MD hám PQJ / Xojamurat Turımbetov poeziyası (ideyalıq, tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri)

orıs poeziyasında sol dáwirde dástúr bolǵan qısqı miniatyuralıq qosıqlardı kórkem izlenisleri tiykarında ózlestirdi. Syujetli lirikalarında oy-pikirdi jetkerip beriwdiń metaforalıq, metonimiyalıq, simvolikalıq usıllarınan sheber paydalandı. Syujetli lirikalarında lirikalıq qaharman obrazı menen birge lirikalıq personajdıń obrazı arqalı da aytajaq oy-pikirlerin jetketip beriwge háreket etti. Onıń syujetli qosıqları lirikalıq gúrrińlerden hám balladalardan ajıralıp turadı. Shayır poeziyasında tımsalqosıqlar da syujetli lirikanıń bir bólegi sıpatında qatnasadı.

Shayır poemaları janrlıq ózgesheligi boyınsha liro-epikalıq, lirikalıq poemalar mazmunında jazılǵan. Ol poemalarında insannıń haqıyqıy kelbetin ómir reallıqları menen kórkem sintezlew arqalı ashıp beredi. Sonlıqtan, onıń poemalarınıń hám syujetli lirikalarınıń tiykarǵa jańalıǵı insanǵa, sózge jańasha qatnastı kórsetiwinde belgilenedi. Ishki ózgesheligi ol syujetlik-kompoziciyalıq qurılımdı dúziwde metaforasimvolikalıq, allegoriyalı, simvolikalıq obrazlı súwretlewlerden paydalanadı. Bul shayırdıń forma hám mazmun salasındaǵı izlenisinen dárek beredi.

82

III bap. X. Turımbetov lirikasında janrlar sintezi

III.1. X. Turımbetov lirikasında folklorlıq hám jazba ádebiyat janrları sintezi (aytıslar, besik jırı, yar-yar, namaxat janrı)

Óz aldına pútin bir álem bolǵan insan psixikası, ruwxıyatı, ózligin ashıw kórkem ádebiyattıń maqseti bolıp esaplanadı. Ózine tán, tákirarlanbas álem (dúnya) ideyası ruwxında, mánawiyatında, qaraslarında úzliksiz halda ózgerisler payda boladı. Olar tábiyiy zárúrlik sebepli júzege keledi. Bul ózgerisler, jańalanıwlar mısaldı túsindiriwde jetkerip beriwde hámiyshe onıń ózi sıyaqlı onı súwretlewdiń de jańalıǵın ashıp beriwin talap etedi. Sonlıqtan ádebiyattaǵı kórkemlilik, janrlar, formalar, mazmun hámiyshe jańalanıwda.

Kórkemlik-shıǵarmanıń ruwxıyatı, janı, barlıǵı. Mine usı rux,

«jan» shıǵarmadaǵı sotsiallıq qatnaslardı, xarakterler soqlıǵısıwın, ilimiy qarasların, idealogiyalıq-tárbiyalıq halatların-ulıwma shıǵarmanıń ornı keńislik, waqıtqa tiyisli maǵlıwmatlardı swálelendiredi. Kórkemliliktiń mazmun-mánisi de waqıt, ortalıq, zamanlaslar, turmıs qarsları haqqında keń hám kóp maǵlıwmat beriw. Kórkem shıǵarmadaǵı «júk»-ideyalıq tiykar alıwshıǵa awır kelmewi ushın ne qılıw kerek? Shıǵarma tek ǵana kórkemlikke tiykarlanıwı lazım.1

Shıǵarmanıń kórkemligi hár qanday dáwir hám hár qıylı sharayatlarda

úzliksiz ózgeriske ushırap, jańalanıp turmasa, onıń shártliligi buzılǵan boladı. Sonlıqtan dóretiwshiler óz niyetin, kózqarasın, pikirlerin jetkerip beriwde birbirine usamaǵan jańa kórkem formalardı izlestirgeni málim.

Biz ele de túsiniklirek bolıwı ushın aytılǵanlarǵa anıqlıq kiritip ótemiz.

1 Расулов Абдуғафур Бадиийлик-безавол янгилик. Илимий-адабий маколалар, талқинлар, этюдлар. Ташкент:»Шарқ», 2007; 120б

83

Qaraqalpaq poeziyasında ózinen aldıńǵı ádebiyat folklor dástúrlerin ózine jol basshısı etip, olardı kórkem izlenisleri nátiyjesinde rawajlandırıw hár bir shayırdıń dóretiwshiliginde ushırasadı.

