MD hám PQJ / Kúnxoja lirikasında kórkemlew quralları hám usılları

«Xalıqtıń arın arlamasa,

Barı-joǵın barlamasa, Ash hám toqqa qaramasa, Awan basshı nege kerek?».1

2. Qarama-qarsı túsinikler arqalı súwretlengen antitezalar:

«Árman menen ya ótermen, ótpespen, Ólsem de xorlıqtı umıtıp ketpespen».2

Lirikalıq qaharman bul dúnyadan shadlı ármanda ótetuǵın, yaki aldında jarıq kúnlerdiń keletuǵının boljap, itimallı túrde bul túsiniklerdi qollanadı.

Sonday-aq shayır poeziyasında hár túrli sóz shaqaplarınan jasalǵan antitezalar ushırasadı.

1. Kelbetliktiń qosımtalı túrinen hám tańlaq+kelbetlik jasalǵan antitezalar.

«Ármanlı adamnıń reńi joq bolar, Ármansız quwanıshlı hám de shoq bolar».3

2. Kómekshi atawıshlardan jasalǵan antitezalar. Aldı-artına qaramaǵan.

3. Substantivlesken kelbetlik hám kelbetliklerden jasalǵan antitezalar: Bayǵa-jaqsı, jaman-ashqa,

Ne qılaman azıwlını?4

Antitezalardıń usınday quramalı úlgilerin ushıratıwǵa boladı. Demek, hár biriniń qollanıw halatları shıǵarma mazmunın bayıtıwda belgili.

Kúnxoja poeziyasında inversiyalar da qosıqtıń tásirsheńligin arttırıwda, lirikalıq qaharmannıń sezimlerin e le de tereńlestirip beriwde

1Күнхожа Ибрайым улы. Қосықлар, Қарақалпақ мәмлекет баспасы. Нӛкис, 1960, 96-бет

2Сонда, 100бет.

3Сонда, 105-бет.

4Сонда, 65-бет.

71

ónimli qollanılǵan. Inversiyanıń ulıwma túrkiy xalıqlarǵa ortaq bolǵan sintaksislik inversiyaları keń qollanǵanlıǵın kóremiz. Shayır poeziyasında sintaksislik inversiyalardıń qosıq ishki kompoziciyasına muwapıq jaylastırılıwına baylanıslı bir neshe túrlerin ushıratıwımızǵa boladı.

Qosıqtıń bántlik dúzilisinde qollanatuǵın sintaksislik inversiyalar bir qatardıń inversiyaǵa ushırawı, úsh qatardıń inversiyaǵa ushırawı, bir bánttiń tolıq inversiyaǵa ushırawı, jup qatarlardıń inversiyaǵa ushırawı negizinde Kúnxoja poeziyasında ushırasadı.

Úsh qatarlı inversiyalar. Shayır poeziyasında bánttegi qálegen úsh qatardaǵı gáptiń inversiyaǵa ushırawınan payda boladı. Mısalı:

Sózimdi tıńlań halayıq, Usıma bizge ılayıq, Ortaǵa sózdi salayıq, Árman menen jarımadım.1

Bunda dáslepki úsh qatardaǵı gáp aǵzaları óz orın tártibin ózgertiw arqalı inversiya payda bolǵan. Eger inversiyasız, qosıq qatarın ápiwayı jay gáp túrinde jayıp taslaytuǵın bolsaq, tómendegidey, tásiri tómen qatarlar payda boladı:

«Xalayıq sózimdi tıńlań, Bizge usı ılayıq pa, sózdi ortaǵa salayıq: Al, shayır qosıqta birinshi qatarda qaratpa aǵzalı gápti aqırına shıǵarıw arqalı, ekinshi qatarda bolsa, «bizge» tolıqlawıshın ortaǵa, al «usı» almasıǵın soraw janapayı menen qatar qollanıp, gáp basına shıǵarıw arqalı, úshinshi qatarda máni tuwra tolıqlawıshtı ortaǵa, al qıya tolıqlawıshtı qatar basına shıǵarıp, ekewiniń ornın almastırıw arqalı qosıqtıń tásirsheńligine erisken.

