MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kesteshilik óneri atamaları
.pdf
Gilemshi – gilem toqıw menen shuǵıllanıwshı adam.
Gilemshi hayal berip oǵan kóp aqıl. (I.Yusupov).
Kókshi – bózdi kók reńge boyawshı adam. Mısalı; Shımbay qalasındaǵı kásiplilerdiń bir toparı jip boyawshılardı «kókshi» deydi.
( Q.Ayımbetov ).
Móre – qoldan toqıiǵan gezlemege basıw ushın hárqıylı ósimlik boyawların aralastırıp isleytuǵın dónbeli jıltıraq nárse. Móreshi – qoldan toqılǵan gezlemeni mórelewshi adam.1
Móreshiler erkek adamlar boladı. ( Q.Ayımbetov ).
-shılıq//-shilik qosımtası sózlerge jalǵanıp kásiptiń atın bildiretuǵın sózler jasaladı; kesteshilik, gilemshilik, toqımashılık, ónermentshilik.
-sha//-she affiksi atlıq sózlerge jalǵanıw arqalı kesteshilik hám gilemshilik buyımlarınıń atamaların jasaydı hám sol zattı kishireytip kórsetedi. Mısalı;
Jawırınsha – balalardıń, qızlardıń jawırınına taǵılatuǵın kesteli úshmúyeshlik;
Óńirshe – bir neshe qatar etip jalpaq, jumsaq túymeler, teńgeler taǵılatuǵın, moyınǵa qıstırıp qoyatuǵın kesteli bezeniw zatı; Quyrıqsha – qızıl kiymeshektiń quyrıǵı. Negizgi eki naǵıs jolı hám shashaǵı boladı; Gilemshe – gilemniń kishkene túri. Ǵalısha – kishkene ǵalı tósek.
Alasha – qoldan toqılǵan kishkene tósekshe. Tósek ushın geyde kiyim ushın da júnnen, paxtadan qalıń etip toqıladı. Túksiz gilem tárizli tósek. Sh.Raxmatullaev sózliginde; olacha – jol-jol gezleme. Bul jerlerde alasha shapan kiyiw dástúr bolǵan. Bul atlıq sóz eski ózbek tilinde hárqıylı reńli mánisin ańlatqan «ala» kelbetligine -cha qosımtasınıń qosılıwı menen jasalǵan:
Ózbek tilinde sózdiń basındaǵı a únlisi á únlisine, ekinshi hám úshinshi buwınlardaǵı a únlileri á únlilerine almasqan ala+cha=alacha>
1 Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сӛзлиги, Нӛкис. III том, 1988, 318-бет.
73
aláchá. Bul sóz K.K.Yudakin sózliginde ıransha dep belgilengen (KRS, 46)
1 – dep keltiredi.
Demek, «alasha» sózi qaraqalpaq tilinde «ala» - aq penen basqa túrlerdiń jolaq-jolaq bolıp aralasıp keliwi degen mánidegi sózge -sha qosımtasınıń qosılıwı arqalı jasalǵan.
Mısalı; Astıńızǵa tósedik, gilem emes alasha. (Q.Ayımbetov). Tırnaqsha – naǵıstıń túri, tırnaqqa usatıp salınǵan naǵıs.
-lıq//-lik qosımtası arqalı sol zattıń qollanılıw ornına baylanıslı jańa sóz jasaladı. Mısalı; Atkózlik – attıń mańlayına taǵılatuǵın naǵıs salıp islemgen zat. Kóyleklik (tawar), shapanlıq ( material ).
H.Hamidov M.Qashǵariydiń «Devonu luǵat at túrk» miynetinde – lıq//-lik, -lıǵ//-lig, -lúk, -lúǵ, -lúg affiksleri atawısh sózlerge jalǵanıp, ózleri jalǵanǵan túbirde aytılǵan zatqa iye ekenligin, soǵan tiyisliligin, sol nárseniń barlıǵın bildiredi: yashıl ońlik ton – jasıl reńli ton, kiyim (1, 76), atlıǵ or – atlı adam, otluǵ taǵ – otlı taw (1,123). 2 dep keltiredi.
Demek, jazba esteliklerden –lıq//-lik affiksi arqalı jasalǵan sózlerdiń mánisi házirgi qaraqalpaq tilindegi –lı//-li affiksi arqalıjasalǵan sózlerdiń mánisi menen sáykes keledi.