T. Bondarenko lirikalıq janrlar haqqında ayta kelip, «lirikalıq shıǵarmalar hár túrli dáwirlerde hár túrli janrlarǵa bólingen…janrlar aralasqan, olardıń qatań shegarası joq boldı. Soǵan qaramastan bul janrlar taza túrinde joq edi, almasıp qollanılıwı kózge tústi» 1, -dep jazadı. Qaraqalpaq poeziyasında ásirese, Shıǵıs hám Batıs qosıq formaların ózlestirip paydalanǵan shayırlar izlenislerinde, sondayaq, rawajlanıw barısında folklorlıq dástúrler menen jeke individuallıq dástúrler aralasıp janrlardıń kelip shıǵıwındaǵı tiykarǵı qásiyetleriniń ózgeriwine, olardaǵı qatań shegaralardıń joǵalıw processii bayqaladı.

Bunday ózgeshelik ádebiyatımız tariyxında burınnan gúzetiledi. Aruz

ólshemine tiykarlanǵan qosıqlardıń barmaq ólsheminde jazılıwı (ǵázzel, mustazat), ballada, oda janrlarınıń jańa mazmun menen bayıwı, yaki ayırım kerek emes, waqıt aǵımı talaplarına juwap Bere almaytuǵın tárepleriniń alınıp taslanıp, poeziyada proza elementleriniń qollanıwı, dramanıń lirikalıq janr menen birigiwi, lirikalıq hám epikalıq janrlardıń birigiwi, prozada poeziya elementleriniń qollanılıwı-

ádebiyatımızda kóplep shayırlar dóretiwshiliginde ushırasadı. Bunday tásirler hám

ózgerisler haqqında ádebiyatımızda bir qansha ilimiy

jumıslar da jarıq kórdi.1

1 Бондаренко Тимофей Источник:http://webpоеt .nаrod /ru/orкshоp/orkshop11/fhtm/ @ Соруright/ Правда Горькая., 2004.

1 Ҳамидов Ҳ. Шығыс тиллериндеги жазба дереклер ҳәм XIX әсирдеги қарақалпақ әдебияты, Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1980., ўоразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы, Нӛкис, «Билим», 2004., Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы., Нӛкис, «Билим», 2004, Турдыбаев Х. И.Юсупов поэзиясының фольклорлық дәреклери ҳаққында.// «Әмиўдәрья», 2009.,№5-6, Ҳамидова А. Творчество И.Юсупова и Европейская литература ( к проблеме литературных взаимовлияний и взаимосвязей ) АКД, Нукус,1999., Жумажанов Қ. Халық шайырлары поэзиясында фольклорлық ҳәм даралық дәстүр, Нӛкис, «Билим», 1993., Пирназаров А. Ӛтеш, Ӛмар ҳәм фольклор, Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1991.

84

X.Turımbetov óz dóretpelerinde folklorlıq dástúrlerdi, orıs hám basqa da xalıqlar poeziyası dástúrlerin poeziyamızǵa alıp keldi hám olardı óziniń individual sıpatı menen bayıttı, ádebiyatımızda ózine tán

«soqpaq», «iz» qaldırdı. Shayırdıń ózide ádebiyatqa jańa janrlıq formaalr izlewdiń zárúrligi hám folklorlıq tuwındılardıń obrazlılıǵı haqqında

«Ámiwdárya» jurnalına bergen intervyusında bılay deydi: «Meni mına tómendegi

úsh nárse qosıq jazıwǵa iytermeledi: Birinshisi, erteklerdi, dástanlardı, qıssalardı, xalıq qosıqların ıqlas penen tıńlawǵa ádetlendim. Klassik shayırlardıń shıǵarmalarınıń qolıma túskenin qaldırmay oqıdım. Ayırım qosıqlardı, hátte

«Ǵárip-ashıq» penen «Edige» dástanların yadlaǵanlarım ele esimde… Xalıq

ǵáziynesi bolǵan awız ádebiyatın, klassikalıq dóretpelerdi úyrenbey turıp,

ádebiyatqa tereńnen túsiniw qıyın, haqıyqıy jazıwshı bolıw múmkin emes. Bular biziń mektebimiz hám kosmodromımız bolıp esaplanadı. Biz usı mektepten sheberlikti úyrenip, usı kosmodromnan kókke kóteriliwimiz ushın bulmanda qanat qomlawımız kerek. Olay etpegende biyiklep ushıwımız qıyın. Bunnan eski gúzardan shıqpaw kerek degen uǵım shıqpaydı, kerisinshe, bay ádebiy miyrasqa tiykarlana otırıp, hár bir jazıwshı ózine-tek óz qara basına timyisli tıńnan soqpaq alıwı tiyis, óz dawısına iye bolıwı kerek. Onısız ulıwma ádebiy gúzarımızdı keńeytse de uzayta almaymız. Aqırı, jıralarsız dárya bolmaydı ǵoy!»2

