MD hám PQJ / Xojamurat Turımbetov poeziyası (ideyalıq, tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri)

úyine shaqırıwı, biraq onıń traktor beriletuǵını haqqında aytıp ketiwi, Nurbayǵa traktor beriliwi, oǵan Nikolaydıń jasaǵan múlayim qatnasınıń unamawı, Nikolaydıń Tanyanıń Nurbaydı súyetuǵının aytıwı, Nurbaydıń óz gúmanınan uyalıp qalıwı menen tamamlanadı. Hár bir syujetlik waqıyalar dizbegin baylanıstırıwda, kompoziciyalıq qurılımnıń tartımlı shıǵıwında shayırdıń lirikalıq sheginis beriwi, burın poemalarda onsha qollana bermeytuǵın psixologizmniń beriliwi, gallyucinaciyatús kóriw, reallıq waqıyalardıń beriliwi, kóz aldına elesletiwler sıyaqlı kórinislerdiń bir-biri menen aralastırıp qollanıwı shayır tárepinen qaraqalpaq poemashılıǵında alıp kirgen jańalıǵı hám kórkem izlenisleri nátiyjesi bolıp esaplanadı. Durıs, poema ideyası tartımlı emes, waqıyalar rawajlanıwında kemshilikler kózge taslanbaydı. Biraq, shıǵarmadaǵı konflikt qaharmannıń ishki gúyzelisleri arqalı jaratıladı. Ulıwma poemanıń syujetlik liniyası qaharman Nurbaydıń ishki qarama-qarsılıǵı, psixologiyalıq gúresi negizine qurılǵan.

Poema aqırında epilog beriledi. Waqıyanıń rawajlanıwında, konflikttiń keskinlesiwine Nurbaydıń ishki oyları sebepshi boladı. Mısalı, onıń tús kóriwi, túsinde Tanyanıń oǵan satqınlıq etip Nikolaymenen ushırasıwı ońında da onıń gúmanların tastıyıqlawǵa sebep boldı. Ol Tanyanı súyedi:

Jas kelbeti Tanyanıń, E rte báhár baǵınday. Hár bir kúni men onı, Júre almayman saǵınbay.1

Biraq, ishki gúmanları oǵan degen ashıw-kegin kúsheytiredi:

«Endi ábden túsindim:

1 Турымбетов Х.Еки дос, Нӛкис, «Қарақалпақ Мәмлекетлик баспасы», 1957., 44-бет.

72

«Nikolaydı súygen» dep, Tula boyım qaltırap, Qaynap ketti mende kek.»2

Avtor bir waqıyadan ekinshi waqıyaǵa óterde olardı bir-biri menen sheber túrde baylanıstıradı. Bul poema sol waqıtlardaǵı sınshı alımlar aytqanday «miynet processin», «adamnıń ósiw jolın» ashıp bermese de insandaǵ bolatuǵın keshirmelerdi, haqıyqıy ómirdegi obektivliktiń insan qálbinen, júreginen ótip qalay qabıl etiletuǵınlıǵı súwretlengen eń dáslepki shıǵarmalardan esaplanadı. Tap usı sıyaqlı shayırdıń bunnan keyin jazılǵan «May gúlleri» hám «Jawıngerdiń jesiri» poemaları da adamǵa, sózge jańasha qatnasta jazılǵan poemalardıń biri. Adamnıń ishki ruwxıy dúnyasın ashıp beriwde, túsindiriwde shayır tanlaǵan bul jol onıń lirikalıq poemalarında ayqın kózge taslanadı.

Shayırdıń «May gúlleri» poemasında syujetlik liniyada bastan ayaǵına lala gúlleri turadı. Ol poemanıń bir jerinde may gúlleribir orında lala gúlleri bolıp qollanıladı. Shıǵarmada lirikalıq qaharmannıń urısqa qatnasıwı, urıstıń besinshi jılında Stalingradtan Berlinge shekem jetip keliwi, sol máhálde onıń jaradar bolıwı hám onı qutqaraman dep kelgen sanitarka qız Laranıń oń qolınıń bombadan úzilip túsiwi, jan beriwi, onıń dúnyadan ótiwi menen qatar jeńistiń qolǵa kirgiziliwi waqıyaları izbe-iz súwretlenedi. Poema áskeriy temada jazılǵan bolıp, ondaǵı ideyalar tınıshlıqtıń qádirine jetiw, insan degen ullı zattıń bahalılıǵın túsiniw, tábiyat hám ómirdiń áhmiyetin ańlaw sıyaqlı máseleler. Olardı jetkerip beriwde shayır simvolikalıq usıldan sheber paydalanadı. Ádebiyatshı J esenov «XX ásirdiń 60-70-jıllarınan sońǵı milliy ádebiyatlardıń eń jaqsı klassikalıq dóretpelerinde simvoliko-metaforalıq, tımsal obrazların jiyi isletiw, folklorlıq hám ápsanalıq qıyalıy syujetlerden keń paydalanıw keskin

2 Сонда, 31-бет.