- lı//-li affiksi. Bul affiks tek qaraqalpaq tilinde ǵana emes, basqa kóplegen túrkiy tillerde eń kóp qollanılatuǵın affikslerdiń biri. Ol predmette qanday da bir belginiń bar ekenligin bildiredi.
Qaraqalpaq tilindegi kesteshilik atamalarında -lı//-li affiksi buyımlarda qanday da bir belginiń bar ekenligin, soǵan iye bolıwdı bildiredi. Máselen, naǵıslı( jaǵa), kesteli (taqıya), zerli (shapan), jaǵalı (kóylek), jeńli (beshpent) hám t.b.
J.Eshbaevtıń pikirinshe, bul affiks qaraqalpaq tilinde hárqıylı belgilerdiń qanday da bir predmetke, kóbinese adamǵa tiyisli ekenligin kórsetedi. 3Geyde bul affiks predmettiń bar ekenligin, tiyisliligin bildiriw
1Рахматуллаев. Ш. Ўзбек тилининг этимологик луғоти. Тошкент, 2000, 251-бет
2Ҳамидов Ҳ Қарақалпақ тили тарийхының очерклери. Нӛкис 1974, 107-бет
3Ешбаев Ж. –лы//-ли аффиксиниң сӛз жасаўдағы роли. Вестник каракалпакского филиала АН Узбекстана. 1978, N3, стр. 71
74
menen birge onıń kóp ekenligin de qosa ańlatadı.1 Máselen, shashaqlı (gilem), túkli (gilem), astarlı (shapan) t.b.
-sız//-siz affiksi. Bul affiks kelbetlik sózlerdi jasawda ónimli sóz jasawshı affikslerdiń biri. – sız//-siz affiksi óziniń mánisi boyınsha –lı//- li affiksine qarama-qarsı mánidegi sózlerdi jasaydı. Mısalı: naǵıssız, kestesiz, jaǵasız, jeńsiz t.b. Túksiz gilem – túgi joq gilem.
«Jeńsiz» sózi eki túrli mánide qollanıladı. Birinshiden, kiyimniń qanday ekenligin bildirse ( jeńsiz kóylek, jeńsiz beshpent), ekinshiden, zattıń, yaǵnıy jeńi joq hayal-qızlardıń kiyimin bildiredi. Mısalı; Ústinde aq kóylek, qara jeńsiz, qızdıń shegip otırǵan kestesi dizesiniń ústinde kórinip tur. (G.Esemuratova).
-ma//-me, -ba//-be, -pa//-pe affiksi túrkiy tillerde, sonıń ishinde házirgi qaraqalpaq tilinde ónimli affikslerdiń biri bolıp esaplanadı. Ol feyil túbirine jalǵanıp, belgili bir hárekettiń atın bildiretuǵın atlıqlardı jasaydı. –ma//-me affiksi M.Qashǵariy sózliginde qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı feyillerden hárqıylı zat atamaların, qural, orın atamaların bildiretuǵın atlıqlar jasaydı.2 Máselen, tizmá – dizbe, túgmá – túyme t.b.
- ma//-me affiksi kesteshilik hám gilemshilik atamaların jasawda onsha
ónimli emes. Feyillerge jalǵanıw arqalı gilemshilik buyımlarına hám keste tigiw, gilem toqıw texnikasına baylanıslı atamalardı jasaydı. Mısalı; Dizbe – otawdıń uwıqların keregeniń basına dizip bekitetuǵın ensiz, ápiwayı birqatar naǵısı bar toqılǵan zat:
Izbe – keregeniń qanatların biriktirip baylaytuǵın baw. Ol ensiz etip órmekte toqıladı. Ápiwayı naǵısı boladı.
Shalma – naǵıslardı túkli gilem texnikasında islew; Salma – palas usılında naǵıslanǵan qur.
Demek, -ma//-me affiksi is-háreket nátiyjesinde payda bolǵan belgi yamasa isháreket qaratılǵan obiektti bildiretuǵın sózlerdi jasaydı.
1Насыров Д.С. Қарақалпақ тилинде кӛплик категориясы. Нӛкис, 1961, 33-бет
2М. Қашқарый Девону луғат-ат түрк T 1, Ташкент, 1960, 121-бет
75
- ıw//-iw//-w- affiksi feyil sózlerge jalǵanıw arqalı kesteshilik hám
gilemshilikte jańa sóz jasap, kóbinese hárekettiń atın bildiredi: tigiw, toqıw,
boyaw, naǵıs salıw, jiyek shalıw, teris qayıw, shrıs tigiw hám t.b.
