MD hám PQJ / Xojamurat Turımbetov poeziyası (ideyalıq, tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri)

elementide mazmundı quraydı, onı ańlatadı: ólshem uyqastıń jaylasıwı hám xarakteri, uǵımlardıń hám qatarlardıń óz ara sáykesligi, sózlerdiń hám gáplerdiń uzın yamasa qısqalıǵı hám basqaları. Poeziyanı xaqıyqıy túrde túsiniw onıń mazmunın túsiniw degen sóz-bul sózdiń tar, kúndelikli turmıslıq emes, tolıq tolıq mánisinde. Mazmundı túsiniw onı jetkeretuǵın sáykes formada ǵana ámelge asırıladı »1

Shayır X.Turımbetov poeziyamızǵa dáslepkilerden jańa formalardı alıp keliwshilerden boldı. Bul xaqqında Q.Dosanov bılay degen edi: «Lirik shayır X.Turımbetov tezlik penen óspekte. Onıń kóp ǵana qosıqları biziń poeziyamızjdıń eń jaqsılarınan bolıp esaplanadı. Ayrıqsha sońǵı eki-úsh jıldıń ishinde X.Turımbetovta bir unamlı ayrıqshalıq payda boldı. Bul onıń tabıstan-tabısqa umtılıwı, jańa formalarda óz kúshin sınawı, aktual jańa temalardı dóretiwi… »2

Durısında da XX ásirdiń 50-jılları X.Turımbetov ónimli dóretiwshilik etken bolsa, sol dóretiwshiligi dawamında kópten-kóp jańa formalardı alıp keldi. Bunday forma jańalıqları shayır dóretiwshiliginde eki túrli jol menen ámelge asqanlıǵın bayqawga boladı: 1) basqa xalıqlar ádebiyatınan ózlestirgen janrlar; 2)óz individual izlenisler nátiyjesinde payda bolǵan qosıq formaları. Sonıń menen birge

kórdik. Al, bul baptıń ekinshi bóliminde lirikalıq formalar hám úshinshi bóliminde poeziyanıń syujetli hám epikalıq sıpatqa iye formalarına toqtaymız.

1Эткинд йе.Г Материя стиха, С.Пб. «Гуманитарный союэ», 1998 йескетиў: Силтеме Қ.Оразымбетовтың «Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы» ( Н. , «Билим», 2004 35 –бет) мийнетинен алынды

2.«Советская Кара-Калпакия» газетасы, 19-декабрь 1958

42

X.Turımbetov lirikasındaǵı janrlıq formalardıń payda bolıwında hám bayıp barıwında álbette, ol jasaǵan dáwir ortalıq, tariyxıy sharayat óz tásirin tiygizdi. Dástúriy qosıq formalarında mazmundı jetkerip beriw menen birge X.Turımbetov sol dáwirdegi jetik rawajlanǵan hám ádebiyatı tásiri menen bir qansha formalar dóretti. Biraq shayırdıń Jana formalardı dóretiwindegi ózgeshelik sonnan ibarat ol basqa shayırlarday hár túrli janrlardı, formalardı jónli jónsiz alıp kele bermedi. Ol rus poeziyasınıń tonikalıq ólshemge Shıǵıs poeziyasınıń aruz ólshemine, turkiy poeziyanıń barmaq ólshemine tiykarlanıp jaratılatuǵınlıǵın sawatlı bilgenligi ushın

ó.Xojaniyazov aytqanday: «rus poeziyasınıń forması menen uyqasın poeziyamızǵa qalay bolsa soolay kózdi jumıp ezdire bermegen, al qaraqalpaq poeziyasınıń ruwxın bergen»1 Biz shayır X.Turımbetov poeziyasındaǵı sırtqı forma

ózgesheliklerin úyreniwde sap hám eń kishi janrlıq formalardan baslawdı maqul kórdik. Biz shayır X.Turımbetov poeziyasında ushrasatuǵın tórtliklerdiń basqa formalardan janrlıq ózgesheliklerine toqtap ótpeymiz.

