MD hám PQJ / Qaraqalpaq ádebiyatında muxammeslerdiń evolyuсiyası hám kórkemlik ózgesheligi

olardı gáp qurlısında sheberlik penen isletiw máselesi áhmiyetli orın iyeleydi. Poeziyada qatarlardıń qurılısı, eń áwele júdá ıqsham hám sıyqaqlıǵı, kóp mánililigi menen xarakterlenedi.Bul bolsa, qosıqta sózlerdiń grammatikalıq qurılısı, tildiń sintaksislik normaları sıyaqlı qatar máseleler menen baylanıslı.

Qosıq tiliniń sintaksisi shıǵarmaǵa obrazlılıq, tásirsheńlik náziklik baǵıshlaydı. Sintaksis, leksika sıyaqlı shayır tárepinen tildi individuallastırıw hám tipiklestiriw ushın paydalanıladı. Sonı aytıp ótiw kerek, hár bir dóretiwshi shıǵarmalarında poetikalıq sintaksistiń ózine tán qásiyetleri boladı. Sebebi, shayırdıń dóretiwshilik individuallıǵı onıń shıǵarmaları poetikasında tereń iz qaldıradı.

―Janlandırıw - kórkemlew usıllarınıń bir túri. Ol adamlarǵa tán bolǵan qásiyetlerdi, jansız predmetler, tábiyat hádiyseleri, haywanatlar, quslar sıyaqlı nárselerge kóshiriw arqalı obraz payda etetuǵın súwretlew usılı. Janlandırıw usılı kórinis obektin bórttirip, qabarttırıp, jarqın hám jaqtılı etip súwretlewge imkaniyat beredi.‖1

Qaraqalpaq poeziyasındaǵı muxammeslerde janlandırıw usılı kóbirek paydalanılǵan.

Shártek qayıstırǵan júzim,

Shirege más etip ózin,

Qáreliler qara kózin, Súzgende ál qızıl anar, Íshqı otında kúyip janar.2

Shayırdıń muxammesleriniń bul bántinde shirege más bolǵan júzim, qara kózin súzgen qáreliler, qáreliniń ıshqında kúyip janǵan anar miyweleri janlandırılǵan.

―Ádebiyattanıwa janlandırıwdıń eki túri keń qollanıladı: tashxis (adam menen baylanıslı) jansız nárselerdi janlandırıw: intoq (sóylew

1Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Tashkent. 2002. 333 b.

2Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan... Nókis. 1999. 90 b.

- 91 -

menen baylanıslı) tilsiz nárselerdi tili bar etip súwretlew.1Suw boyında májnún talı,

Sarhawızǵa shashın malıp,

Bir shiyrin oylarǵa talıp,

Láyli túskendey esine,

Telmirer ay sáwlesine.2

Bul tashxis janlandırıw bolıp, májnún tal – suw boyında shiyrin oyǵa berilip,

Láylisin qıyal etip, shashın suwǵa malıp otırǵan ashıq obrazında súwretlengen. Seńseń postının sheship, jer alar keń tınısın, Báhár

baslaydı baǵda gúl qádemli júrisin, Paxtakesh jáwlan urıp qolǵa alar egisin,

Egis – xalıq isi, demek, seniń hám meniń isim,

Paxtańdı aq altın der, yarım sen júrgen jerde.3

Avtor bul muxammesinde de tashxis usılınan paydalanǵan. Jer - awır postının sheship, keń tınıs alǵan adam obrazında kórinse, báhár – gúl qádemleri menen baǵqa kórik bergen gózzal kórnisin alǵan.

Tábiyat qızın uyqısınan oyatıp, Tań jeline zıya-zulpın tawlatıp,

Kúlkisine tawı-tastı jańlatıp, Turan oylarında gezedi báhár,

Bul nawrız bayramın bezeydi báhár.4

Bul muxammeste tábiyat-ana obrazında kórinip, qızı báhárdi uyqısınan oyatıp, tańnıń jeline zıya-zulpın tawlatadı. Shayır muxammeste tashxis janlandırıw menen qatar ―báhárdiń kúlkisine tawdı tastı jańlatıp‖ intoq janlandırıwdan da paydalanǵan.