X.Turımbetov poeziyasında kórkem mazmun jańalıǵın jetkeriwde ózi aytkanınday óz jolın, óz hawazın tapqan shayırlardıń biri. Shayırdıń folklorlıq janrlardı jazba ádebiyat janrları hám óz kórkem izlenisleri menen sintezlep bergen yar-yar, besik jırı, aytıs janrlarındaǵı ózgeshelik óz aldına úyreniwdi talap etedi. Oy-pikir stiliniń rawajlanıwınıń individual- sotsiallıq-psixologiyalıq jámiyeti hár bir shayır kórkem izlenislerinde tolıq túrde individuallasadı. Oy-pikrdi kórkemli jetkeriwde X.Turımbetovtıń

2 Турымбетов Х. Бизиң интервью. // «Әмиўдәрья», 1966., №2, 50-51-бетлер.

85

janlı estetikalıq subekti estetikalıq obekt penen tıǵız baylanıp, sotsiallıq kórkem oy

hám sózdiń mánilik maydanınıń, háreket sistemasınıń birgelikte úylesimlik

dárejesin támiyilegeniniń gúwası bolamız. Bul process shayır lirikalarında folklorlıq hám dástúriy (klassikalıq) ádebiyatqa tán kórkem janr hám formalardı transformaciyalap, olardı óz individual kórkem izlenisleri menen diffuziyalastırıp qollanǵanlıǵında kórinedi. Shayırdıń «Háyyiw» qosıǵında qaraqalpaq folklorındaǵı besik jırınıń mazmunı jaǵınan jańa, yaǵnıy, watan súyiwshilik, kámillik ideyaların

ózinde sáwlelendirip berse, qaraqalpaq awızeki ádebiyatınıń bir janrı esaplanǵan

«Jarısarda» qosıqları awızeki ádebiyattaǵı aytıs janrın kompotsiziyasın orında tolıq saqlap qalǵanı menen mazmunı boyınsha zaman menen teń qádem taslaw, miynetti jırlaw, mártlik, ıshqı-muhabbat h.t.b. sıyaqlı temalardı beriwi menen áhmyitetli. Sonıń menen birge oypikirdiń solardaǵıday qatań forması menen birge, onıń pútin bir qosıqtıń qurılısına enisip, lirikalıq personajlardıń dialogı tárizinde beriliw X.Turımbetovtıń kópshilik lirikalarında ushırasadı. «Brigadir kelinshek», «Shırıp», «Qosıq», «Suw qım bóget», «Sıylıq», «Syujet», «Hayran boldım……», «Lektor keldi» h.t.b. qosıqları usınday shayırdıń kórkem folklorlıq dástúr hám individual estetikalıq formada sintezi nátiyjesinde payda bolǵan shıǵarmaları qatarına kiredi.

«Besik jırı yaki bala jubatıw dástúr jırlarınıń biri. Analar óz balasına quwanıshı menen súyinishin poetikalıq sóz arkalı jır aytıp jubatadı, besik terbetedi.»1

1 Айымбетов Қ. Халық даналығы. Нӛкис. «Қарақалпақстан». 1988ж. 17–бет.

86

Folklordaǵı besik jırı ananıń balaǵa, onıń keleshegine úmitlerin, erkeletiwlerin jámlestirgen mazmunǵa iye:

Aynanayın appaǵım,

Qozı júnli qalpaǵım.

Jurt súymese súymesin

Ózimniń súygen appaǵım.

X.Turımbetov folklordagı besik jırı janr ın rawajlandırıp, oǵan jańasha mazmun berip qollanadı. Nárestege arnalǵan «Háyyiw-háyyiw bóbegim» qosıǵında watandı súyiwdi, bilim alıwdı didaktikalıq janr qásyetlerinen kelip shıǵıp násiyatlaydı.

Dáwiri bar madetkar,

Doslarıń kóp jahanda,

«Joldas» degen bir at bar, Aytılajaq saǵan da Háyyiw –háyyiw bóbegim, Uyqla, janım, uyqlay ǵoy

Tayın bárha keregin Ómiriń shadlıq, baxıt toy2

Ózbek ádebiyatında háyyiw, yar-yar sıyaqlı janrlardı mazmunı boyınsha bólinetuǵın falklorlıq janrlar dep júrgiziledi.