Jetpey tapqanım jutımǵa,

Qamıstı jaqtım otınǵa,

1 Күнхожа Ибрайым улы. Қосықлар, Қарақалпақ мәмлекет баспасы. Нӛкис, 1960, 102-бет

72

Túwesilmes bul halıma,

Rawa bolıp jarımadım.1

Bul mısaldaǵı dáslepki úsh qatarda da bayanlawıshlardı qatar basına, bayanlawıshlardı ortaǵa qoyıw arqalı kúshli inversiyalıq, ırǵaqlıq tásirsheńligin payda etkenligin kóremiz.

Eki qatarlı inversiyalar. Bánttegi tek eki qatardaǵı gáp aǵzalarınıń orın tártibiniń ózgeriske ushırap qollanılıwı arqalı jasalatuǵın inversiyalar.

Ettim sabır haq isine, Untaldım azıw tisime, Zalım móhimniń isine,

Ózim ólmey darımadım.2

Mısalda dáslepki eki qatarda bayanlawıshlar qatar basına shıǵarılıwı arqalı qosıq ózgeshe oqılıw intonaciyasın payda etedi.

Bir qatarlıq sintaksislik inversiyalar. Kúnxoja oy-pikirdi beriwde atawısh sózlerden gáp basında qosıq tekstinde kóbirek paydalanıp, feyil sózlerdi ulıwma shólkemlestiriwshilik noqat sıpatında qatar basında bir orında qollanıw jaǵdayları ushırasadı:

1.Men ózim haqtıń qulıman, Doslardıń súygen ulıman, Hesh nárse kelmes qolımnan, Kelse bir is qılar edim.

2.Bolmadı sorlıda parıq,

Ayaǵında jaman jarıq,

Astımdaǵı atım arıq,

Kólikke de jarımadım.1

1 1 Күнхожа Ибрайым улы. Қосықлар, Қарақалпақ мәмлекет баспасы. Нӛкис, 1960, 103-бет 2 Сонда, 102-бет.

73

Bul mısallardaǵı tek bir qatarda ǵana inversiyaǵa ushıraǵan qatarlardı kóremiz. Birinshi mısaldı úshinshi qatardaǵı «qolımnan» tolıqlawıshı gáp aqırına, «kelmes» hal feyili gáp ortasında almasıp qollanıwı nátiyjesinde, al, ekinshi mısalda bolsa, birinshi qatardaǵı bayanlawıshınıń qatar basına keltiriwi arqalı, tolıqlawıshtıń ortaǵa, baslawıshtıń qatar aqırına almasıp qollanılıwı nátiyjesinde bir bántte tek bir qatarda ǵana inversiyalar jasalǵan. Biraq, usı qatardaǵı inversiyalar bánttiń basqa qatarlarındaǵı mazmundı bir orayǵa jámlep, lirikalıq shıǵarmanıń awhalın kórkem túrde ishki oylanıwları, ekileniwi tiykarında jetkerip beriwge xızmet etkenliginiń gúwası bolamız.

Tórt qatarlıq sintaksislik inversiyalar.

Kúnxoja poeziyasında tórt qatardıń hár birinde inversiyaǵa ushırap qollanıw ózgesheligi shayırdıń kórkemlik izlenislerinen dárek beredi.

«Shıqqan sharıqlap aspanǵa, Urǵan tayınbay dushpanǵa, Ishin toltırıp pushpanǵa, Márt

ǵayratlar kerek maǵan».2

Mısalǵa alınǵan qosıq qaharmanlarında inversiyaǵa ushıraǵan sózler (bayanlawıshlar) qollanıw ornına qaray úsh qatarda birdey dúzilisinen

ózgeshelik penen qollanılǵan. Tórtinshi qatarda feyil (bayanlawısh) bolmaǵanlıǵı sebepli, atawısh bayanlawıshı «kerek» sózi

«maǵan» tolıqlawıshtıń aldına shıǵıwı arqalı ózgeshelengen.