Tórtliklerdiń rubayı hám murabbalardan ayırmashılıǵı janrlıq ózgeshelikleri bir qansha ádebiyatshılar tárepinen uyretildi.2

Tórtliklerde «qısqa kólemde tereń hám keń máni…shıǵarıladı. Bul janrda tiykarǵı orında tereń filosofiyalıq kóz qaraslar, danalıq oy-pikirler hám aqıl sózler turadı. Onı oqıy otırıp shayırdıń bilim dárejesin, turmıstı tereń túsinip biliwin, ulıwma

ómirdegi tájiriybesin ólshep bile alamız…Tórtlik a-b- a-b,a-a-b-a, a-b-b-a, a-a- a-a, a-b-v-b túrinde uyqasıp

1Турымбетов.Х. Шайыр жолы. Қосықлар топламы. Нӛкис, «Қарақалпақыстан Мәмлекетлик баспасы.» 1954, 6-бет

2Адабий турлар ва жанрлар.Уч жилдлик. 2-жилд. Лирика, Тошкент, «фан», 1992, Аминов А. Жанр рубаи и современная лирико философская поэзия, Душанбе, «Дониш» 1988, Жәримбетов Қ. ХIX әсирдеги қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис, «Билим», 2004,

Пахратдинов Д. И.Юсупов тӛртликлери. Нӛкис,2005, Қ.Оразымбетовтың «Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы» Н. , «Билим», 2004

43

keliwi múmkin»1 Ádebiyatshı tórtliklerdiń tiykarǵı ózgesheliginiń biri filosofiyalıq pikirlerdi tereń hám tujırımlı etip bere alıwında. Sebebi tórtlikte sezimnen kóre pikir anıǵıraq kóriniwi shárt.2

Qaraqalpaq poeziyasında tórtlikler Maxmud Qashqariydiń «Devonu luǵat atturk» miynetinen keyin Ájiniyaz, Berdaq, ótesh shıǵarmalarında, Sadıq Nurımbetov poeziyasında ushratıwımızǵa boladı.

XX ásirdiń 50-jıllarında tórtliklerdi ónimli jazǵan shayırlardan biri X.Turımbetov boldı. Shayırdıń tórtlikleri boyınsha qraqalpaq ádebiyattanıw iliminde arnawlı jumıslar islenbedi tek ádebiyatshı D.Paxratdinov shayırdıń tórtlik jazǵanlıǵın atap ótedi.3 X.Turımbetov tórtliklerin sol dáwirdegi basqa shayırlar sıyyaqlı rubayı dep e mes, al, tórtlikler dep ataydı. Onıń tórtlikleri usı janrdıń qatań qaǵıydalarına muwapıq jazılǵan bul onıń shayırlıq sheberliginen derek beredi. Ayrım obrazsız sózler, qurǵaq qatarlarda ushrasadı soǵan qaramastan shayır tórtliklerinde birin-biri tákrarlamaytuǵın mazmun, ushqır qıyal, kórkem sóz, ozıq pikir jetekshi orında turadı. Shayırdıń tórtlikleri e ń dáslep 1958 –jılı

«Ámudárya» jurnalınń

№2 sanında jariyalandı. Onıń tórtliklerinde miyneti jırlaw, muxabbat, kishpeyillik, doslıq, xalıqtı qádirlew, adamgershilik, talant, ádep ikramlılıq hám etikalıq máseleler, ulıwma aytqanda ómir haqqındaǵı filosofiyalıq oylar orın alǵan. Shayır burınnan kiyatırǵan jasaw, ómir haqqındaǵı pikirlerge, adamnıń ómirde jasawınıń mazmunına baha beredi:

Tuwıldı degen sóz-óldi degen sóz,

Biraq ólmey turıp bahasın alar, Kim

ólse de artıp máńgi bolıp tez,

44

Ya «jaqsı», ya «jaman» degen at qalar1

Qaranı aǵartıw qıynǵa túser,

Biraq ta ap-ańsat kúyelew aqtı, Aqtı

qorǵa, aqqa durıs baha ber,

Sál jerde haq jannıń sınbasın saqtı,2

Shayır X.Turımbetov tórtliklerdi tematikalıq jaqtan hár tárepleme bayttı. Onıń tórtliklerinde ómir tájiriybelerinen jıynalǵan aqıl násiyatlıq mazmunǵa iye.

