MD hám PQJ / Qaraqalpaq ádebiyatında muxammeslerdiń evolyuсiyası hám kórkemlik ózgesheligi

A-b-a-b-b túrinde uyqasqan muxammesler de poeziyamızda ushırasadı.Bunday uyqastan paydalanıwda da avtor pikirdiń anıqlıǵına itibar qaratıw ushın sońǵı eki qatarın birdey qılıp uyqastıradı.Bul aytılıp atırǵan pikirdiń qanshelli zárúrligin bildiriw yamasa tiykarǵı baǵdardı kórsetiw ushın kerek.

uyqasıw tártibi de túrlishe.Shayır baxıtsızlıq sezimlerin beriw ushınpikirdiń ótkirligin arttırıp uyqasqa ózgeshelik endirgen.

1Seyniyazov.M.Bir gápim bar.Nókis.1987.9-b

2 Mátmuratov.T.Juldızlar janar.Nókis.1989, 23-b.

- 71 -

Kórip ótkenimizdey muxammeslerdegi uyqas ádette óz-ara úylesetuǵın sózlerdegi barlıq seslerdiń tolıq qaytalanıwın talap etpeydi.Óz-ara úylesimli hám bir-birine jaqın sózlerdiń bolıwı uyqastıń júzege shıǵıwındaǵı tiykarǵı kriteriyalardıń birinen esaplanadı.

Qaraqalpaq poeziyasında muxammeslerde ayırım jaǵdayda jazılǵanda uyqas buzılıp qollanıladı da, oqılǵanda ol qádimgi dástúriy uyqas formasında esitiledi.Yaǵnıy oqıǵanda uyqastaǵı olqılıq bilinbey ketedi. Bul qaraqalpaqsha muxammesti oqıw intonaсiyasına, ırǵaǵına baylanıslı.

Házirgi qaraqalpaq lirikasında muxammeske uyqas tabıw óneri kamalatqa jetip, ol qosıq óneriniń bir tarawı sıpatında qáliplesti.Uyqas milliy poeziyamızdıń áhmiyetli bólegine aylandı hám tezlesken ósiw jollarına iye boldı.

Ólshem de qosıqtıń eń tiykarǵı elementi. Qaraqalpaq poeziyasın arab yaki orıs poeziyasınan ajıratıp turatuǵın da mine usı ólshemi, yaǵnıy qaraqalpaq poeziyasınıń barmaq ólsheminde jazılatuǵını esaplanadı.Dúnya xalıqlar poeziyasında hár qıylı atamada atalǵanı menen bes túrli ólshem bar.Olar-barmaq (sillabika) ólshemi, aruz ólshemi, sillabika-tonika ólshemi, tonika ólshemi.Olardıń hár biriniń óziniń jasalıw kriteriyaları bar.

Túrkiy xalıqlar poeziyasında barmaq ólshemi eń eski hám eń tiykarǵı ólshem bolıp esaplanadı. "Barmaq vazni" pútkil túrkler ushın da, biz ózbekler ushın da milliy vazndur, musılmanlardan burın pútkil túrk shayırları usı "barmaq vazni" menen tizimler, qosıqlar jazar edi."2

1Seytniyazov.M.Bir gápim bar.Nókis.1987, 9-b

2Fitrat.A.Adabiet qoydalari.Toshkent.1995, 34-b

- 72 -

Sonday-aq, A.Fitrat aruz ólsheminiń túrkiy ádebiyatqa musılmanshılıqtan soń kirip kelgenligin, onı ádebiyatqa saray shayırları alıp kirgenligin aytadı.Sonıń menen birge bul kórnekli alım barmaq ólsheminiń dáwir sınaqlarına tótepki bergenligin, onıń túrkiy poeziyada eń tiykarǵı ólshem bolıp qalǵanlıǵın tastıyqlaydı1.