«Keste tigiw» - sózi materialǵa hárqıylı reńdegi jipler menen naǵıstı tigip
salıw degen mánini bildiredi hám bul sóz tilimizde jiyi qollanıladı. Mısalı;
Keste tikse shólge shámen pitkendey,
Jansız gúller ǵumshalanıp ónedi. (I.Yusupov)
«Keste tigiw» sózi túrkmen tilinde – keshdeleme, keshde, chekme; tájik tilinde – kashida duxtan, tatar tilinde – chigu, chigen yasaw, chigelgán bezak
(RTS, Kazan, 1971) túrinde berilgen. Qaraqalpaq tilinde materialǵa «naǵıs salıw, keste tigiw» dep ataladı.Bul sóz G.Esemuratova shıǵarmalarında
«keste tigiw» hám tatar tilindegi sıyaqlı «shegiw» túrinde qollanǵan.
Mısalı; Keste tigip otırǵan qız ózimnen on jas úlken Húrbiybi degen qız apam. Ústinde aq kóylek, qara jeńsiz, qızdıń shegip otırǵan kestesi dizesiniń
ústinde kórinip tur. ( G. Esemuratova ).
III.3. Sóz qosılıw usılı arqalı jasalǵan
kesteshilik atamaları
Sóz jasawdıń eń ónimli usıllarınıń biri - sóz qosılıw usılı. Bul usıl arqalı eki hám onnan da artıq sózlerdiń bir-biri menen tıǵız birigiwi nátiyjesinde dórendi sózlerdiń bir túri qospa sózler jasaladı.
Qospa sózler eń keminde eki túbirden ibarat bolıp, ol belgili bir tártipte ornalasadı, olardıń komponentleriniń orın tártibin ózgertiwge bolmaydı. Qospa sózler ózleriniń jasalıw deregine, usılına hám quramına qaray hárqıylı boladı. Sonıń ushın olardı klassifikaciyalaw úlken áhmiyetke iye.
A.Bekbergenov qaraqalpaq tilindegi qospa sózlerdiń sırtqı formasın, onıń sóz hám sóz dizbeklerine qatnasın, yaǵnıy sóz dizbekleriniń
76
dáslepki halınan mánisi hám forması jaǵınan uzaqlasıp bir sózge aylanıw dárejesin esapqa alıp, tiykarǵı bes túrin bólip kórsetedi.1 Bunday klassifikaciya arqalı, birinshiden, qospa sóz komponentleriniń ózara qosılıw dárejesi anıqlansa, ekinshiden, usıǵan baylanıslı qospa sózlerdiń forma jaǵınan túrleri anıqlanadı.
Sóz qosılıw usılı sóz jasawdaǵı eń ónimli usıl bolıp, ol arqalı qaraqalpaq tilindegi kesteshilik hám gilemshilik atamalarınıń jasalǵanlıǵın kóremiz. Qaraqalpaq tilindegi kesteshilik hám gilemshilik atamalarınıń kópshiligin qospa atamalar quraydı. Qospa atamalardı dúzilisi boyınsha talqılaw ushın qurama atamalar hám birikken atamalar dep eki toparǵa bólip qaraymız.
Qurama atamalar. Tildegi qurama sózler qospa sózlerdiń úlken bir bólegin quraydı. Tyurkologiyalıq miynetlerde qurama sózler hár tárepleme izertlense de, olardıń tábiyatı, quramı, túrleri hárqıylı túsindirilip kiyatır.
Qurama sózler sabaqlıqlarda 2, grammatikalarda 3. sostavlı sózler termini menen qollanıladı.
Qurama sózlerdiń komponentleri burınnan dizbeklesip turaqlılıq qásiyetke iye boladı.Olar qanday da bir quramalı hám jańa mánili túsinikti ańlatıw ushın payda boladı. Dáslep sintetikalıq sóz dizbegi bolıp qollanılıp, waqıttıń ótiwi menen olardıń quramındaǵı sózler turaqlılıqqa iye boladı hám qurama sózler bolıp qáliplesedi.
