. Қарақалпақ тилинде санлықлар. Нӛкис, 1976. 26-бет

2Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиндеги санлықлар. Нӛкис, 1976. 44-45-бетлер.

3Хасенов А. Қазiргi қазақ тiлiндегi сан есимдер. Алматы, 1958. 37-43-бетлер.

4Пенжиев М. Ҳәзирки заман түркмен дилинде санлар. Чержев, 1962. 93-114-бетлер.

5Низаматдинова С. Ҳозирги замон ўзбек тилида сон. Тошкент, 1963, 41-52-бетлер.

6Чечейбаева Н. Имя числительное в киргизском языке. АКД, Фрунзе, 1971.

7Бекбергенов А. Қарақалпақ тилинде санлықлар. Нӛкис, 1976. 4-5-бетлер.

16

Sanlıqlar usınday ayrıqsha semantikaǵa iye bolıwına qaramastan frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramında da ushırasadı. Bul jaǵdayda olar frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde san mánisinen uzaqlap, qasındaǵı basqa sózler menen birge pútin bir leksika-grammatikalıq birlikti bildiredi hám bir gáp aǵzası xızmetin atqaradı.

Frazeologizmler quramında kóbinese sanaq sanlıqlar ushırasadı. Mısalı Sizdi qashan qaytar dep e ki kózimiz tórt boldı (A.Orazov).

Bul mısaldaǵı eki kózimiz tórt boldı frazeologiyalıq sóz dizbegi kútiw degendi ańlatadı. Ol tórt uyıqlaǵanda túsime engen emes (S.Ayjanov).

Bundaǵı frazeologiyalıq sóz dizbegi bilmedim, tanımadım degen mániste qollanıladı.

Sebebi, ol sennen bir kóylek burın tozdırǵan («Erkin Qaraqalpaqstan»,

1993-jıl noyabr).

Bul mısaldaǵı frazeologiyalıq sóz dizbegi jası úlken mánisinde qollanılıp

Jay ishi jaqtı bolǵanlıqtan usı jerde tórt kóz túwel edi (Sh.Seytov

«Iǵbal soqpaqları»).

Bul mısallardaǵı frazeologiyalıq sóz dizbeginiń tuwra mánisi hámme bar degendi ańatadı hám olar mısallardan kórinip turǵanınday jay sózdiń mánisine

17

mánilerde qollanıladı. Sonlıqtan olar frazeologiyalıq sóz dizbekleri, naqılmaqallar quramında ushırasadı. Mısalı:

«Qırqqa kelmey nırqqa kelmeydi»; «Er qádesi úsh, úshten qalsa push»; «Beresige besew kóp, alasıǵa altaw az»; «Jeti ólshep, bir kes» hám t.b.

Bunday frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramında sanlıqlardı basqa sanlıqlar menen almastırıp qollanıwǵa bolmaydı, sebebi bul jaǵdayda frazeologiyalıq sóz dizbegi óziniń obrazlılıǵın joytadı. Bul sanlıqlar burınnan xalıq tilinde usılay qáliplesken. Olar házirgi waqıtta da biziń ádebiy tilimizde usılay qollanılıp kelmekte.

Sóylew tilinde «bes» hám «júz» sanlıqları «júdá jaqsı» degen mánilerde qollanıladı. Bes sanlıǵınıń bunday mánisi onıń ayrıqsha bahasın ańlatıw menen, al «júz» sanlıǵınıń mánisi «júz procent orınlaw» degen mániler menen baylanıstan kelip shıqqan1. Solay etip frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramında bir, eki, tórt, jeti, qırıq, júz, mıń sanlıqları basqa sanlıqlarǵa salıstırǵanda kóbirek ushırasadı.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tereń mánili awıspalı hám obrazlı bolıp keledi. Olar kúndelikli sóylew tájiriybesinde pikirdi tolıq, anıq hám tásirli jetkeriwde ayrıqsha xızmet atqaradı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri usı kóz qarastan til qaymaǵı sıpatında kórinedi. Onda xalıqtıń ásirler dawamında payda etken, jıynaǵan ushqır qıyallarınıń, danalıǵınıń, sóz dóretiwshiliginiń ájayıp

úlgileri bar2.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri e ki yamasa onnan da kóp sózlerden quralǵanı menen, olar pútin bir mánini ańlatıp keledi. Mısalı:

Bul awılda ne kórseńiz, awılıńızǵa barǵannan keyin tisten shıqsa otız eki tisińiz tamaǵıńızǵa ketedi (T.Qayıpbergenov).

1Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нӛкис, 1990. 55-бет.

2Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нӛкис, 1994. 127-бет.