Muxammes arab poeziyasında aruz sistemasında dóretilgen.Házirgi qaraqalpaq poeziyası, folklorlıq poeziya da barmaq ólshemi negizine qurılǵan.Solay eken, qaraqalpaqsha muxammesler milliy tilimizdiń nızamlarına boysınǵan halda barmaq ólshemine negizlenedi.Biraq XIXásir qaraqalpaq

ádebiyatınıń iri wákili Ájiniyaz Qosıbay ulınıń dóretiwshiligindegi muxammesler izertlewshiler tárepinen aruzdıń ayırım báhirlerinne tuwra keliwi tastıyqlanǵan.Álbette, bunıń tiykarǵı sebebi shayırdıń dáwiriniń joqarǵı oqıw orınları bolǵan medresede tálim alıwı hám shıǵarmaların eski ózbek tilinde jazıwı menen baylanıslı.Sebebi, 1940-jılǵa shekem eski qaraqalpaq jazıwında jazılǵan shıǵarmalar arab grafikasındaǵı belgiler menen tuwra kelgen.Sońǵı kirill hám latın imlasındaǵı álipbe bul talapqa juwap bermeydi.Mine, usılardı esapqa alatuǵın bolsaq házirgi qaraqalpak lirikası, sonıń ishinde muxammesler barmaq ólshemi negizinde jazıladı.Barmaq ólsheminiń kriteriyası qosıq bántindegi qatarlarda buwın sanlarınıń teń bolıwı.

Solay etip, qaraqalpaq poeziyasında muxammesler basqa túrkiy poeziyadaǵı sıyaqlı barmaq ólshemi tiykarında dóretilmekte.Bul onıń ırǵaqqa túsiwi, bántke birigiwi, uyqası boyınsha, xalqımızdıń kórkemestetikalıq talǵamına, sóylew intonaсisına, onı namaǵa salıw ózinsheligine de mas túsedi.

Bánt qosıqtı prozadan ayırıwshı tiykarǵı belgilerdiń biri.Sebebi, qosıq bántke bólinedi, qara sóz bólinbeydi.Prozada gáp sintaksislik birlik dep qaralsa, qosıqta bul wazıypa bántke

1 Fitrat A Adabiet qoydalari Toshkent.1995, , 34-35 b.

- 73 -

júklenedi.Sebebi, bántte shıǵarmada aytılajaq bolǵan pikirdiń bir bólegi jámlesedi.Bánt qosıq qatarlarınıń belgili bir sistemada uyqasıwınan payda boladı hám usınnan bánttiń túrleri júzege keledi.

Muxammes-bes qatardan turatuǵın bántlik forma.Házirgi qaraqalpaq poeziyasında muxammes óziniń dóreliw dáwirindegi klassikalıq formasınan da mazmunınan da ózgeriske ushıraǵan.Házirgi poeziyadaǵı muxammesler forması boyınsha erkin.Ol lirikanıń janrlıq túrine, mazmunına baylanıslı iykemlespekte.

Solay etip, qosıq qurılısınıń elementleri bolǵanırǵaq, ólshem, uyqas, bánt muxammeslerde usınday qásiyetlerge hám ózinsheliklerge iye.

- 74 -

b) Muxammeste kórkemlew quralları

Hár bir xalıqtıń basqalardan ayrımlanıp turatuǵın belgileri bar. Bul onıń júris turısında, oylawında, minez-qulqında, bet-kelbetinde, qabıl etiwi menen seziniwinde, hátteki kúlkisinde kórinedi. Al, usı belgiler hár bir xalıqtıń tariyxıy jaǵdayına baylanıslı, tek ózine sáykes minez-qulıqqa, salt-sana menen úrp-ádetke, pishiminede óz izin saladı. Sonlıqtan da biz hár bir shayırdan sol xalıqqa tán ózinshelik belgilerdi kórgimiz keledi.

―Ádebiyat waqıyalardıń qosındısı emes, sóz benen aytılatuǵın waqıyalardıń mexanikalıq birlesiwi de emes‖ dep jazǵan edi. M. B. Xrapchenko.1

Solay eken, kórkemliktiń eń tiykarǵı shártlerinen biri mazmun menen formanıń birligi esaplanadı. Bunı durıs belgilep alıw ushın kórkem shıǵarmada súwretlengen hámme waqıyalar, waqıyalar arqalı málim bolatuǵın adamnıń xarakteri, xarakterdi júzege shıǵarıwshı tariyxıy sharayatlar sol shıǵarmanıń ideyasına tolıq juwap bere me, joq pa mine, usıǵan qarap otırıp anıqlaw kerek.