Sahra óz jamalın kúnge súygizip,

Nurın tartıp alar tóske tiygizip,

1Boboev T.Adabiyotshunoslik asoslari.Toshkent, 2002, 333b.

2Yusupov I.Ómir saǵan ashıqpan...Nókis.1999, 90b.

3Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan... Nókis. 1999. 54 b.

4Qayıpnazarov B. Shıǵarmaları. I tom. Nókis 1996 j. 112b.

- 92 -

Keń jazıqqa jasıl lipas kiygizip, Ústirt qırlarında gezedi báhár, Bul nawrız bayramın bezeydi báhár.1

Óz jamalın kóz-kóz qılǵan sahra, oǵan ashıq bolıp nurın shashqan-kún, keń jazıqlıqqa jasıl lipas kiygizgen-báhár bul bántte de janlandırılǵan.

Tallar tik ayaqtan basıp, Jol boyında qatarlasıp,

―Shayırım!‖ dep jabırlasıp, Qalar

ırǵalıp izimde, Kewlim tolar xosh sezimge.2

Shayır muxammesiniń bul bántinde janlandırıwdıń eki kórnisinen de paydalanǵan.

Birinshiden tik ayaqta, qıraǵı gúzette turǵan tallar tashxis kórinisin alsa, ekinshiden

―Shayırım‖ dep jabırlasıp, olar tilge kirip intoq kórnisin de qamtıǵan. Búlbil aytar:-usı bostan, Meni

tartar ozal bastan, Sol ushın da bir tınbastan, Sayray-sayray esim keter, Háwes artar onnan beter.3

Mine, bul intoq janlandırıw, tilsiz búlbilge ziban berip, sóyletiwarqalı shayır Watan sezimin tásirli etip jetkere alǵan.

Samal aytar:- men sahradan,

Uytqıp shawıp kelsem mudam,

Bul bostan naz etip maǵan, Juwasıtıp olar janım, Sáwir bolar boranlarım.4

1Qayıpnazarov B Tańlamalı shıǵarmaları 1 tom, Nókis, 1996, 112 b.

2Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan... Nókis. 1999. 105 b.3

Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan... Nókis. 1999. 89 b. 4

Sonda. 90 b.

- 93 -

Avtor bul bántte de eki túrli janlandırıwdan paydalanǵan. Samaldı tilge kirgizip intoq jaratsa, samalǵa naz etken bostandı janlandırıp tashxis dóretedi.

Gúl júzinde shıq malınar,

Alma aǵashtıń zarı bar,

―Úz miywamdı!‖-dep jalınar,

―Sınıp ketpey turıp belim, Miywamdı úz-deydi meniń.‖1

Bul bántte de eki túrli janlandırıw isletiledi. Birinshiden, gúl júzli gózzal obrazında janlanǵan alma bolsa, ekinshiden, tilge kirip jalınǵan alma aǵashınıń obrazında intoq janlandırıw berilgen.

―Kórseń táriypin ayt‖ dep túnler jalınar tańǵa, ―Gúl júzine qonba‖ dep tańǵı shıq keyir shańǵa, Iynelikler

úymelep, átshókler shaqırǵanda, Atlas kamzol gúbelek jońıshqalıqta bayramda, Gúwilder pal hárreler, yarım sen júrgen jerde.2

Tańǵa jalınǵan túnniń, shańǵa keyigen shıqtıń obrazların janlandırıp, óziniń gózzal yarınıń jamalın táriyiplegen shayır intoqjanlandırıwdan sátli paydalanǵan.

Shayırlarımızǵa tán bolǵan tábiyattıń hár bir nársesinen kórkem obraz jasap, onı háreketke keltire alıw sheberligi olardıń muxammesleriniń de kórkemlik jaqtan názik bayanlanıwına imkaniyat bergen.