Onıń tórtliklerinde te ǵana ózine tán mazmunlıq ózgeshelikler emes, sonıń menen birge formalıq qásietlerde hár túrli. Shayır tórtliklerinde

11 buwınlı shalıs uyqaslı hám aaba túrindegi birgelikli uyqaslı formalar menen birge Maxmud Qashqariydiń Devon ul luǵot at-turk miynetinde tórtlikler sıyaqlı 7 hám 8 buwınlı qosıq formasına iye tórtliklerde ushırasadı.

ózin sıylaǵan adam,

ózgeni de sıylaydı. Sıydı

bilmegen ladan, Tek te

ózin qıynaydı.3

Bunda jeti buwınlı jup uyqaslı qosıq qatarlarında insanlıq ózligi, onı ańlaw,

ózin-ózi qádirlew, qarım-qatnas máselesin ortaǵa taslaydı.

Ayırım tórtliklerinde qaytalanıp keletuǵın sóz dizbegi ushırasıp turadı. Bul onıń tórtlikleriniń kórkemligin páseńletedi. Soǵan qaramastan shayır tórtlikleri tereń mazmunlı, joqarı kórkemliligine iye, tórtlik janrlıq qatań talaplarına juwap beredi. Sonlıqtan bul ilim ele úyreniwdi talap etedi.

1Турымбетов Х. Таңламалы косыклары Нӛкис «»93-бет

2Сонда, 92-бет

3Сонда, 92-бет

45

XX ásirdiń sońǵı 30-jıllarındaǵı qaraqalpaq lirikasında altılıqlar dóretildi. E vropa ádebiyatında «sekstina»1, orıs ádebiyatında

«shestistishie»2, shıǵıs xalıqları ádebiyatında «muqaddas»3 degen atama menen atalatuǵın altılıqlar poeziyadaǵı altı qatardan ibarat qosıqlardan ózgeshe bolıp juwmaqlanǵan oy-pikir tek altı qatardan sáwlelenedi.

Ádebiyatshı Q.Orazımbetov: Qaraqalpaq ádebiyatında altılıq formasında eń dáslepkilerden bolıp qosıq dóretken shayırlardıń biri X.Turımbetov. Ol 1958- jılları–aq bul formada qosıq jazıp, onı altılıqlar degen atama menen atap, qosıqlar toplamında járiyaladı:

Birewler qıyalshıl, Buǵan ne derseń?

Uyqılap jatıp ayǵada qol sozadı.

Birewler maqtanshaq, oǵan sóz berseń:

Ol jeńimpaz, ol hámmeden ozadı. Al men

usınday adamdı kórsem, Jıǵırdanım

qayısıp, «jinim qozadı».

Bul altılıq qaraqalpaq ádebiyatında usı formada dóretilgen dáslepki shıǵarma sıpatında ǵana bahalı emes, al kórkemligi, janrdıń talabına hár tárepleme juwap beriwi menende qızıqlı. Shayır adamlardıń minezinde, psixologiyasında bolatuǵın sıpatlarǵa óziniń kóz qarasın bildiredi. Shıǵarmada pikir jaydarı formada berilgenine qaramastan, onı pútin shıǵarma sıpatında tán alıwǵa boladı»1.

X.Turımbetovtıń dóretiwshiliginde altılıqlar barlıǵı bolıp ekew. Biraq, bul forma shayır dóretiwshiliginde qanshama az bolmasın, ol báribir

1Литературный энциклопедический словарь, Москва, «Советский энциклопедия». 1987.,стр.382.