Inversiyalar qosıqtıń sırtqı formasın, yaǵnıy, ırǵaq hám uyqastı támiyinlewde de shayır poeziyasında keńnen qollanıladı. Mısalı:

Bala-shaǵam bolsa, hámmeleri jas,

Kiyerge kiyimi joq, bolsa jalańash,

1Күнхожа Ибрайым улы. Қосықлар, Қарақалпақ мәмлекет баспасы. Нӛкис, 1960, 103-бет

2121-122-бетлер

74

Satarǵa malıń joq hám de bolsań ash,

Olarǵa tamaqtı qaydan bereseń.1

Mısaldaǵı dáslepki úsh qatardaǵı «jas», jalańash, «ash» sózlerindegi uyqastırıwshı sóz hám buwınlar inversiyaǵa ushırap qatar aqırında qollanıw arqalı uyqastı payda etken hám sonıń saldarınan, qosıq oqılǵanda bir tegis intonaciya menen oqıladı.

Qol sozıp ushqan quslarǵa,

Salqın túsip jazlarǵa,

Ilaq taslaydı qızlarǵa,

Kewli ósip bay balası.2

Bul mısalda tórt qatar da inversiyaǵa ushıraǵan. Biraq, dáslepki úsh qatardaǵı qatar aqırındaǵı barıs sepligindegi atlıqlar uyqastı támiynlegen, al qatar basındaǵı inversiyaǵa ushıraǵan hal feyili, anıqlıq meyiller tiykarınan intonaciyalıq tásirsheńlikti payda etken. Demek, shayır poeziyasında inversiyalarda tek baslawısh hám bayanlawısh, yaǵnıy, gáptiń bas aǵzaları ǵana orın tártibinde berilip qollanıp qoymastan, al ekinshi dárejeli aǵzalarda inversiyaǵa ushıraydı. Shayırdıń inversiyanı bulay qollanıwı, onıń uyqas tańlawdaǵı sheberliklerinen dárek beredi.

Qullası, Kúnxoja poeziyasında inversiya qosıqtıń mazmunın shólkemlestiriwge, tásirsheńligin arttırıwǵa xızmet etilip qoymastan, onıń ırǵaq, uyqas birlikleriniń nátiyjesinde shólkemlesetuǵın kompoziciyalıq pútinligin támiyinlewge de xızmet etetuǵını málim boldı. Al, olardıń qosıqtıń 1-2 qatarlarınan, geyde 3-4-qatarlarında sonday-aq tutas shuwmaqlarda da ushıraǵan halatların kórip shıqtıq.

1Күнхожа Ибрайым улы. Қосықлар, Қарақалпақ мәмлекет баспасы. Нӛкис, 1960, 77-бет

2Сонда, 76-бет.

75

Juwmaq

XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetlerin izertlegen alım Q.Járimbetov bul dáwir ádebiyatı haqqında bılay degen edi. «Házirgi dáwirge shekem qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatı, sonıń ishinde klassikalıq lirikası hár qıylı aspektlerde izertlendi hám izertlenilmekte. Eń baslısı ol poeziya, ádebiyat miyras baǵdarında jemisli izertlendi. Atap aytqanda, birinshi dárekler jıynaldı, kórkem tekstler baspadan shıǵarıldı, olar tekstologiyalıq hám tariyxıyfilosofiyalıq islewden ótip xronologiyalıq tártipke salındı»1 - dep orınlı aytqanınday, shınında da Kúnxoja Ibrayım ulı dóretiwshiligi de sol baǵdarda

úyrenilip kelindi. Sonlıqtan, biziń bul magistrlik dissertaciyamız olardan pútkilley basqasha bolıp shayır shıǵarmalarına jańasha qatnas jasap úyreniw, izertlew arqalı tómendegishe juwmaqlarǵa keldik:

1. Hár qanday talant iyesi óz dáwiriniń turmıs shınlıǵın sáwlelendiriw

ózgesheligine qaray bahalanılsa, bul tárepinen Kúnxoja Ibrayım ulı da óz gezeginde xalqımızdıń milliy turmısın, ótmishtegi qıyın jaǵdayların real súwretlep kórkem boyawlar menen jetkergen talant iyesi.