73

tús aldı. Bizińshe bunıń kóp ǵana sotsial jámiyetlik hám kórkem poetikalıq, estetikalıq zárúrlikleri boldı. Eń birinshiden, oyımızsha talantlı qálem iyeleri

ózleriniń ótkir sotsial jámiyetlik batıl ideyalıq totalitar dizim hám kommunistlik ideologiya dáwirinde ashıq ayta almaǵanlıqtan da usı usıldı qollanıwǵa májbúr boldı. Ekinshiden, astarlap, tımsallap, simvoliko-metaforalıq obrazlar arqalı oylaw kópshilik túrkiy xalıqlarınıń estetikalıq talǵamına burınnan tán qubılıs edi.

Úshinshiden, usı baǵdarda qálem iyeleri milliy folklordı tvorchestvolıq

ózlestiriwdiń de sırların meńgerip bardı. Tórtinshiden, bunday syujetlik obrazlar jasaw usılı oqıwshılardı da tereń oylılıqqa tárbiyalap, ulıwma xalqımızdıń dúnya tanımı menen aqıl parasatın, ruwxıy dúnyasın jáne biyikke «juldızlar dúnyasına» qaray kóteriwge baǵdarladı.»1 Bizińshe, alımnıń simvolikalıq, metaforalıq, allegoriyalıq obrazlardıń dóretiliwiniń tiykarların negizlep beriwlerin durıs dep qabıl etiwge boladı, biraq, bunday obrazlar 60-70-jıllardan keyin payda boldı degen pikirge qosıla almaymız. Sebebi, X.Turımbetov poemalarında, ulıwma poeziyasında tımsalıy, simvolikalıq, allegoriyalıq, simvoliko-metaforalıq súwretlewler 50-60- jıllardaaq qollanılǵan edi. Mısalı, shayırdıń «Shırpı», «Aygúl», «Qıraw shalǵan gúl», «Baǵ» qosıqlarında simvolikalıq súwretlewler hár qıylı detal hám metaforalar arqalı berilgen bolsa, bul súwretlewler kem-kemnen obraz dárejesine kóterilip, onıń poemalarında («May gúlleri»nde-«gúl», «Jawıngerdiń jesiri»nde «qumırı, ǵarǵa, kepter» h.t.b ) qollanıladı. Shayırdıń eń kishkene lirikalıq qosıqlarınan baslanǵan bul ádebiyestetikalıq, poetikalıq aǵım onıń poeziyasınıń kem-kem quramalasıp, qospalı sintezlik tús alıp barǵanın kórsetedi.

«May gúlleri» poemasında syujet báhár gúli hám ósip-óniwi menen urıs hám paraxatshılıq arnawın parallel syujetli liniyada súwretlew arqalı jaratıladı. Kompoziciyalıq birlikti támiynlewde lirikalıq qaharmannıń ishki

1 Есенов Ж. Поэзия жулдызы, Нӛкис , «Билим», 2003.,50-бет

74

keshirmeleri, hár túrli jaǵdaylardaǵı ruwxıy halatı, awır tragizmniń beriliwi jaratıladı, biraq, kompoziciyalıq birlikti dúziwshi tiykarǵı kórkem poetikalıq element sıpatında «may gúllerin» tańlaǵan. Bunı dálillew ushın tómendegi mısallarǵa múrajat eteyik:

Poema lirikalıq qaharmannıń may gúline ritorikalıq qaratpa negizindegi múrajatınan baslanadı. Gúldi súygen qaharmanǵa báhárdiń bir kelisi, ondaǵı ashılǵan gúl hesh esinen ketpeydi.

Esley qoysań shorshınaman ele men,

Qalay kútip alǵanımdı men seni, Birden

bári kóz aldıma keledi, Basqasharaq

ushırastım óytkeni:

Sol jolıńa gúlde ashılǵan bolar, Biraq dos bola ma gúl menen jalın? Quyash ta ısıwın asırǵan bolar, Biraq qut qashırdı kúnnen ajarın.