18

Ózleriniń bir mánili sóz bolıwına qaramastan sanlıqlar frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramında san mánisinen uzaqlap qasındaǵı basqa sózler menen pútin bir leksika-grammatikalıq birlikti bildiredi1. Bunday jaǵdayda dizbektiń uluwma mánisi sanlıq sózdiń átirapında soǵan baylanıslı dúziledi. Mısalı:

1. Pay jeti nasırımdı búktiń-aw! (Ó.Xojaniyazov). 2. Bul sózler Babaxannıń jeti júyesinen ótti («Máspacha»). 3. Eki ayaǵı sal bolıp, dińkesi qurıp alǵa qaray terbeniwge kiristi (N.Dáwqaraev).

Bul mısallardaǵı jeti nasırın búgiw, jeti jinindey kóriw, eki ayaǵı sal bolıw frazeologiyalıq sóz dizbekleri ishinde sanlıq sózler, sol dizbektiń jasalıwında tiykarǵı uytqı boladı. Eger de sanlıqlardı frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramınan alıp taslap, olardıń ornına basqa sózlerdi qoysaq, onda dizbek óziniń burınǵı turaqlı mánisin joyıtadı.

Til biliminde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı sanlıqlardıń mánisi hám xızmetleri haqqında ayırım ilimpazlar arnawlı izertlew jumısların júrgizdi.

A.N.Rojanskiy orıs tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı sanlıqlardı klassifikaciyalap, olarda qaysı sanlıqlardıń kóp ushırasatuǵının atap kórsetti2.

A.E.Suprun óziniń miynetinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı sanlıq sózlerdi akademik V.V.Vinogradov kórsetken úsh toparǵa bólip analizleydi3. Ol «O frazeologicheskix edinicax s chislitelnımi» degen miynetinde olardıń specifikalıq ózgesheliklerine kóbirek toqtaydı4.

1Бекбергенов А. Фразеологиялық сӛз дизбеклериндеги санлықлар. // Вестник Каракалпакского филиала АН Уз ССР. 1968. №3, 72-бет.

2Рожанский А.Я. Фразеологизмы с числительными Русский язык в школе. 1957. №2.

29-32-бетлер

3Супрун А.Е. Слова о корнями числительных в современным русском литературном

языке. АКД. Фрунзе, 1955.

4 «Вопросы фразеологии». Ташкент, 1965. 70-75-бетлер.

19

Túrkmen tilindegi sóz dizbekleriniń quramındaǵı sanlıqlar M.Abdiraxmanovtıń miynetinde analizlengen1.

Ózbek tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı sanlıqlardı S.Nizomiddinova2, qazaq tilinde S.Keńesbaev3 analizlep, sonday dizbeklerde sanlıqlardıń qollanıw uqıplıǵın anıqlaǵan. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı sanlıqlar A.Bekbergenovtıń arnawlı maqalasında sóz etilgen4.

Tildegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı komponentlerin sóz shaqapları boyınsha ajıratıp qaraǵanda, ózleriniń tek bir mánili sózler bolıwına qaramastan olarda sanlıqlardıń da kóplep ushırasatuǵınlıǵı belgili. Sonlıqtan frazeologizmler quramında óziniń san mánisinen uzaqlap, basqa sózler menen birge pútin bir leksikagrammatikalıq birlikti dúzedi hám bir sintaksislik xızmet atqaradı. Sonıń ushın da frazeologiyalıq sóz dizbeklerin bóliwge hám ajıratıp qarawǵa bolmaydı5.

Qaraqalpaq tilindegi sanlıqlardı arnawlı izertlegen ilimpaz A.

Bekbergenov «bir» sanlıǵı boyınsha maqalasında hám monografiyasında sóz etedi. Avtor «bir» sanlıǵınıń mánileri hám qollanılıwın qaraqalpaq tilindegi mısallar tiykarında sóz ete otırıp, onıń basqa sanlıqlarǵa salıstırǵanda kóp mánige iye bolıwın, san mánisinen basqa mánilerde ónimli qollanılatuǵınlıǵın kórsetedi.6

1Абдирахманова М. Устойчивые словосочитание в числительными в туркменском языке. Ашхабад-1972.

2Низомиддинова С. Ҳозирги замон ўзбек тилида сон. Тошкент, 1963.

3Кеңесбаев С.К. «Жети», «үш», «тоғыз», «қырқ» байланыстағы уғымдар. // ҚазССР Ғылымдар Академиясының хабардары.

4Бекбергенов А. Фразеологиялық сӛз дизбеклериндеги санлықлар. // Вестник Каракалпакского филиала АН Уз ССР. 1968. №3, 74-бет.

5Бекбергенов А. Фразеологиялық сӛз дизбеклериндеги санлықлар. // Вестник Каракалпакского филиала

АН Уз ССР. 1968. №3, 71-бет.

6 Бекбергенов А. «Бир» санлығының мәнилери ҳәм қолланылыўы.- Қарақалпақ тили бойынша изертлеўлер. «Қарақалпақстан» Нӛкис, 1971,192-бет.

20