2. Kúnxoja Ibrayım ulınıń ómiri hám dóretpeleri boyınsha dáslepki ilimiy maqalalar XX ásirdiń 50-jılları-aq baspasózde járiyalanadı. N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, O.Kojurov, I.Saǵıytov, B.Ismaylov h.t.b. tárepinen nátiyjede , monografiyalıq baǵdarda kólemli izertlew jarıqqa shıqtı. (B.Ismaylov

«Kúnxojanıń ómiri hám tvorchestvosı» Nókis 1961).

1 Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис, «Билим», 2004, 3-бет.

76

3.Sońǵı dáwirlerde shayır dóretiwshiligi hár qıylı ádebiy aspektlerden tısqarı filosofiyalıq pedagogikalıq baǵdarlarda úyrenildi. Olar shayır dóretiwshiligin úyreniwge qosılǵan úles bolıp esaplanadı.

4.Bul magistrlik dissertaciya jumısımızda bolsa, Kúnxoja lirikalarınıń

poetikasın úyreniwge birinshi ret izertlew jumısı júrgizildi hám tómendegi wazıypalardı sheshiwge háreket etildi.

5. Kúnxoja lirikasında kórkemlew quralları hám usılların úyreniwde dáslep teoriyalıq pikirlerge súyengen halda qatnas jasaldı.

Kúnxoja shıǵarmalarında kórkemlew qurallarınıń mazmunın bayıtıwda

áhmiyeti ashıp berildi. Olar kórkem súwretlewde troplar mısalında dálillenedi. Olar metafora, metonimiya, sinekdoxa, allegoriya, simvollar. Metaforalardı qollanıw barısında ózinshelikleri (tábiyat kórinislerine adamǵa tán sıpatlardı kóshiriw arqalı, jansız zatlardı, abstrakt túsiniklerdi h.t.b.) atap ótildi. Metonimiyalardıń da bir neshe túrleriniń qollanıw halatları Ájiniyaz, Berdaq shıǵarmaları menen salıstırılıp ótildi.

6.Shayır lirikalarında epitet hám teńewlerdiń de ózinshe sheberlik penen qollana alıw tárepleri ashıp berildi.

Reńdi bildiriwshi, adamnıń psixologiyalıq halatların, haywanat hám qubılıslarǵa baylanıslı epitetlerdiń hár qıylı mazmunda isletiliwi, teńewlerdiń de stillik sheberlikler menen qollanılǵanı dáliyllenildi.

7.Kórkemlew qurallarınıń kórkem súwretlew usıllarınıń ózgesheligi anıqlanıp troplar tiykarınan obrazlı súwretlew quralı bolsa, figuralar (súwretlew usılları) lirikalıq mazmundı kúsheytiwge qatnasıwshı kórkem sózlerdi qáytip qollanıw sapasında kórinetuǵını mısallar menen kórsetildi.

8.Kúnxoja shıǵarmalarında kórkem súwretlew usıllarınıń mazmun hám formanı shólkemlestiriwdegi áhmiyetine toqtalıp, olar óz aldına parallelizm hám gradaciyalardıń qollanılıwı menen ashıp beriledi.

77

9.Mazmundı tereńlestiriwde shayırdıń kóbirek dıqqat bólgen antiteza hám inversiyalardıń qollanılıw máseleleri úyrenildi.

Sebebi, búgingi kúnge shekemgi kópshilik miynetlerde, ayrım maqalalarda shayır lirikalarında kórkemlew qurallarınıń ayrım túrleri ǵana úyrenilip, ol usıllar ele úyrenilmey turǵanın ańladıq.

10.Kúnxoja qaraqalpaq xalqınıń belgili klassik shayırı. Onıń lirikasında kórkemlew quralları hám usılların úyreniwde úlken másele. Lekin, biz bul magistrlik dissertaciyamızda olardı tolıq úyrenip shıqtıq degennen awlaqpız. Ele shayır lirikasınıń poetikasın úyreniwde kóplegen izertlewler talap etip turǵan

tárepleri kóp. Al, biziń jumısımız keleshekte qaraqalpaq ádebiyatı poetikasın

úyreniwge azı-kem úles boladı degen úmittemiz.