…Keldiń Mayım, keldiń sonday bir waqta, Gúl haqqında oylaw degen joq edi.

Qızıl gúlge uqsap dizilip sapqaTurǵanlar jalın hám qızıl shoq edi.1

Lirikalıq qaharman urıstıń haqıyqatlıǵın anıq sáwlelendiredi.

Urısta gúl haqqında oylaw múmkinshiliginiń joq ekenligin de aytadı.

Shayır basqa shayırlar qızıl gúldi jalınǵa teńese, ol kerisinshe, gúl menen jalındı qarama-qarsı qoyadı. Biraq, bunda jalın-urıs processii, gúltınıshlıq ómir mazmunın poetikalıq ańlatıp tur. Shayırdıń mazmundı, oy-pikirdi beriwinde olqılıq sezilmeydi, hár bir, hátteki mayda qubılıs, háreket, zat hám elementlerge shekem shayır dıqqatınan shette qalmaydı.

1 Турымбетов Х. Және бәҳер келди. 91-бет

75

«Sol jalında gúl de ashılǵan bolar,»

«Quyash ta ısıwın asırǵan bolar» qatarları arqalı urıstıń hawa rayınıń, tábiyattıń qanday ekenligine itibar qaratıwǵa múrshe bermeytuǵının «bolar» bolımlı feyili arqalı sheber baylanıstırdı. Urıstıń haqıyqıy kórinisin, qorqınıshlı azapların real túrde súwretlegen hám onıń adamǵa jetkizetuǵının azarları, tásirlerin konkret sáwlelendirgen shayır ózinen aldınǵı shayırlardıń urıs temasın sóz etetuǵın shıǵarmalarındaǵıday qurǵaq bayanlaw, dábdebepazlıq izinen erip ketpeydi. Hár bir háreket, qubılıs, belgini janlandırıp kórsetedi.

Gitler tórt jıl burın tutantqan ottıń, Bir ushqını kelip ústine tústi.

Ózi jandı. Uwın ol ózi juttı, Kásapat basıp Berlinniń ústin. (91-92-b)

Qatarlarda obrazlı metaforalıq hám metonimiyalıq súwretlew arqalı shayır urıstı Germaniya (Gitler) baslaǵanın, biraq jeńilgenin sheber súwretlegen.

Urıstıń qorqınıshlı kelbetin bılayınsha súwretleydi:

Órt kúsheyip, diywal aylanıp shoqqa, Kúyip túsip qaldı etik ultanı.

Emen duwshar bolıp snaryad, oqqa Kósheni boyadı adamnıń qanı.(92-93-b)

Syujetlik-kompoziciyalıq jónelis may gúlin kórip, retrospektivlik súwretlew arqalı urıs dáwirine qayta qaytıp, urısta jaralanǵanın, onı qutqarıwǵa kelgen Lara degen qızdıń qolın bomba julıp ketiwi menen dawam etedi.

Ushıp tústi jaralanǵan jeyranday,

Jarqabaqqa omırawın arttı da,

76

Boyalıp qalıptı demde jer qanǵa,

Qulap jattı kóz taslasam artıma.

…Ańlasam, Laranıń jatırǵan jayı, Jer emes, gúl menen bezelgen ǵalı . Birden kózge tústi báhár shırayı, Hám betten jelpidi báhár samalı (97-b)

Shayırdıń lirikalıq qaharmanı hár qanday qıyın shárayatta da ózligin umıtpaydı. Sonsha shawqım ólikler arasınan átirapta gúller óskenligin ańlawı adamnıń quramalı psixologiyalıq halatın súwretleydi. Shıǵarmanıń eń joqarǵı shıńı

Laranıń jan táslim eter halatındaǵı tań qalarlıq háreketi bolıp esaplanadı:

Oy qızıq! Sol zamat shep qolı menen, Birden julıp aldı bir qısım gúldi.

Gúlge qansha ashıq pák júrek degen, Saǵınıp qalǵanday dárhal tigildi.

