MD hám PQJ / Xojamurat Turımbetov poeziyası (ideyalıq, tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri)

X.Turımbetov muxammesi dástúriy muxammestiń a-a-a-a-a, b-b-b-b-a úy qosıw formasında emes, al a-a-a-a-b, v-v-v-v-b, g-g-g-g-b túrinde, yaǵnıy klassikalıq tilinde, birinshi bánt jolı menen óz-ara uyqasıp, ekinshi bántten baslap dáslepki tórt qatar óz-ara uyqasadı da, besinshi qatar birinshi baǵıt penen uyqasadı.

Ǵázellerdegi sıyaqlı 14-15 buwınnan ibarat ibarat boldı. Al, X.Turımbetov muxammessinde birinshi bánttiń dáslepki tórt qatarı ózara uyqasadı da, aqırǵı qatarı ózgeshe uyqassız keledi, qalǵan bántlerdiń barlıǵınıń aqırǵı qatarı bir neshe bánttiń aqırǵı qatarına uyqasıp keledi.

Qosıq qatarlarında buwın sanı turaqlı emes, 14,15,16 buwınlı formada kelgen. Biraq bul kishi muǵdardaǵı buwın sanı turaqsızlıǵı qosıqtıń ırǵaǵına keri tásir tiygizip turǵanı joq., kerisinshe bir tegis ırǵaqta, intonaciyalıq únleslik penen oqıladı.

Baǵ ishin bazar etip, keldim qádirdanım dep,14a Gúlge qonǵan búlbilim, janıp-júregim qanım dep,15a Janǵan júrektiń dawasıjúzinde noqat qalıń dep,16a Rahim ette tap dawasın, ózin bir jolǵa salıń dep,16a Biyqush bolıp, otqa túsip, keldim qasıńa seniń,15b Bul ıshqı yadqa saldı,

ózin usınǵan shámende,15v Erk bermey biylep aldı jaslıq- júrekti-denemdi,15v

Májbúr boldım men búgin, qolǵa alıwǵa qálemdi,15v Yad etip Láyli, Shiyrin, Zliyixa hám Shasánemdi,15v Keldim názer salıw ushın qara qasıńa seniń,15b Kelmeske hamal qansha-gúl júziń tarttı meni,14g Júrekke nápes urǵan hár sóziń tarttı meni,14g Oynaqshı kúlip turǵan ol kóziń tarttı meni,14g

2 Ҳамраев М. Оосновы тюркско стихосложения, Алма Ата, «Мектеп», 1963.,стр.203

52

Sum ıshqı biylep aldı, ilaj ne shattı meni,14g Tigildim

de qaldım men sup-sulıw júziń seniń.15b

X.Turımbetovtıń «Ishqı» muxammesi erkin usılda jazılǵan muxammes. Onda shayırdıń lirikalıq qaharmanı óz ashıǵınıń jolına kóz tigedi, onıń gózzallıǵın táriyipleydi, pútkil siynesi, qálbi ashıqlıq dártinen ada boladı, onıń dawasın súyiklisi ǵana taba aladı. Muxammeste

«shámsi», «baǵ», «búlbil» simvollıq súwretlewleri menen «sum ıshqı», «gúl júzli» epitetleri mazmundı jetkerip beriwde qollanılǵan. Shıǵarma aqırında

«Azabın berdiń solay, tún boyı Turxojanıń»,-dep shayırlıq laqabın da qosıq aqırında berip ótedi.

Ulıwma X.Turımbetov lirikasında qosıq forması shayırdıń kórkemlik izlenisleriniń, jańa forma tabıwǵa umtılıwshılıǵınan derek beredi.

X.Turımbetov poeziyasında tórtlikler, altılıqlar, segizlikler, muxammes qosıq formalarınıń qollanılıwı shayırdıń kórkem forma salasındaǵı izlenisleriniń nátiyjesi bolıp, qaraqalpaq poeziyasın jańa janrlıq formalar menen bayıtıwshı sıpatında bahalanıp keldi. Ol hár bir qosıǵında sırtqı forma hám ishki forma (mazmun) birligin shólkemlestirip, oy-pikirdi kórkem oy hám kórkem toqıma járdeminde obrazlı súwretlewler arqalı sáwlelendiriwge háreket etken. onıń poeziyasında qosıqtıń sırtqı forması boyınsha janrlıq ózgesheliklerinen biri esaplanǵan syujetli lirikası, poemaları da áhmiyetke iye. Shayır sonday-aq, ballada (usılay atama qoymasa da), tımsal jazıwdıń da sheberi. Biz kelesi bólimde shayırdıń sırtqı forması boyınsha ózgeshelenetuǵın janrları tımsal, ballada, syujetli lirika hám poemalarına toqtaymız.