―Kórkem tákirarlaw-ádette ádebiy shıǵarma tilinde hár bir sóz, ses, sóz birikpeleri, gáp hám gáp bólekleri óz ornında hám normasında keledi. Eger, ses, sóz, sóz birikpesi, gáp yamasa gáp bólekleri ádebiy shıǵarma tilinde, ásirese, poetikalıq tilde maqsetsiz tákirarlansa, bul unamsız juwmaqqa-kórkemlikke qayshı keledi. Poetikada buǵan sirá jol qoyıp

1Yusupov I.Ómir saǵan ashıqpan...Nókis 1999. 90 b.

2Sonda. 54 b.

- 94 -

Qara mápiń ushın birewdi aldaw.1

Bul muxammeste ―b‖ sesiniń qaytalanıwı shıǵarmaǵa kórkemlik tárepten ózgeshe kórinis bergen. Pikirdiń aytılıw tezligin, onıń tıńlawshıǵa jetip barıw sheberin keńeytken.

Shaqalar jasarsa jańa búr atıp,

Shaypóshekler shıqsa jerdi jaynatıp,

Shoqtay qızıl gúlge ǵumsha baylatıp,

Úlkemniń baǵında gezedi báhár,

Bul nawrız báhár bayramın bezeydi báhár.2

Mine, bul jerde de óz-ara únles bolǵan ―j, sh‖ sesleriniń sóz basında keliwi

ırǵaqtıń bir tegisliligin, sulıwlıǵın támiyinlegen. Bunnan kórinip turıptı alliteraсiyalar basqa súwretlew usılları sıyaqlı shıǵarmaǵa ózgeshe náziklik beriwdi shayırlarımız tárepinen sátli qollanılıp kelinbekte.

―Anafora-bir yamasa bir neshe bántlerde qosıq birdey sózler hám sóz dizbekleri menen baslanıwı.‖3 Ol alliteraсiya hám assonanstan túpkilikli ózinshelikke iye. Birinshiden, dáslepki eki seslik kórkemlewde sesler qaytalanıp kelse, bunda sózler hám sóz dizbekleri qaytalanadı. Ekinshiden, olardı bir qatardıń ishinde sesler qaytalansa, bunda hár bir qatardıń basındaǵı sózler qaytalanadı. Usı jaǵınan anaforalar kóbirek sózlerdiń intonaсiyasın kúsheytiw menen birge ırǵaqqa da tásir jasaydı. Sebebi, ádette hár bir qatarda qaytalanǵan sóz ayrıqsha intonaсiya menen oqıladı hám ol usı arqalı ırǵaqtıń da ózinsheligin támiyinleydi. Házirgi qaraqalpaq lirikasında muxammeslerde bir sózden de bir neshe sózden de quralǵan anaforalar gezlesedi.

Men bilmespen geyde ókpe, ashıwdı,

Men bilmespen sirá sóylep, qasıwdı,

Men bilmespen geyde asıp-tasıwdı,

1Seytniyazov M. Bir gápim bar. Nókis. 1987. 9 b.

2Qayıpnazarov B. Shıǵarmaları. I tom. Nókis. 1996. 112 b.

3Literaturnıy enciklopedicheskiy slovar. M. ―Sov. enciklopediya‖ 1987. 21 b.

- 96 -

Asıp ketsem geyde jeymen pushayman,

Sonda ǵana men ózime usayman.1

T. Mátmuratovtıń bul muxammesinde dáslepki úsh bántte ―men bilmespen‖ sóz dizbegi anafora wazıypasın atqarǵan shayır kewil dúnyasınıń qanshelli keńliginen, pákliginen xabar beriw ushın muxammesinde bul sóz dizbegin qollanǵan. Usı muxammestiń sońǵı bánttinde bolsa, shayır anaforaǵa jáne ózgeshelik kirgizedi. Bánttiń birinshi qatarın baslaǵannan soń, ekinshi hám úshinshi qatarında anaforadan paydalanadı, al tórtinshi hám besinshi qatarında bolsa bul dástúrdi dawam etpeydi. Biraq, sonday bolsa da shıǵarmanıń mazmunına keri tásir etpegen, qayta onıń ishki baylanısın bekkemlep, bir pútinliktiń saqlanıwın támiyinlegen.