2Сонда, стр.501

3Ҳамроев М. Основы тюркско стихосложения, Алма Ата, «Мектеп», 1963.,стр.237.

1 Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы, Нӛкис, «Билим», 2004., 82-бет.

46

qaraqalpaq poeziyasında bul janrlıq formanıń dáslepki hám kórkem bolıp dóretiliwi menen áhmiyerke iye. Joqarıda ádebiyatshı Q.Orazımbetov shayır altılıqlarınıń birine toqtap, onıń janrlıq izleniwlerin ashıp beredi. Mısalı tómendegi shalıs uyqaslı 11 buwınlı altılıǵında :

Birewler dańqparaz! Tek te dańq ushın

Hasla almaydı qolında barın.

Birewler jaǵımpaz! Sarp etip kúshin,

Satıwǵa da tayar ıshqı-ıqrarın,

Al, men bundaylardıń aqılıw-huwshı- Bar ma ózi deymen hám keler arım2

Shayırdıń lirikalıq qaharmanı ómirdegi ózliginen keship ataq, abıray, dańq ushın basqalardıń qulına aylanıw jolın tańlaǵan, ishi basqa sırtı basqa eki júzlemeshi menen kelise almaytuǵının aytadı.

Sonday-aq, ayırım segizlikleri sıyaqlı 6 qatarda jazılǵan altılıqlardıń janrlıq talaplarına juwap beretuǵın, biraq atama qoyılǵan altı qatarlı qosıqlarda beriledi..

«Toqta joldas…» qosıǵı buǵan mısal boladı.:

«Adam-bir gúl, -deyseń,-gúl ushıp keter,

Adamlarda gúldey dúnyadan óter: Toqta

joldas, meyli ótsem óteyin,

Gúldey quwrap men de mende ushıp keteyin. Biraq

gúl ushsa da qaladı dáni,

Hasla gúlsiz bolmas gúller makanı»1

2 Турымбетов Х. Таңламалы қосыңлары Нӛкис «Қарақалпақстан», 1974, 95-бет 1 Турымбетов Х. Және бәҳер келди. Нӛкис «Қарақалпақстан», 1970, 28-бет.

47

Altı qatarda jup uyqaslar menen bul qosıqtaǵı pikirler basqa jetinshi yaki segizinshi qatarlarda beriliwi múmkin emes. Bul tek altılıqtıń kólemine sıyadı.

Segizlikler evropa ádebiyatında, oktava2, túrkiy hám shıǵıs xalıqları

ádebiyatında musamman3 dep ataladı . Qaraqalpaq ádebiyatında segizlikler qatań shártlilikke iye emes. Uyqasları ólshemleri hár qıylı bolıp keledi. Bul sıyaqlı oktavaǵa da, musılmanǵa da tán bolıp, olar jeke xalıqları da, bir neshe bántti jıynap ta bir pútin shıǵarma bola aladı.

X.Turımbetov segiz qatarlı qosıqların segizlikler dep atawdı maqul kórdik. Ekileniwimizdiń sebebi, shayır poeziyasındaǵı segiz qatarlı qosıqlar 4 qatarlı

bántten turatuǵın yaki juwmaqta beriledi. Bul segizliktiń tábiyatına juwap beredi. Biraq, hátte, altılıqlar, tórtlikler, segizlikler atama qoyılmastan, sol nomer

atamaları atama e tip taqlanıp qoyıladı. Al, X.Turımbetovtıń segiz qatarlı qosıqlarında atama qoyılǵan. Bunı tek segiz qatarda berilgen kórkem shıǵarma,

segizliklerdiń tábiyatına juwap bermeydi, pikirler ele de sozılıp, úsh yaki tórt juwmaqta beriliwi múmkin edi degen pikir tuwılıwı múmkin. Lekin, X.Turımbetov poeziyasında segiz qatarlı, atama qoyılǵan segiz qatarlı qosıqlar segizliklerdegi

sıyaqlı juwmaqlanǵan, tujırımlı oydı, filasofiyalıq juwmaqtı beredi. Mısalı,

«Erdiń teńi»,

«Shayır isi», «Doslıq haqqında gúrriń», «Jámiyet-mektep», «Muhabbat ushqını», «Haram putaq», «Nege qushaq ashtım», «Eki tilek», «Baǵ»,