53

II.3. Syujetli lirikası, tımsal hám poemalıarı

X.Turımbetov syujetli lirikalar jaratıw sheberi. Bul haqqında onıń zamanlası I. Yusupov bılay degen edi : «Tek ózine tán ayırmashılıqlarına iye bolǵan bul shayırdın tvorchestvolıq jolı awır boldı . X.Turımbetov óziniń tvorchestvolıq dawısın bizden jańlata alǵan joq»1 . Bul uqıplı shayırdıń kushli jaǵı-miniatyuralıq qosıqlardan kóp nárseler haqqında ayta biliwi». Shayır X.Turımbetov sap lirikalıq qosıqtan góre syujetlik lirikalarında kóbirek tabısqa erisken. Lirikadaǵı syujet haqqında ádebiyatshı M.Yu.Lotman bılayınsha pikirleydi: «Poetikalıq syujet qanday da bir waqıyanı kópshiliktiń qatarında jetkerip beriw ushın e mes, baslı hám ayrıksha waqıyanı gurrińlew arqalı lirikalıq dúnyanıń barlıǵı haqqında tusinik beredi.Bunda poeziya romanǵa qaraǵanda mifke jakınıraq boldı. Sonlıktan lirikanı biografiya ushın ápiwayı material dep rekonstrukciyalawshı qadaǵalaw

reallık e mes, al shayırdıń miflik obrazın dóretedi. ómirdegi faktler ayrıksha obrazǵa transformaciyalanǵannan keyin ǵana poeziyalıq syujet bolıwı mumkin».2

Syujetli lirika da suwretlewshi lirikaǵa uqsas, onda waqıyanı suwretlew maqset emes, bálkim qural esaplanadı. Waqıya artında onı emocional pikir etip atırǵan lirikanıń subekt qálbi sáwlelenedi. Syujetli lirikalardıń bárin de lirikalıq turge tán

shıǵarmalar sıpatında tusiniw onshama tuwrı emes . «Eger qashan qosıqta

suwretlenip atırǵan waqıya sezim –tuyǵılardı sáwlelendiriw elementi (quralı) bolsa, júz bergen waqıyanıń soǵan sáykes fragmentleri úzip alıp suwretlengen (yaǵnıy,

waqıya tolıq sáwlelendirilmese ) bolsa ǵana syujetli lirika haqqında sóylew múmkin boladı, -dep esaplaydı, ádebiyatshı D. Quronov3 hám ol A.Aripovtıń

1Литературная газета, 27-сентябрь, 1958-жыл.

2Лотман Ю.М. О поэтах и поэзия .Анализ поэтичиского текста. Статьи .Исследования. Занятии. Санкт-Петербург

«Искусство –СПБ» 2001,стр.107.

3 Қуронов Д. Адабиѐтшуносликка кириш, Тошкент, А Қодирий номидаги халқ меъроси нашриѐти, 2004.,

189б.

54

shıǵarması qosıq qatarlarında jazılǵan kishi gúrrińler, yaǵnıy epikalık xarakterdegi shıǵarmalar sıpatında túsinilgeni durısraq boladı»,-dep syujetli lirika hám lirikadaǵı syujet haqqında óz pikirin beredi .

Durısında da, poeziyalıq tuwındı esaplanıp, biraq yumorsatiralıq yaki kishi bir waqıyanı jónekey bayanlaw usılında jazılǵan shıǵarmalardı sap lirikalıq janr úlgisi boladı dep esaplaw qıyın. Al, syujetli lirikalar qanday da bir waqıya lirikalıq halattı, oydı, sezim-tuyǵını jetkerip beriw ushın xızmet etiwi lazım .