Geybirewler qaqsam deydi qazıq ǵıp,

Kewilimdi xoshlar meniń jazıqlıq,

Kewilimdi xoshlar meniń náziklik,

Sonday waqta kóterilip usharman,

Sonda ǵana men ózime usayman.2

M. Seytniyazov qáleminen tiyisli muxammeslerinde bolsa, avtor hár bir bánttiń dáslepki eki qatarında anaforadan paydalanadı. Shayır ―baxıtsızlıq‖ sózine sıpatlama tabıw ushın onı ómirdiń eń ayanıshlı momentleri menen salıstıradı. Ózi aytqan salıstırıwlardı analizlep eńsoqında filosofiyalıq juwmaq aladı.

Baxıtsızlıq-eger jayıń qulasa, Baxıtsızlıq-úyińe ot tiyse de, Iship kelip-anań, juptıń jılasa, Balań seniń súymegendi súyse de,

Ketken jerden qızıń kaytıp kelse de,

Baxıtsızlıq-eger ólse jaqınıń,

1Matmuratov T. Juldızlar janar. Nókis. 1989. 45 b.

2Sonda. 45 b.

- 97 -

Baxıtsızlıq-bir keselge tap bolsań, Ónim bermese de ekken daqılıń, Oyǵa alǵan isiń ońǵa shappasa,

Hám de seniń dáryań tolıp aqpasa.1

Shayır S. Tájimuratov muxammeslerinde bolsa anafora jáne de ózgeshe kórinis alǵan. Avtordıń ―Qosıǵımdı izlermen‖ dep atalǵan muxammesinde usı sóz dizbegi bir bánttiń derlik barlıq qatarında da tákirarlanǵan.

Qosıǵımdı izlermen juldız benen ayımnan, Qosıǵımdı izlermen jılǵa menen sayımnan, Qosıǵımdı izlermen qız-jigittiń sırınan, Qosıǵımdı izlermen móldir bulaq boyınan, Qosıǵımdı izlermen sıldırlaǵan qumımnan.2

Shayır anafora ushın eki sózdi (qosıǵımdı izlermen) tańlaǵan. Ózi qosıq qatarı on tórt buwınnan ibarat. Onıń da jeti buwını anafora ushın qollanılsa, qalǵan jeti buwında uyqastı da támiyinlewi kerek, pikirdi de beriwi zárúr. Muxammeste hár bir qatardıń sońındaǵı ―ayımnan-sayımnan-sırımnan-boyınan-qumımnan‖ sózleri óz-ara uyqasadı. Eger itibar berip qarasaq usı uyqas sózlerdiń aldındaǵı sózlerde

(juldız benen, jılga menen, móldir bulaq, sıldırlaǵan) óz-ara uyqasadı. Demek, shayır hár bir qatarda anafora ushın eki, uyqas ushın úsheki sózdi qollanǵan. Bul shayırlıq sheberliktiń nátiyjesi ekenliginen derek beredi. Sonday aq, shayırdıń ―Tuwılǵan jer‖ muxammesinde de anaforadan ónimli paydalanadı. Tuwılǵan jerge, onıń gózzal tábiyatına, perzentlik mehrin, muxabbatın bayanlaw ushın áyne usı anaforalar shayırdıń sezimlerin júzege shıǵarıwǵa xızmet etken.

Qádirdanım, tuwǵan jerim, senlik meniń júregim, Seniń menen ármenımda, seniń menen tilegim, Seniń menen qádirlimen, seniń menen men adam,

1Seytniyazov M. Bir gápim bar. Nókis. 1987. 9 b.

2Tájimuratov S. Kewil tolǵanısları. Nókis. 1986. 31 b.