Biz jumısımızdıń bul bóliminde qaraqalpaq ádebiyatındaǵı muxammeslerdiń kórkemlik dárejesin anıqlawda olarda isletilgen kórkemlew quralların úyrenemiz.

Jumıstı úyreniw barısında qaraqalpaq ádebiyatındaǵı muxammes formasında jazılǵan dóretpelerdiń barlıǵınanpaydalanamız.

Súwretlew quralları obrazdı kórkemlep beriw ushın, onıń emoсionallıq tásirsheńligin kúsheytiw ushın qollanıladı. Jazıwshı súwretlew qurallarınıń járdeminde obrazlardı astarlap súwretleydi, basqa nárselerge teńeydi, uqsatadı, bórttirip yamasa kishireyttirip kórsetedi.

- 75 -

mánisi saqlanıp qalınǵan.

Jaman jigit ózin elden jat sanar, Eldi satıp, aq júzine daq salar, Biy ádepten eli bezer, datqalar,

―Jigit bolsaq shoq bolayıq‖, jigitler, ―Shoq bolmasaq joq bolayıq‖, jigitler.1

Qulaqtan urılǵan bir tanadayın, Átirap múlgip jatır kólbep jayıla, Quyash qızdıradı, qızdırǵan sayın, Harǵın tús endirip giyalarǵa da,

Kóz aldımda bir jáziyra keń dala.2

―Ózińnen bálentti kórip pikir qıl‖,

―Ózińnen tómendi kórip shúkir qıl‖, Xalıqtıń gápin kókiregińe zikir qıl, Joldan jańılıssam tuwrı qaytayın...―Yar aman kelgey‖, -dep qosıq aytayın, ―Baǵ ekken bir jerge baylanar‖, -deydi, ―Aǵash ekken adam aylanar‖, -deydi, ―Jay salǵan kóshiwge oylanar‖, -deydi, Biraq ákeń birden ǵalawıt taptı,

Qara úyin jaqtı, teregin shaptı.3

Mine, bul mısallarda berilgen idiomalardıń barlıǵı qaraqalpaq milliy tiliniń baylıǵı esaplanadı. Shayırlar idiomalardan paydalanıw arqalı pikirdiń emoсiyalılıǵın, júreklerge tez qozǵaw salıwın arttırǵan.

1Qurbanbaev I. Írǵalıslar. Nókis 1982. 46 b

2Seytjanov T. Ómir filosofiyası. Nókis. 1979. 99 b.

3Bayniyazov Q. Sırım bar edi. Nókis 1986. 48-52 b.

- 77 -

―Epitet-predmettiń, qubılıstıń sapasın, sıpatın ayqınlaw ushın kórkemlik maqsettegi sıpatlawshı sóz. Epitet kórkem súwretlewdiń e ń jiyi qollanılatuǵın túri. Jazıwshılar epitet arqalı ózi súwretlep otırǵan predmettiń, adamnıń yamasa belgili qubılıstıń kózge túserlik belgisin atap kórsetedi, sóytip turmıs shınlıǵın kózge ayqınlıraq etip elesletiwdi maqset etedi‖.1

Atası Ábil kátquda, Mola Tájidur aǵası, Zerbaraq

altın quyılmısh taqqan onıń sırǵası, Kiygeni jánnet

ishik, qundız tutılmısh yaǵası, Hayt-mereke toyǵa

shıqsa bárshe qızdıń aǵlası, Bárshedin aǵla seniń

húsni jamalıń, qız Oraz.

Altın háykel, gúmis shıtaq óńir monshaq taqqanı, Atadan hasıl tuwıpdur, hámmelerge yaqqanı, Ayjamala megzemish úyden kerilip shıqqanı, Kókiregińe oylar salur qıya-qıya baqqanı, Bárshedin aǵla seniń húsni jamalıń, qız Oraz, Qap-qapaq qashıń qaqarǵa qaqıshan súmbilleriń, Kep-kirpik kózlerińdur tiyǵı jawhar tilleriń, Lam-lábiń shiyrin-sheker, men baǵara búlbilleriń, Keshe kúndiz tartıp meni ıshqı kóńil dilleriń,

Nup-nápis qamqanı kiygen shahsuwarım, kel beriy.2

Ájiniyaz shayır qálemine tiyisli bul muxammeslerde shayır yar jamalın táriyplewde qollanılǵan epitetler shıǵarmaǵa ózgeshe kórkemlik bergen. Avtordıń gózzal qızdıń táriypin jetkeriwinde epitetler ónimli isletilgen.