Ádebiyattanıwda «syujet» hám «fabula» tusiniklerin qollanıwda turlishelik bar: ayrım ádebiyatlar bul eki túsinikti sinonim sıpatında qollansa, basqaları ajıratıp kórsetedi . Tiykarınan, rus formal mektebi wákilleri «fabula» degen shıǵarmada súwretlengen waqıyalardıń turmısta júz beriw tártibin, «syujet» degen de bolsa olardıń shıǵarmada jaylastırılıw tártibin tusinedi..Waqıyalardı turmısta juz beriw tártibi menen olardıń shıǵarmada jaylastırılıw tártibin parıqlaw kórkem shıǵarma qurılısın úyreniwde áhmiyetke iye.

X.Turımbetov poeziyasına tán stillik ózinsheliklerden biri ol sezimtuyǵılarǵa túrtki bolǵan waqıya hádiyselerdi súwretlew, waqıyalardıń rawajlanıw barısın qısqa momentlerge qurıw tiykarında lirikalıq syujetti júzege keltirip otıradı. Bul qubılıs, yaǵnıy syujetli qosıq dástúri 1960jıllardaǵı poeziyamızda X.Turımbetov dóretiwshiligi arqalı júzege kelip, bir qatar shayırlar dóretiwshiliginde orın alǵanlıǵı poeziyamız tariyxınan belgili. Syujetli lirikada oy-sezimlerge (lirizmge) salıstırǵanda waqıyahádiyselerdi bayanlawshılıq basım keledi.

Turmıs haqıyqatlıǵın kórkem sáwlelendiriwge jazıwshı shayırlar túrli usıllardan paydalanadı. Syujet mine usınday turmıs shınlıǵın kórkem súwretlew

ámellerinen biri bolıp esaplanadı.

«Syujet (francuz tilinen – predmet, mazmun) kórkem shıǵarmada súwretlen dep hárekettiń mazmunın sáwlelendiriwshi turmıslıq waqıyalar

55

jıynaǵı, keń mánide konkret waqıyalar diziminde payda bolǵan pikir tuyǵılar aǵısı».1

Hár qanday kórkem shıǵarmanıń sonıń ishinde lirikalıq qosıqtıń syujeti ózine tán esaplanadı. Lirikalıq syujet, lirikalıq qaharmannıń kúsheyttirilgen keskinlestirilgen halatın sáwlelendiredi. Lirikalıq qosıqta belgili poetikalıq pikir hám tuyǵılar aǵım lirikalıq kórinis sáwlelenedi, usı lirikalıq keshirmeler qosıqtıń ózine tán syujetin payda etedi. X.Turımbetov dóretiwshiliginde sonday qosıqlar da bar, olarda pikir-tuyǵılar aǵımı kózge ayqın taslanıp turadı, olarda waqıya-sharayat jaratıladı, lirikalıq qaharmannan tısqarı personajlarda qatnasadı. Bunday qosıqlar

ádebiyat tanıw iliminde «Waqıyalı qosıqlar» yaki «Syujetli qosıqlar» dep te ataladı. Lirikada syujet, lirikalıq qaharmannıń sezim-tuyǵılarına túrtki bolǵan waqıya-hádiyseler tiykarında júzege keledi. X.Turımbetovtıń syujetli qosıqların mazmunlıq tárepinen úyreniw barısında onda lirikanıń tiykarǵı tiplerine intim publitsistikalıq hám peyzaj lirikasına tán ájayıp shıǵarmaların dóretiwshiligin baqlaymız. Shayırdıń lirik qaharmanı átiraptaǵı jámiyetlik hám tábiyiy qubılıslarǵa biyparıq qaramaydı, oǵan ózinshe qatnas jasaydı. Bizdi qorshaǵan shınlıqtaǵı hár qanday qubılıslar, hádiyseler shayır sezimlerine tásir jasaydı hám usı tiykarda lirikalıq mazmunǵa aylandıradı. X.Turımbetov ásirese intilelik lirika tarawında kóplegen syujetli qosıqlar dóretti. Onıń intim lirikasında

«Shırpı» qosıǵı ayrıqsha áhmiyetke iye esaplanadı. Qosıqta lirikalıq qaharmannıń syujetlilik sezimleri hám oǵan tiykar bolǵan hádiyseler sheber sáwlelengen. Bul qosıq tuwralı ádebiyatshı S.Axmetov bılay jazǵan e di.