Qurama sózler bir neshe sózden quralıp bir mánini ańlatadı. Onıń komponentleri sóz dizbekleriniń komponentleri sıyaqlı bir-birinen ajıralıp bólekbólek sóz túrinde bolsa da mánilik jaqtan olar turaqlı bolıp qáliplesedi. Qurama atamalar tilde jańa uǵımdı ańlatıw ushın payda boladı. Máselen, kóylek, jegde, basqur, gilem t.b. kesteshilik hám gilemshilik atamaları ózleriniń isleniw materialına, reńine, kórinisine qaray basqa
1Бекбергенов А. Қарақалпақ тилинде сӛзлердиң жасалыўы. Нӛкис, 1979, 18-бет
2Dawletov.A. , Dawletov.M., Qudaybergenov.M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Nókis, 2010
3Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Сӛз жасалыў ҳәм морфология. Нӛкис,1994, 22-бет
77
sózler menen dizbeklesip, jańa mánidegi atamalar payda boladı. Máselen, kók kóylek, qızıl kiymeshek, jipek jegde, aq basqur, qızıl basqur, taqır gilem, túkli gilem t.b.
Qurama kesteshilik hám gilemshilik atamaları qaraqalpaq tilinde júda keń qollan ıladı hám olar tárepinen bildiretuǵın túsinikler de hárqıylı boladı. Bul
atamalardıń kópshilik bólegin atlıqlar quraydı.
Atlıq + atlıq túrindegi kesteshilik ham gilemshilik atamaları.
Atlıq sózleri mánili sóz shaqapshalarınıń biri bolıp basqa sóz shaqapları
menen mánilik |
baylanısqa |
túsedi. |
Eki |
atlıq sózdiń mánilik baylanısı |
|||
nátiyjesinde jańa mánili sóz payda boladi. Mısalı: |
|
|
|||||
at ayıl, kóylek jaǵa, kelen |
aǵash, |
ton jeńse, shapan jeńse, ǵalı |
gilem. |
||||
Naǵıs atamaları: tıshqan iz, qoshqar múyez, japiraq |
naǵis, ǵarǵa tirnaq taǵı |
||||||
basqa. Birinshi |
kompanent |
ataw |
sepligindegi sózlerden bolǵan |
qurama |
|||
atlıqlar ekinshi |
kompanenti |
menen anıqlawıshlıq qatnasta baylanisadı. |
|
||||
Máselen: jipek jegde, zer shapan, bóz kóylek. Zatlardıń |
neden |
||||||
islengenligin kórsetip tur. |
|
|
|
|
|
|
|
Kelbetlik+ atlıq túrindegi |
atamalar. Kelbetlik sózler ózleriniń |
mánisi |
|||||
jaǵınan predmettiń sanasın, túr-túsin, hártúrli belgilerin taǵı basqalardı |
bildirip |
||||||
keletuǵın bolǵanlıqtan, olardıń |
kóbinese |
predmetlik |
máni ańlatatuǵın atlıq |
||||
sózler menen dizbeklesip keliwi - bul nızamlı qubılıs. Kelbetlik sózler menen dizbeklesip anıqlawıshlıq qatnasta keledi, jupkerlesiw usılı menen baylanısadı.
Kesteshilik hám gilemshilik atamaları ishinde zatlardıń túrine, isleniw
usılına baylanıslı kelbetlik sózler menen dızbeklesip keletuǵın qospa atamalar da keń qollanıladı. Kesteshilik hám gilemshilik atamalarında zatlardıń reńi ayırıqsha orın iyeleydi. Usıǵan baylanıslı buyımlardı reńine baylanıslı ataw arqalı payda bolǵan atamalar kóplep ushirasadı. Máselen: kók kóylek, aq jegde, qızıl
78
kiymeshek, aq kiymeshek, aq qur, qızıl qur, aq basqur taǵı basqalar. Naǵıs atamalarında ; toqalaq múyiz, úlken múyez, jumalaq múyiz taǵı basqa.
Naǵıslardı kestelewde jiptiń reńi ayırıqsha orın iyeleydi. Naǵıslar sulıw shıraylı úylesimli bolıwı ushın reńler tańlanadı. Mine usıǵan baylanıslı jipler hárqıylı reńlerge boyaladı. Boyawlarǵa baylanıslı kók boyaw, sarı boyaw, qızıl boyaw, jasıl boyaw, qara boyaw atamaları qollanıladı.