«Hámmede usta», «Maqtanshaq» h.t.b. qosıqları janrlıq jaqtan altılıqlar sıyaqlı filasofiyalıq intellektual oy-pikirlerdiń juwmaqlanǵan tárzde beriliwi menen

ózgeshelenedi. Al, qoyılǵan tema atamaları sol qosıqta qanday mazmun jámlengenligin bildiriw ushın qollanılǵan. Biraq bul qosıqlar segiz qatarda berilgen

ápiwayı segiz qatarlı qosıqtıń emes, al segizliklerdiń janrlıq tábiyatına sáykes keledi

2Литературный энциклопедический словарь, Москва, «Советский энциклопедия». 1987.,стр.260

3Ҳамроев М. Основы тюркско стихосложения, Алма Ата, «Мектеп», 1963.,стр.237

48

Qosıq uyqas forması jaǵınan 7 hám 5 buwınlı qosıq qatarlarınıń taq hám jup qatarları uyqasıwshı (shalıs uyqas) formada jetkerilgen pikir metaforalar menen berilgen.

Shayırdıń segiz qatarda tema tańlap jazılǵan segiz qatarlı qosıqlarınıń barlıǵı segizliklerdiń talaplarına juwap Bere bermeydi. Ayrımlarınd oy-pikir juwmaqlanbaǵan, yaki e le dawam e ttirse boladı.

«Sezbey júrmen oyıńdı», «Ushırasqanda», «Sorayma eken», «Qızdıń sıylıǵı», «Qızda jigitlerdey bolama eken?», «Átir iyisi», «Onday jigit emespen», «Jarısıwshı doslarǵa», «Keldim», «Bergim keldi», «Kórgen sayın», «Nege onday?», «Ekseń gúldi», «Gúl», «Ayıbıń ne?», h.t.b. qosıqlarıda segiz qatarda jazılǵan. Biraq olardıń barlıǵında qısqa syujet lirikalıq qaharmannıń tamamlanbaǵan oy pikiri, sezimleri, muhabbatı sáwlelengen. Bul qosıqlardıń sızıqlı forması jaǵınan biz joqarıda atap

ótken segiz qatarlı qosıqlarınan derlik parq qılmaydı. Al, jetkerip beriw usılı boyınsha segizlik shayırdıń talaplarına juwap bermeydi. Segizlik janrlıq talaplarına juwap beredi dep esaplaǵan shayırdıń atı atalǵan, biraq tema ataması bar qosıqlarında bolsa mazmun filasofiyalıq tujırımlı, didaktikalıq

1 Турымбетов Х. Және бәҳер келди. Нӛкис «Қарақалпақстан», 1970, 43-бет

49

tásirsheń, intelektuallıq oy-pikirler jámiyetlik-sotsiallıq sheńberde tuwrı

súwretlengen, estetikalıq tásirsheńligine iye shıǵarmalar bolıp tabıladı.

Mısalı:

Jawın suwı aǵaǵoysa jaǵadan, Pátli ses beredi harlap, sarqırap, Bunday sarqırawdı hesh bir dáryadan Esitiwiń múmkin emes sen biraq.