«Shırpı» qosıǵında ózinshe bir jıllılıq bar. Júrekti baylanıstırıwshı bir báne bar»1 .

1 Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент «Ўзбекистон» 2002 108-бет 1 Ахметов С. Қарақалпақ совет поэзиясы. Нӛкис. «Қарақалпақстан» 1988-ж. 279-бет.

56

Jumıs islep atırǵan shayır tillesi keledi, biraq onıń shırpısınıń tek qutısı ǵana qalıptı. Dúkan uzaq, ol qońsılardan sorawǵa májbúr boladı.

Sırtqı úyden uyalshaqlaw sarı qız, Tanımadı tańlandı da qaradı, Sezdim: kózlerinde barǵoy-dep juldız. -Izledińiz kimdi? – dedi soradı.

- Maǵan, - dedim kútá ǵana jay sózlep. Shırpı kerek edi, eger bolsa ber?2

Shayırdıń bul qosıǵında lirikalıq syujetti jaratıw arqalı muhabbat tuyǵısın tartımlı súwretleydi. Hadal sezim, opalı yar muhabbatıń tilsimli izleri, lirikalıq qaharmannıń keshirmeleri konkretlik penen «Shırpı» detalı hám jigit penen qızdıń ushırasıw waqıyası átirapına jámlenip berilgen. Shayır turmıslıq hádiyseni jigit penen qızdıń tosattan ushırasıwı hám olar arasındaǵı sezimdi qosıqqa jıynaqlastırıp

ıqshamlap beriw ushın dialog usılınan utımlı paydalanadı.

Shayır qosıqtıń sońında mınaday juwmaq jasaydı.

Endi men bul úyge bolsa da shırpım, Kelgish boldım, ketip ózimnen erik. Nege onday mınaw qızdan hár bir kún, Sorap turdım.

Turshı shırpıńdı bezep?! 1

Qosıqta lirikalıq syujet arqalı úlken adamgershilik taza muhabbat, názik sezimler jırlanadı. Qosıqta lirikalıq syujetti ıqsham jaylastırıw ushın lirikalıq qaharman hám lirikalıq personaj obrazınıń is-háreketleri, olardıń

2Турымбетов Х. «Шайыр жолы» Нӛкис. 1954-ж. 35-бет. 1 Турымбетов Х. «Шайыр жолы» Нӛкис. 1954-ж. 35-бет.

57

óz-ara sóylesiwleri hám detaldan utımlı paydalanǵan. X.Turımbetov muhabbat temasına baǵıshlanǵan «Birinshi muhabbat», «Gúl tutqan» qız»,

«Xatqa juwap», «Awa yaki yaq», «Túsinerseń óziń-aq» hám taǵı basqa da syujetli qosıqların dóretti. Bul qosıqlarda shayır lirikalıq qaharmannıń súyiwshilik sezimlerin, waqıya-hádiyselerdi súwretlew, sırtqı dúnya qubılısların tańlap alıw tiykarında lirikalıq syujetti júzege keltiredi. «Gúl tutqan» qız» qosıǵında syujet elementleri, yaǵnıy qızdıń qıymılqozǵalısı háreketlerin súwretlew arqalı lirikalıq mazmun jaratadı. «Xatqa juwap», «Bir qız jasaydı», «Awa yaki yaq» qosıqlarında waqıya-hádiyselerdi kórkem detal átirapına jámlep, jıynaqlastırıp beriw arqalı lirikalıq syujetti júzege keltiredi. Shayırdıń intim lirikadaǵı syujetli qosıqlarınan barlıǵına tán sıpat, olar óziniń ápiwayılılıǵı, tábiyiyligi júrekke jıllı tiyetuǵın, jaǵımlılıǵı menen ózgeshelenip turadı. Shayır syujetli intim qosıqlarında turmıslıq hádiyseler, kórinisler, súwretlew arqalı: «Men seni súyemen, kúydim-súydim» sıyaqlı qurǵaq shawqımlı qıshqırıqtan góre kóp payda keltiredi. Onıń usınday qosıqlarında tap ómirdegidey quwanısh penen saǵınısh sezimleri biri-biri menen qarısıp tábiyiy túrde isenimli súwretlenedi. Bunday qosıqlardıń qádir-qımbatı artıq bolıp, turmıs tusındaǵı áhmiyetli joqarılap bara beredi. X.Turımbetovtıń syujetli lirikasın úyrenip qaraǵanımızda, onda tuwılǵan jer, Watanǵa súyiwshilik ideyasın sáwlelendiriwshi qosıqları da ayrıqsha orın iyeleydi. Shayırdıń