78

Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi

1.Каримов И.А. Баркамол авлод арзуси. Тошкент, Шарқ, 1999.

2.Каримов И.А. Жоқары мәнаўият жеңилмес күш. Тошкент, 2008.

3.Абрамович Г.Л. Введение в литературоведение, Москва,

Просвещение, 1979.

4.Ахметов С. Әдебияттаныў терминлериниң қысқаша сӛзлиги.

Нӛкис, Қарақалпақстан, 1972.

5.Ахметов С., Султанов Қ. Әдебияттаныў, Нӛкис, Қарақалпақстан,

1987.

6.Байниязов Қ. Қосықтың күши. Нӛкис, Қарақалпақстан 1977.

7.Әлеўов Ӛ. Қарақалпақстанда тәлим-тәрбиялық ойлардың қәлиплесиўи ҳәм раўажланыўы. Нӛкис, «Билим», 1999.

8.Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент, Ўқитувчи, 2000 й.

9.Бердақ. Таңламалы шығармалары. Нӛкис, Қарақалпақстан, 1987.

10.Гаррыев Б.Г. Магтымгулы. Ашгабат, Ылым, 1975.

11.Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нӛкис, «Билим» 1997.

12.Дәўқараев Н. Революцияға шекемги қарақалпақ әдебияты тарийхының очерклери. Нӛкис, Қарақалпақстан, 1979.

13.Жамал Камал. Лирик шъерият. Тошкент, «Фан», 1986.

14.Жапақов Н. Революцияға шекемги қарақалпақ әдебиятында реализм мәселеси. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1972.

15.Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис, «Билим», 2004.

16.Иззат Султан. Адабиѐт назарияси. Тошкент, Ўқитувчи, 1980.

17.Исмайлов Б. Күнхожаның ӛмири ҳәм творчествосы. Нӛкис,

Қарақалпақ мәмлекетлик баспасы, 1961.

18. История каракалпакской литературы. Тошкент, Фан, 1994.

79

19.Күнхожа Ибрайым улы. Қосықлар. Нӛкис, 1960.

20.Күнхожа «Ел менен». Нӛкис, Қарақалпақстан, 1989.

21.Каримов А. Жийен жыраў ӛмири ҳәм творчествосы. Нӛкис, 1963.

22.Қабдолов З. Сӛз ӛнери. Алматы, Мектеп, 1982.

23.Камалов Қ. Қарақалпақ әдебиятында кӛркем методтың эволюциясы. Нӛкис, Қарақалпақстан, 1988.

24.Кәримов Ә. Әдебиятымыздың гейпара мәселелери. Нӛкис,

Қарақалпақстан, 1988.

25. Қурбанбаев К. Кеўил кеўилден суў ишер. Нӛкис, Қарақалпақстан,

1991.

26.Квятковский А. Поэтический словарь. Москва, Советское энциклопедия, 1966.

27.Мақсетов Қ. Фольклор ҳәм әдебият. Нӛкис, Қарақалпақстан, 1975.

28.Маллаев Н.М. Ўзбек адабиѐти тарихи. Тошкент, 1979.

29.Матекеев С. Ӛтештиң шайырлық шеберлиги. Нӛкис,

Қарақалпақстан, 2009.

30.Мәмбетов К. Әдебият теориясы. Нӛкис, Билим, 1995.

31.Мәмбетов К. Әжинияз. Нӛкис, Билим, 1994.

32.Муратбаев Қ. Қарақалпақ поэзиясының қосық қурылысы. Нӛкис,

1977.

33. Муртазаев А. Шайырдың муҳаббаты. Нӛкис, Қарақалпақстан,

1988.

34.Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нӛкис, Билим, 2004.

35.Пахратдинов Ә. XIX әсирдиң ақыры XX әсирдиң басындағы қарақалпақ әдебияты тарийхы. Нӛкис, Билим, 1996.

36.Сағыйтов И. Саҳра бүлбили. Нӛкис, Қарақалпақстан, 1978.

37.Селиванов Ф.М. Поэтика былин. Москва, Изд. МГУ, 1977.

38.Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. Москва, 1976.

80