-May gúlleri!-dedi kúlimlep ǵana,- May gúlleri dedi saldı da kúshin, Keyin maǵan sozdı:

-Lala ǵoy…la-la…

Al, -dedi , -ala ǵoy… es-te-lik u-shın…(98-b)

Mine, usı Laranıń lirikalıq qaharmanǵa eń sońǵı kúshin jıynap gúl usınıwı

ómirge toymay baratırǵan adamnıń ómir gózzallıǵan eń awır halatında da ańlay alıwınıń obrazlı súwretlemesi, shayır bul syujetlik detaldı jeńis namasınıń shalınıwı menen kontrast qoyıp súwretleydi. Shayır jáne gúlge múráját etip, usınday paraxatshılıq kúnlerge jetisiwde Laranıń qosqan úlesin obrazlı túrde beredi:

Demek ,sen máńgige tiriseń Lara,

Laladay máńgige sheshek atasań,

77

Eldiń qızdan shıqqan gúliseń Lara, Máńgi jassańmáńgi jigirmadasań (106 b)

Poema lirikalıq qaharmannıń ruwxıy halatların, urıs processiniń qorqınıshların mayda detallarına shekem súwretlep beredi. Poemanıń kórkem sintaksisi, kórkem leksikasın, poetikalıq syujetin, kompoziciyalıq qurılısın, lirikalıq qaharman dúnyasın úyreniw óz aldına izertlewdi talap etedi.

Shayırdıń «Jawıngerdiń jesiri» poeması da insannıń ruwxıy halatın hár tárepleme ashıp bergen hám allegoriyalıq simvolikalıq obrazlı súwretlewlerdi sheber paydalanǵan shıǵarması bolıp esaplanadı. Poemada ekinshi dúnya júzlik urıstıń insan táǵdirine alıp kelgen qayǵılı aqıbetleri, sonıń saldarınan hadal muhabbat iyeleriniń bir-birinen ayra túsiwin, adamnıń shıdamlılıq, sabıtlılıq sıpatların tábiyat qubılısları, haywanatlar menen baylanıslı tımsallıq, simvolikalıq syujet kartinaları menen real ómir waqıyalarınıń parallel súwretleniwi arqalı sheber poetikalıq túrde ashılǵan. Poemada «May gúlleri» poemasındaǵı sıyaqlı haywanatlar hám tábiyat dúnyası waqıyalardı bir orayǵa jámlewshi xızmet atqarmaydı, al waqıyalardı kúsheytip súwretlew, rawajlanıw baǵdarın kórsetiw ushın beriledi. Waqıyanıń baslanıwı lirikalıq qaharmannıń lirikalıq personajdı (Paraxat) portretin kórgennen keyin eske túsiriwleri arqasında dawam etedi. Lirikalıq qaharman Paraxattıń portretin sızadı. Súygeni Ayshaǵa úylenip, Mir atlı perzentli boladı. Balası úsh aylıq bolǵanda elge urıs xabarı jetip, pútkil xalıq qayǵıǵa túsedi. Waqıyanıń rawajlanıwı usı momentten baslanadı. Paraxattı Aysha hám awıl adamları shıǵarıp salıwǵa Bosay boyına baradı. Usı payıttaǵı halattı anıǵıraq kórsetiw ushın shayır tábiyat kórinislerin súwretleydi:

…Ózin tutıp samalda shaqqa, Tez-tez súyip kánardıń tasın. Jaǵadaǵı shayqalǵan aq tal,

78

Iyip atır tolqınǵa basın. Shaqasında eki qumırı, Qonıp otır qurıp bazarın. O, qanshama (qoya ber bunı!) Maqluqqa da jasaw mazalı!

Tap mısalı qız benen jigit, Telmirgendey yarǵa tigile, Kózlerinde tuhılıp úmit, Naz etisti biri-birine.

…Bilmedim sen kóre aldıńba, Sol bir sulıw qumırılardı? Biraq Ayshań kózin saldı da, Jasın tógip suwıq dem aldı.1

Poemanıń syujetlik aǵımına engizilgen qumırılardıń oyın qurıwı bir-birin súygen eki jastıń tatıw turmısınıń tımsalı sıpatında beriledi. Waqıyalar jelisine itibar bersek, Aysha Paraxattı urısqa gúzetip bolıp, Mir ushın tılda tınbay miynet etedi. Lirikalıq qaharman tárepinen tıldıń awır turmısı, ashlıq awır miynet konkret hám kórkem túrde súwretlenedi.

«Fronttan da awır» dep tıldı, Aytılǵanın qulaq esitti. Geyde diyqan qalǵıp jıǵıldı, Isten qayısıp, tappay esiki.