Nagıslardiń sulıw shıraylı bolıp shiǵiwında reńlerdiń ahimiyeti úlken. Naǵıslardıń hárbirin zamannıń túr-túsine qarap qollanıw talap etiledi. Qaraqalpaq naǵıslarında kóbinese qizil, kók, jasıl, sarı, qara reńdegi jiplerden paydalanadı. Jipler hártúrli reńdegi boyawlar menen boyaladı. Boyawlardıń túrtúsin tańlap alıw xalıqtıń etnografiyalıq tariyxı menen baylanıslı bolǵan. Ilipazlardıń aytıwınsha, hár qanday reńniń simbol háreketi, boyawları boladı. Kók tús-aspan simbolı qızıl tús-ottıń, kún nurınıń, ay túshaqıyqattıń quwanıshtıń,sarı túr- aqıl-parasattıń, qara túr-jerdiń, jasıl túr-jaqsılıqtıń hám báhárdiń sinbolı retinde sáwlelengen. (G.Kamalova “Gozzal úlke” 26-bet)
Al, kórkem shıǵarmalarda naǵıstıń reńlerine baylanıslı obrazlı súwretlewler de ushrasadı. Mısalı: Sarı boyaw –kewlimdegi qayǵı-muń,
Qara boyaw-taǵdirimniń guwası,
Jasıl boyaw-armanları jaslıqtıń,
Qızıl boyaw-júregimniń jarası.
(I.Yusupov «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq».)
Jiplerdi hártúrli reńge boyawshılardı «kókshi» dep ataydı.
Shımbay qalasındaǵı kásiplilerdiń bir toparı jip boyawshılardı «kókshi» deydi. Olar kenen jipti qaraǵa, sarıǵa boyaydı. Bul boyaw “nil” dep ataladı. Kók boyawdı qızıl jińǵildıń gúlinen (búrshiginen ) isleydi, al sarı boyawdı jipte aǵashtıń qabıǵınan isleydi.
(Q.Aytimbetov «Ótken kúnlerden elesler», 39-bet)
79
-li/li affiksi menen jasalǵan kelbetlik hám atlıq túrindegi atamalar:
kesteli taqıya, túkli gilem, halqalı |
kóylek, |
beshpent, shashaqlı gilem hám |
|||
taǵı basqa. |
|
|
|
|
|
-siz/-siz affiksi menen jasalǵan kelbetlik hám atlıq túrindegi atamalar: |
|||||
túksiz palas, jeńsiz beshpent. |
|
|
|
|
|
Qurama atamalardıń ishinde |
sanlıq +atlıq |
túrindegi atamalar da |
|||
ushırasadı. Bulardıń kópshiligi naǵıs atamaları: úsh |
múyiz, segiz múyiz, on eki |
||||
múyiz h.t.b. |
|
|
|
|
|
Qaraqalpaq tilindegi naǵıs atamalarınıń ishinde úsh komponentli atamalar |
|||||
az da bolsa ushıraydı: oyma jaǵalı kóylek, |
qızıl |
kiymeshek aldı, naǵıs |
|||
teretuǵın aǵash, órmekshiniń bólegi, ala bózh.t.b. |
|
|
|
||
Kesteshilik hám gilemshilikte |
birikken |
qospa |
sóz |
túrindegi atamalar |
|
júdá kóp ushırasadı. Birikken sózler e ki hám |
onnan da kóp sózlerdiń tıǵız |
||||
birigiwinen payda bolıp, jay sózler sıyaqlı bir gáp penen aytıladı. Birikken qospa sózler hárqıylı sintaksislik baylanıstaǵı sóz dizbekleriniń birigiwi arqalı payda boladı. Bunday birikken sózlerge belbew, esikqas, shayqalta, atkózlik, basqur, beljip,janbaw, iyinbaw, beldew ham t.b.
Birikken sózler - hárqıylı mánige iye bolǵan e ki túrdiń birigip, bir jańa mánige iye bolǵan sózler jasaladı.1 Birikken sózlerdiń quramındaǵı sózler birbiri menen tıǵız birigip ketkeni sebepli jay sózlerge ádewir jaqın bolıp keledi. Hátte geypara sózlerdiń aytılıwında quramınıń qospa ekenligi de sezilmeydi. Olardıń tek tarıyxıy etimologiyalıq jaqtan ǵana birikken túbirler ekenligin anıqlawmúmkin. Máselen, «belbew» sózi haqqında SH. Rahmatullaev
«Ózbek tilining etimologik luǵoti» degen miynetinde: «Bul qospa atlıq qádimgi túrkiy tilde bel-baǵi birikpesiniń bir sózge birigiwi menen
1 Бекбергенов А Қарақалпақ тилинде сӛзлердиң жасалыўы. Нӛкис, 1979, 95-бет
80
payda bolǵan, keyin ala iyelik sepliginiń qosımtası túsip qalǵan», - dep keltiredi.1
Sonday-aq, «shayqalta» sózi shay hám qalta sózleriniń birigiwinen payda
bolıp, qurıǵan shay salıw ushın bóz yamasa ushıǵadan kestelep tigilgen
kishkene qaltanı bildiredi.