1S. Axmetov, Q. Sultanov. Ádebiyattanıw. Nókis 1987. 153 b.

2ÁjiniyazTańlamalı shıǵarmaları Nókis 1988. 30-33 b.

- 78 -

Qıstıń kúni qar gúller, yarım sen júrgen jerde, Jupar iyis

shashar sheller, yarım sen júrgen jerde, Bostanǵa dóner

shóller, yarım sen júrgen jerde, Ózgeshe sayrar

búlbiller, yarım sen júrgen jerde, Qádemińe qayıl jer,

yarım sen júrgen jerde.

―Kórseń táriyipin ayt‖ dep túnler jalınar tańǵa, ―Gúl júzine qonba‖ dep tańǵı shıq keyir shańǵa, Iynelikler

úymelep, átshókler shaqırǵanda, Atlas kamzol gúbelek jońıshqalıqta bayramda, Gúwilder pal hárreler, yarım sen júrgen jerde.1

Bul muxammeste de I. Yusupov súyiklisiniń jamalın jırlawda epitetlerden paydalanadı. Tábiyattıń hár bir qubılısın háreketke keltirip, súygen yarınıń sulıwlıǵın ashıp beriwde epitetlerdi orınlı qollanadı.

Altın topıraq Ferǵanadan,

Qaytıp shıqpas barǵan adam,

Hár túp paxta, hár xanadan,

Óner eldiń nesiybesi,

Paxtakeshtiń kásip, isi,

Ayna betli asfalt ústi, Meni saǵan alıp ushtı, Tazǵaradan kózge tústi, Minarlanǵan bálent morıń, Óttim hám ―Óteniń sorın‖.2

1Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan... Nókis. 1999. 53-54 b.

2Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan... Nókis. 1999. 91-105 b.

- 79 -

Watan tematikasına arnalǵan muxammeslerinde de avtor epitetlerdi ónimli qollanǵan. Ulıwma, epitetlerden qollanıw arqalı kórkem obraz jaratıw shayırlarımız tárepinen kóp isletiledi.

Bul zaman gózzal zaman nurların shashqan bizge,

Álemniń aydın jolın gúzar etip ashqan bizge, Asduzın aǵıldırıp, gúl tósegen basqan izge, Ásirlerdiń zawqı kúlgen, ásirlerden aǵla bul,

Sáhárden de ǵayrı naǵısh, altın gawhar shuǵla bul.1

Jipek samal gúllerdi terbep,

Kókregimdi sayratar tarday,

Júrsem eger samalǵa órlep,

Biyhush etip ketedi qanday,

Meniń menen jumısı barday.2

Ǵunshalap, gullep, sallanıp túymesin taqqan paxtalar, Aq qalpaq kiyip ashılıp, boldılar búgin lalazar, Kamalǵa keldim, jetistim, terińiz deydi aǵalar, Qalmay iske qatnasıń jigit-qızlar, jananlar, Atızǵa jaynap nur berdi, miynettiń palı aq altın.3 Ózim ekken nárwan terek, gúz túsiwden sarǵayıptı, Jıllar ótip júregime ızǵarlı bult iz salıptı, Qayda nazlı náwbáhárim, qayda meniń gózzal jazım, Kók lipaslı shaqaları qıraw túsip aǵarıptı,

Jaz ayınıń gózzallıǵın ızǵar tepken gúz alıptı.4

Kórip ótkenimizdey, epitetler súwretlep atırǵan predmetti yamasa qubılıstı óz aldına ayqınlap onıń daralıq belgisin anıqlap kózge túserlik etip súwretlegen.

1Qurbaev I. Írǵalıslar. Nókis 1982. 6 b.

2Matmuratov T. Juldızlar janar. Nókis 1989. 23 b.

3Begimov A. Shıǵarmalarınıń tolıq jıynaǵı. I tom Nókis 1972. 46 b.

4Tájimuratov S. Kewil terbelisleri. Nókis 1986. 20-21 b.

- 80 -