Yar-yar qaraqalpaq falklorında qız uzatkanda aytılatuǵın salt dástúr jırlarınıń biri. Ádebiyatshı Q. Ayımbetov yar-yar hám háwjardı bir dep esaplaydı. «Turk tilles xalıqlardıń «J» menen sóylewshileri «Háwjar» degen,

«Y» menen sóylewshileri «yar-yar» degen.1 Yar-yar xalıq dástanlarında da ushırasadı («Alpamıs»).

87

Shayır X.Turımbetov lirikasında yar-yar qosıǵı qızlar uzatılganda aytılatuǵın yar-yar janr ınıń sırtqı formasın (buwın sanı, uykas tártibi) tolıq saqlaydı. Yaryardıń qız balaǵa aytılıw ozgesheliginde saqlaydı. Biraq, qızǵa táselle beriw maqsetinde emes, kerisinshe onıń kemshiliklerin sarkazmlik súwretlew arkalı ashıp beredi.

Isle, - isle deseń jumıstı,

Ashıwlanar yar-yar.

Eger kórse ol qısqı Shanshıwlanar yaryar,

… Solayınsha bul jeńgey, - Naz etedi, yar-yar,

Baslıq penen ol teńdey-

Ház etedi,yar-yar2

X.Turımbetov poeziyasında qaraqalpaq folklorı jarınıń jáne biri aytıslar

ózgeshe usıllarda qolanılıp, shayır individual izlenislerin ele de jetilistiredi.

Aytıstıń tiykarǵı qásiyeti sonda aytısıwshı eki táoeptiń birewiniń sózden jeńiwi

K.Allambergenovlerdıń ilimiy izertlew jumısları bar. Ádebiyatımızda aytıslar sheshenlik aytısları, shayırlar aytısları, qız – jigitler aytısları bolıp bólinedi.

X.Turımbetov aytıslarınıń falklordagı aytıs janr ınıń birinshi ózgesheligi sonda, ol aytısıwshı eki tárepti bir lirikalıq shıǵarmaga jámlep bul shıgarmada belgili bir tema yaki idiya sóz etiledi. Ekinshiden, shayırdıń aytıslarında miniatyuralıq syujet qatnasadı. Úshinshiden, folklordaǵı sıyaqlı juwap-soraw, birewdi jeńiw emes, al watandı súyiw, muxabbat, miynetti qádirlew sıyaqlı janrlarda jırlanadı («Texnikanı

2 Турымбетов Х. Талўас. Нӛкис ҚҚМБ, 1962, 35-бет

88

mengergen batır», «Jol bolsın», «Súyemen seni»). Tórtinshiden, folklordaǵı aytıstıń sırtkı formalıq tártibi qatań túrde saqlanbaydı. Óz aldına kompaziciyalıq

ózgeshelikke iye. Yaǵnıy, bir bántlik aytıs, jup qatar lı aytıs («Jarısarda», «Muxabbat»).Yaki bolmasa aytısıwshılardıń óz aldına bántlik kompaziciyalıq pútinlikti emes, al bir bánttiń ishinde bir-biri menen soraw-juwabı tárizinde ámelge asırılıwı menen ózgeshelenedi. («Kempir hám aqlıq» «Ishqı haqqında gúrriń»).

Besinshiden, X.Turımbetov aytıslarında aytısıwshı personajlar tek qız-jigitler, shayırlar emes, áke hám bala, ana hám bala kempir hám aqlıq h.t.b katnasadı

(«Araq haqqında», «Jol bolsın»).

Nama-xat janrı da X. Turımbetov lirikasında jańasha baǵdarda, dáwir nápesine sáykes beriledi. «Nama xat mánisin bildiredi. Ádebiyay termin sıpatında nama-xat túrinde jazılǵan kórkem shıǵarma»1 Sonıń menen birge bul janrdıń lirikalıq túri de bolatuǵının hám onıń ózine tán qásyetlerge iye ekenligin kórsetedi. Lirikalıq namalarda shayırdıń shaxsı lirikalıq qaharmannıń shaxsı menen sáykeslenip ketedi.

Klassikalıq ádebiyatta Ájiniyazdıń «Molla erime», «Shıqtı jan» nama-xat qosıqları bar, sonday-aq, «Alpamıs», «Ǵárip ashıq» dástánlarında da xat janrı

úlgileri ushırasadı.