Shiyóńir otawdıń kirer jerdegi óńirshe esiktiń eki qaptalına tigine ornatılǵan
túkli naǵısı bar sánli toqıma |
zat. Shiyóńir |
adamlar kirip shıqqanda kóp |
súykeletuǵın jerge ilinip, kiyimler tozbawı ushın |
xizmet etedi, úyge sán beredi. |
|
Solay etip, kesteshilik hám gilemshilik leksikasında jay atamalar menen birge qospa atamalar da ónimli qollanıladı. Olar qurama hám birikken túrinde ushırasadı. Qospa atamalardıń qurilısı boyınsha túrleriniń ishinde, ásirese qurama atamalar kóbirek ushırasadı hám olar hárqıylı dúziliste keledi. Affiksaciya usılı menen jasalǵan kesteshilik atamalarınıń jasalıwında –shı/-shi, -shılıq/-shilik, -lı/-li, -sız/- siz t.b qosımtalardıń ónimlı qollanǵanlıǵın kóremiz. Sózlerdiń birigiwi arqalı jasalǵan kesteshilik atamaları da kóplep ushırasadı.
1 Рахматуллаев. Ш. Ўзбек тилининг этимологик луғоти. Тошкент, 2000, 45-бет
81
JUWMAQ
Qol óneri leksikası qarqalpaq tilindegi kásiplik leksikanıń bir bólegi sıpatında sózlik quramda ayırıqsha orındı iyeleydi. Qol óneri leksikası ishinde kesteshilik óneri qaraqalpaq xalqınıń milliy miyrası bolıp, óziniń uzaq dáwirlik tariyxına iye. Qaraqalpaq tilinde kesteshilik óneri atamaları bir neshe dáwirler dawamında qáliplesti. Onıń rawajlanıw basqıshı qaraqalpaq xalqınıń tariyxı hám materiallıq mádeniyatınıń rawajlanıwı menen baylanıslı.
Qaraqalpaq xalqınıń kesteshilik óneri házirge shekem rawajlanıp óziniń bay milliy naǵıs úlgilerine iyr bolǵanlıǵı menen, onıń atamaları qaraqalpaq til biliminde arnawlı izertlew obiekti bolǵan joq. Sonlıqtan ádebiy tilimizdiń bir qálipke túsiw processinde leksikanıń bul tarawı boyınsha ilimiy izertlew jumısların alıp barıwdıń ámeliy áhmiyetiúlken.
Tariyxıy dereklerge qaraǵanda, qaraqalpaq kesteshilik óneri erte dáwirlerden baslap rawajlanǵan. Hayal-qızlar kiyim-kensheklerge, hárqıylı tutınıw buyımlarına kestelep naǵıs tikken, naǵıslap kesteler toqıǵan. Usıǵan sáykes hárbir kiyim, buyım hám olardaǵı naǵıslar óz atamalarına iye bolǵan. Bul atamalardı jıynap, sol jıynalǵan materiallar tiykarında ilimiy-izertlew jumısların júrgiziw teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.
Kesteshilik ónerine baylanıslı atamalar tek qol óneri sheberleriniń tilinde
ǵana qollanılıp qoymastan, uluwma xalıq tilinde, awızeki ádebiyatta, kórkem shıǵarmalarda, tariyxıy, etnografiyalıq miynetlerde keń qollanıladı. Solay etip,
ádebiy tildi, sózlik quramdı bayıtadı.
Kesteshilik óneri atamaların jıynaw arqalı olardı bir neshe tematikalıq toparlarǵa bólip úyrendik. Kesteshilik óneri atamaları kiyimkensheklerge, úy buyımlarına, gilemshilikke hám isleniw materialına hám naǵıs atamalarına baylanıslı bir neshe toparlarǵa bólinedi.
82