«Awılıma kelgende», «Tırnalar ushpaqta», «Bir gúl kórdim», «Bolkomda», «Balalıǵım ótti urıs waqtında», «Soqpaq», «Júrek» hám basqa da qosıqlarında tuwılǵan jer, watan haqqında maqtanısh sezimlerin jırlaydı. Shayır watan haqqında jırlaydı eken shın júrekten joqarı adamgershilikli túsiniksiz sezim menen súye biliw tuwralı tolǵaydı. X.Turımbetovtıń 1955jılı jazılǵan «Soqpaq» dep atalǵan syujetli qosıǵı dıqqatqa ılayıqlı. Qosıqta kishken bir soqpaqtı lirikalıq qaharmannıń ómir jolı menen hám tuwılǵan jerge súyiwshilik sezimleri menen baylanıstırıp súwretleydi.

58

Kishkene bir ayaq soqpaq bar,

Biziń úyden shıqqan baslanıp,

Qıyalımda biylep-aq alıp,

Sol bir soqpaq bárhamı tartar.

Usı soqpaq úlkeyip kem-kem

Qosıladı uzın keń jolǵa,

«Álippemdi» kóterip qolǵa, Mektepkede sonnan bardım men.1

Shayır lirikalıq qaharmannıń ómir jolına tiyisli hádiyselerdi, onıń mektepke barǵanlıǵın, urısqa atlanǵanlıǵın, oqıwǵa jol alǵanlıǵın ulıwma ómirdegi umtılısların soqpaqqa baylanıstırıp beredi hám usı tiykarında lirikalıq syujetti rawajlandıradı. Syujetlik elementler járdeminde shayır kishkene soqpaqtı úlken

ómir gúzarına ushlastırıp beredi. Bunday lirikalıq qaharmannıń ómirine tán processlerdi evolyuciyalıq jol menen basqıshpa-basqısh rawajlandırıp lirikalıq sharayattı júzege keltiredi. Qosıqta turmıslıq kórinislerdi jańlandırıp súwretlep, onı

óziniń ómir jolına, táǵdirine baylanıstırıp beredi.

X.Turımbetov watanǵa súyiwshilik temasındaǵı jazılǵan qosıqlarınıń ishinde onıń «Bir gúl kórdim» qosıǵında pikirdi beriwge bolǵan izlenislerin baqlawǵa boladı. Qosıqtı oqıǵanımızda biziń kóz aldımızda bir gózzal kórinis qulpırǵan bir gúldiń sulıwlıǵı eleslenedi. Shayır bul gúldiń kórinisin janlandırıp tartımlı etip súwretleydi hám usı

«Gúl» obrazı pútin bir lirikalıq syujetti payda etedi. Sol «gúl» obrazınıń bir pútin simbolikalıq kóriniske aylanıwı qosıqtıń tabısın belgileydi.

Atın bilmesemde ájayıp gúldiń, Oǵan awdı, doslar, aqılım, ańım, Biraq aqırında men sonı bildim,

1Турымбетов Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис. «Қарақалпақстан» 1974-ж 59-бет.

59

Usı gúlge uqsas Ózbekstanım!1

X.Turımbetovtıń syujetli lirikasında lirikalıq qaharman obrazı waqıya hádiyselerdi alıp júriwshi lirikalıq syujetti júzege shıǵarıwshı tiykarǵı tulǵa esaplanadı. Shayırdıń kópshilik syujetli qosıqlarındaǵı bir neshe optimistlik ruwıxta jasawshı ómirden lázzetlenip jasaytuǵın dúnyaǵa jaqsı názer menen qaraytuǵın lirikalıq qaharman obrazı jaratılǵan. X.Turımbetov óziniń lirikalıq qaharmanı arqalı oqıwshılarǵa hámiyshe úmitlerge qanat baylatıp jasaw kerekligin uqtırıp olarǵa insandı alǵa jetekleytuǵın jaǵımlı estetikalıq sezimlerdi qáliplestiredi. Shayırdıń

«Balalıǵım ótti urıs waqtında» qosıǵı M.Seytnazarovtıń usı atamadaǵı qosıǵına arnap juwap retinde jazılǵan.