- 98 -

Seniń menen bul zamanda shadlı dáwran súrmegim,

Sen degende, áy, tuwǵan jer, alǵa qulash sermedim.1

Kórip ótkenimizdey shayırlarımız basqa kórkemlew usılları sıyaqlı anaforalardan da ónimli qollanǵan muxammeslerdiń kórkemligin, emoсionallıq tásirsheńligin, intonaсiyalıq mánilik xızmetin arttırıwda bul usıl óz ornına iye.

Kórkemlew usıllarınıń jáne bir túri: ritorikalıq soraw, ritorikalıq qaratpa hám ritorikalıq úndew. Bul sintaktik konstrukсiyalar tańlanıw, kewil-kóteriw, quwanıw, guman, ǵázep sıyaqlı keshirmelerdi bayanlaydı. Bunday sintaktik konstrukсiyalar,

ádette, kórkem tilge lirikalıq boyaw beredi, onıń tásirsheńligin asıradı.

―Shayır shıǵarmada súwretlep atırǵan anaw yamasa mınaw nárse, waqıyaǵa oqıwshınıń dıqqatın tartıw maqsetinde ritorikalıq sorawdan paydalanadı. Ritorikalıq soraw arqalı tıńlawshıdan juwap kútilmeydi. Onıń kórinisleri hár túrli: shayırdıń óz qaharmanına yamasa kitap oqıwshısına sorawı; personajdıń shayırǵa yaki oqıwshıǵa sorawı…‖2

Gózzallıqtıń shaydası sen, terek egip ketken jan,

Kimseń óziń? Atı jóniń belgisiz bir ótken jan, Kim ushın sen ektiń terek? Baǵıshladıń kimlerge?

Maqsetiń ne? Ármanıń ne? Men bile almay qıynalǵan,

Tek kóriner bay teregiń samal menen ırǵalǵan.3

―Júr, maldıń aldına shıǵayıq, Shayda!‖

Shaqır tez, biydáwlet Teńelbay qayda? Jazıwınan ―juwıwı‖ kóp shayırdıń, Bir qosıq tuwılsa eki-úsh ayda...

Júr, maldıń aldına shıǵayıq, Shayda!4

1Tájimuratov S Kewil tolǵanısları Nókis 1986, 5 b.

2Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Tashkent. 2002. 430 b.

3Tájimuratov S. Kewil tolǵanısları. Nókis. 1986. 8 b.

4Yusupov I. Hár kimniń óz zamanı bar. Nókis. 2004. 54 b.

- 99 -

Birinshi muxammeste shayır terek ekken shıǵarmasınıń belgisiz qaharmanına soraw berse, ekinshi muxammeste avtor shıǵarma kim haqqında ekenin bildiriw ushın onıń atın atap soraw berip múráját etedi. Bul eki muxammeste de avtorlar bergen sorawlarına juwap talap etip turǵan joq. Demek, bul ritorikalıq soraw.

―Súwretlew proсessinde shayır kóbinshe oqıwshı, personaj, predmet, waqıya hádiyselerge múráját etedi. Bunday qatnaslar olardan juwap alıwdı kózde tutpaydı, kerisinshe, usı obektke itibardı kúsheyttiredi hám oqıwshıda qandaydur múnásibet oyatadı.‖1

Balalıǵım, balalıǵım!-

Dúzden tergen qaramıǵım.

Kóp jıllardıń aralıǵın, Atlap sen túseseń eske, Usap keshe kórgen túske, Sálem saǵan, tuwǵan jerim! Kórsem shańlaǵıńdı seniń, Balalıǵım tutar meniń, Erkeletken eljayımsań, Lawazımlı, Shımbayımsań,

Kelha miyman, tawlar jaqqa!

Túseyik kiyik soqpaqqa, Misli qırmanlanǵan paxta, Shıńlar ashıp aq siynesin, Alar kúnniń aqıl esin.2

Ho, jigitler, zamanlaslar, adamlar!

Alınbaydı degendi de alıńlar,

Bul dunyaǵa jaqsılıq jar salıńlar,

Xızmetiń naq tiye berer, jigitler,

1Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Tashkent. 2002. 430 b.

2Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan... Nókis. 1999. 91-104-107 b.

- 100 -