…Ashlıq kirdi qaqpay qapını, Hám de jaǵamızǵa tırmastı. Biraq qarsı kúshler tabılıp,

Biz oǵanda iymedik bastı.(117-118-b)

Sonday qıyın-qıstaw, awır miynet sharayatında jigirma jasar Ayshanıń shańaraǵına, jumısqa, yar saǵınıshına mártlik penen tóziwin súwretlep

1 Турымбетов Х. Және бәҳер келди Н.., «Қарақалпақстан» 1970, . 113-114-бет

79

otıradı. Ayshanıń kewlindegi ayralıq sezimlerin, urıstıń semyalarǵa apat kelip atırǵanlıǵın jetkerip beriwde shayır Ayshanı jáne Basay boyındaǵı portqa ákeledi. Ol jerde Aysha qumırılardı emes, zoń ǵarǵanı kóredi. Bunı Paraxattan «Qara qaǵaz» kelgennen keyin, brigadir bolıp saylanǵannan soń sonsha hádden tısqarı ayralıq hám qıyınshılıqlardı kórgennen keyingi syujetlik aǵımda súwretleydi:

…Jaǵısta turıp, tek tanıs aqtal, Sıbırlandı terbep shaqasın.

Kórinbedi onda biraq ta,

Qumırılar usı saparı.

Sayasında tek bir zoń ǵarǵa,

Qurt izlep júr áste jorǵalap.

Al, Aysha she, fashist zańǵarǵa, Nálet ayttı, jası sorǵalap.(127-b)

Poemada berilgen jesir hayaldıń (Ayshanıń) qanshelli awır dártke jolıqqanın bildiretuǵın tómendegi qatarlar poemanıń tiykarǵı ideyasın (jesir) ashıwshı gilti bolıp esaplanadı:

Kózi tústi qarasa jolǵa,

Adam emes, poshsha torǵayǵa.

Aysha ayttı:

-Zer-zebil bolǵan,

Eń keyingi jesir bolǵayman….(127-b)

Jeńiske eriskennen keyin Ayshanıń balası Mirdi tárbiyalawı, basqa turmıs kórmewi, abadan turmıstaǵı ózin uslap tutıwları syujettiń keyingi rawajlanıw baǵdarındaǵı waqıyalar bolıp esaplanadı. Shayır allegoriyalıq tımsallıq obrazlardı syujetlik-kompoziciyalıq birlikti beriwde jáne bir orında qollanadı. Onda Mir armiyaǵa atlanbaqshı boladı. Anası Aysha hám kelinshegi onı uzatıp salıwǵa Basay boyına keledi. Ol jerde qumırı, zoń ǵarǵa emes, kepterler oyın salıp júredi.

80

Bayaǵısha tanıs aq tal da,

Tómen qarap shaqasın iyip.

Terbelip tur .

Áne ballar da, Shabısıp júr, mısalı, kiyik.

…Wa, álhábiz! Qanday gózzallıq, Bolmaǵanday hasla hesh burın!

Kepterler júr oyının salıp,

Kón kúlip tur, sebelep nurın. (139-b)

Jas, tatıw semya tımsalı sıpatında qumırılar turmısın, ayralıqqa ushıratqan urıs obrazı-zoń ǵarǵa mısalında, yarın joǵaltqan qaharmanposhsha torǵay nalıshı sıpatında, paraxat turmıs-kepterler tımsalında allegoriyalı-simvolikalıq túrde syujetlik rawajlanıwda real waqıyalardıń mazmunın tereńlestiriwde poetikalıq tiykar sıpatında qollanılǵan. Al, hár bir orında qaytalanıp súwretlenetuǵın «aq tal» detalı arqalı tuwılǵan jerdiń simvolın súwretleydi.

Ulıwma, X.Turımbetov poemaları óziniń súwretlew obektin durıs tańlay alıwı syujetti hám kompoziciyanı dúziwde gallyucinaciyalıq-tús kóriw, allegoriyalıq hám simvolikalıq-metaforalıq súwretlewlerden paydalanıw arqalı lirikalıq qaharmannıń jan dúnyasın, psixalogiyalıq halatların keń hám hár tárepleme jetkerip beriwleri menen, tábiyat qubılısların janlandırıp, syujet qurılısına endirip jiberiwi menen qaraqalpaq poeziyasında poema janrınıń poetikalıq mazmunın hám poetikalıq formasın bayıtıwǵa úles qostı.

Ol poemalarında XX ásirdiń 70-80-jıllarınan baslap keń óris ala baslaǵan mazmun hám forma jańalıqların álle qashan-aq qollanǵan edi.

Ulıwma bólimge juwmaq jasaytuǵın bolsaq, shayır X.Turımbetov poeziyasında sırtqı forması boyınsha ajırlatuǵın janrlardıń biri syujetli lirikaları qaraqalpaq ádebiyatına alıp kelgen jańalıqlarınan esaplanadı. Ol

81