X.Turımbetov ekinshi jer júzlik urıstıń qatnasıwshısı hám sol dáwirdegi xalıq basınan keshirgen awır músiybetli kúnlerdiń gúwası boldı. Onıń dóretiwshiliginiń

ózine hám ózgesheligi sonnan ibarat, zamanlas shayırları sıyaqlı ómirden nalıw onıń qosıqlarında jat boldı, bunı ol óz qosıqlarınıń ruwxına da sińdirip bardı. Shayırdıń biz analizge tartpaqshı bolıp qosıqtıń lirikalı qaharmanı sınbas ǵayratqa, jawınger batırlıq sıpatqa iye.

«Nege sonsha qayǵı ezip tasladı,?» «Shurt mineziń orın ala basladı?

Kórmedińbe sirá isker jaslardı? Mártlik balalardı urıs waqtında!»

«Ómirge qurılǵan ólimnen tóri, Belgili

ǵoy urıs xalıqtıń zorı, Áne sol ólimnen

ómirdi kórip,

1Турымбетов Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис. «Қарақалпақстан» 1974-ж 67-бет.

60

Sawashtı gújittim urıs waqtında».1

Lirikalıq qaharman ushın adam basına túsken eń úlken zulımlıq ekenligin, onıń qaysısınıń adamǵa qanshelli awır azap beretuǵının lirikalıq syujet kórinisleri arqalı jetkerip beredi. Shayırdıń lirikalıq qaharmanı urıs qıyınshılıqlarınan óziniń qaharmanlıq ruwxın ústin qoyadı. Shayır insannıń quramalı tárepleriniń biri, onıń shayırlıq, toymaslıq qásiyetlerin súwretlew arqalı kóterińki saltanatlı ruwıxta paraxatshılıqtı, watandı súyiwshilik qásiyetlerin lirikalıq qaharman obrazına jámlep bere alǵan. Balalıqtıń qızıqlı gezleri ullı watandarlıq urısqa baylanıslı qıyın waqıtlarǵa tuwra kelgenligin turmıs shınlıǵına tán tartımlı waqıyalardı sol dáwir haqıyqatlıǵın súwretlew arqalı tásirli jetkizip beriledi. Baxıtlı balalıqtan ayırǵan bul qısımnıń dáwir waqıyaların biziń kóz aldımızǵa film kartinaları sıyaqlı elesletedi. Balalıq waqtı qıyınshılıqta ótken adamlar bunı tásirleniwsiz oqıy almaydı. Shayır súwretlegen waqıttıń balaları zárúrlikten mezgilsiz er jetti, kersinshe mashqalaların egedeler menen teń qurıp bastan keshirdi.

Lirikada insannıń ishki dúnyası keypiyatı, xarakteri, ol jasap turǵan turmıs sharayatları tiykarında júzege keledi. Lirikanıń tiykarǵı qaharmanı lirikalıq qaharman bolıp esaplanadı. Waqıya, hádiyse, qubılıslardı lirikalıq qaharman keshirmeleri arqalı súwretlendiriw lirikanıń baslı sıpatlı belgisi esaplanadı. Tiykarınan waqıyalarǵa qurılǵan qosıqlarda bolsa, lirikalıq súwretke tikkley qatnaslı bolǵan qosımsha qaharmanlar obrazı da kózge taslanadı. Ádebiyattanıw iliminde bunday obrazlardı «obektiv obrazlar» yaki

«lirikalıq personajlar obrazı» dep ataladı.

Lirikalıq shıǵarma kólemi jaǵınan kishkene bolıwına qaramastan turmıstı kórkem sáwlelendiredi. Bunda konkret individual keshirmeler hám

1 Турымбетов Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис. «Қарақалпақстан» 1974. 181-бет.

61