X.Turımbetov lirikasında bul baǵdar dawam ettirilip, kórkemlik jaqtan jetilistirilip lirikalıq qaharmannıń ashıgına jazǵan xatı, dostına jazǵan xatı formasında sáwlelenedi. «Xatqa juwap», «Bilmedim nege», «Gúl», «Xat»,

«Umıtıppan jáne men» qosıqları usı janr dıń úlgilerinen esaplanadı. Shayırdıń «Xat» qosıǵı syujetli lirika bolıp, Stalingrad sawashındaǵı dostı serjant Baxıtjan

ótepovqa arnaladı. Nama –xatta lirikalıq qaharman

1 Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы., Нӛкис, «Билим», 2004 135-бет

89

lirikalıq personajǵa urıstan aldıńǵı tınısh turmıstaǵı shiyrin eske túsiriwlerin, jeńiske erisiwge tilieklesligin bildiredi.

Bunnan basqa da shayırdıń lirikalıq qaharmannıń ishki keshirmelerin, adamgershilik sıpatların tereńlestirip beretuǵın xat qosıqları da bar

Ulıwma X.Turımbetov poeziyasında folklorlıq hám jazba ádebiyattıń janrlıq

úlgilerin shayırdıń individual izlenisleri menen birigip, poeziyamızda burınnan bar janrlarǵa jańa kórkem forma, jańa mazmun berip qollanǵan. Bul usıl shayırdıń xalıq aytısları , besik jırı, yar-yar, nama-xat janr ların ózlestirip qollanıwında rawajlandırıwında kózge taslanadı. Shayırdıń bunday kórkem izlenisleri qollap quwatlawǵa turarlıq. Bul process ulıwma poeziyadaǵı janrlardıń tábiyatın

úyreniwde rawajlanıw evolyuciyasın belgilewde áhmiyetke iye.

90

III.2. Shayır lirikasında bánt, ólshem, uyqas birliginde aralas formalardıń qollanılıwı.

X.Turımbetov poeziyasınıń ózine tánligi sonnan ibarat ol óz qosıqlarına sırtqı forma tańlaw ushın kóp izlengen shayır. Sonlıqtan onıń hár-bir qosıǵınıń sırtqı forması biri ekinshisin tákirarlamaydı. Shayır poeziyasında sırtqı forma

ózgeshelikleri bir neshe bántlik ózgeshelikke iye formalardıń bir kompoziciyalıq birlikti támiyinlep qollanılıwında, yaki har qıylı ólshemdegi qosıq formalarınıń aralas yaki sintezlengen halda qollanılıwı menen kózge taslanadı.

«Bántti shólkemlestiriwshi» nárse eń dáslep onıń qálibi-ólshemi, qatarı (uykası) emes, bálki usı qálipke quyılǵan mazmunı. Sebebi, bánt qosıq qurılısı elementi bolıp, ol poeziyanıń emes, bálkim poeziya negizinde turıwshı nárseniń qosıq formasına túsiw tárizidur.»1 Bul pikir X. Turımbetov poeziyasındaǵı aralas bántlik formalar ushında tán.

X.Turımbetov lirikasında eki katarlı, tórt qatarlı, bes qatarlı, altı katarlı, jeti qatarlı, segiz qatarlı, on qatarlı bántlik formalar hár qıylı uykaslarda kelip qollanıladı.

Shayır poeziyasında qollanılǵan eki qatarlı qosıqları izbe-iz eki qatarlı birbiri menen uyqasqan qosıqlar bolıp, onıń kompoziciyalıq jaylasıwı syujetlik lirikalarına qaraǵanda arnaw, filosofiyalıq – didaktikalıq mazmundagı kosıqlarında kóplep ushrasadı. «Súyemen Ukraina»,

«Sıylasıq», «Dostıma» qosıqları buǵan mısal. Onıń eki katarlı qosıqlarında hár bir sóz óz aldına pútin sintaksislik birlik. Bul formadaǵı qosıqlar lirikada óz aldına janr sıpatında qáliplesken ekiliklerden parıq qıladı. Ekilikler tek eki qatarda oy pikirdi sáwlelendiretuǵın ǵárezsiz poeziyalıq dóretpe. X.Turımbetov poeziyasında juplasqan eki katarda berilgen pikir qosıqtıń ulıwmalıq mazmunı hám teması menen baylanıslı. Mısalı:

1 Туйчиев Ў. Ўзбек поэзиясида аруз системаси Т.: «Фан» 1985, 254-бет

91