Tap sonday-aq geybir shayır sımaqlar, Jıraǵa uqsaydı shawqımı menen, Kókiregine urıp deydi:-tek men bar,

Men barman dúnyada-barman tek te men!1

Segizlikte kórkem oy-pikir metonimiyalıq usılda, qaytalawlar arqalı tásirsheńligi kúsheytirilip beriledi. Shayır óz aytajaq oy-pikirin uqsas tábiyat kórinislerine salıstırıw arqalı jetkerip beredi. Segizlikte «Miywe pisken sayın tómenleydi» degen insan kishipeyilligine baylanıslı ideyanı ashıp beredi.. Al

ózlerin basqalar emes, ózlerin shayır dep tanıytuǵın ayırım shayırlardıń jıynalıp qalǵan jawın suwınıń saǵa alıp aqqanına teńeliwi hám ondaǵı pátli harlaǵan dawıstıń shıǵıwına salıstırılıwı júdá sheber tabılǵan kórkem detal bolıp tabıladı. Sebebi dáryada suwıda tawdan aǵıp keledi. Sonsha suwı pás bolsa da, keń kanalı dárya qattı sarlaǵan ses shıǵarmaydı. Jáne dárya suwı tez arada toqtap ta qalmaydı. Al jawınnan aqqan jawın suwı bul ótkinshi. Jawın toqtawı menen olda toqtap qaladı. Menmen talantsız shayırlardı X.Turımbetov jawın suwınıń ótkinshi aǵısına megzetedi. Sarqırap tez aǵıp, tez tawsıladı. Ekinshi juwmaqtıń aqırındaǵı qaytalanǵan «Minber» dizbekleri arqalı birinshi juwmaqta aytılǵan pikir ele de tolıqtırılıp tásirshenlikke iye bolıp tur.

1 Турымбетов Х. Шайыр жолы, Нӛкис ҚҚМБ 1954, 94-бет.

50

Shayır segizlikleri 7 buwınlı, 11 buwınlı, 5-7 buwınlı, aralas, 8-9 buwınlı, kóbinese jup uyqaslı, siyrek halda birgelkili uyqaslı formada berilgen.

Ulıwma shayırdıń usı sıyaqlı sátli jazılǵan segizlikleri barshılıq. Bul formada jazılǵan qosıqların segizlikler dep atamasada, jáne olarǵa tema ataması tańlanıp berilgen bolsa da, olar búgingi ádebiyatımızda segizlik janrlı talaplarına tolıq juwap beredi.

Házirgi poeziyamızda burın bolmaǵan 6,8,9,10 buwınlı qosıqlar, sonday-aq 15-16 buwınlı muxammes jiyi ushıraydı. Al, qosıqtıń uyqası máselesinde burın qaraqalpaq poeziyasında bolmaǵan qawsırmalı rifma jarıqqa shıqtı. (Abba), bul jaǵınan usı formanı kóbirek qollanıp júrgen shayır sıpatında X.Turımbetovtıń tvorchestvasınıń izleniwshiligi unamlı boladı, birinshiden belgili ádebiyatshı S.Axmetovtıń X.Turımbetov poeziyasındaǵı forma jańalıqların durıs ańlaǵanınday, XIX ásir klassik shayırı Ájiniyaz Qosıbay ulı poeziyaǵa alıp kirgen muqalles janrın ózinshe rawajlandıradı. Muqalles qosıq qurılısı boyınsha aruz ólsheminde jazılatuǵın lirikanıń bir túri. ol bes qatardan ibarat bir neshe bántlerden turadı, a-a- a-a-a, b-b-b-b-a , v-v-v-v-a, g-g-g-g-a tárizinde uyqasadı. Ǵázeller qanday tematika hám mazmunǵa iye bolsa, muxammesler de tematika hám mazmunǵa sáwlelendiredi.1

Muxammesler ádette mustaqil muxammesler hám taxmisler, yaǵnıy qanday da bir shayırdıń ǵázeli tiykarında jazılǵan muxammesler bolıp ekige bólinedi.1

Muxammes te aruz ólshemligi forması bolǵanlıǵı ushın házirgi qaraqalpaq

poeziyasında, sonday-aq, X.Turımbetov poeziyasındaǵı

muxammeslerdi de aruz ólshemindegi bahrlerge tartıp kórmedik. Bunda tek mukammestiń sırtqı forması, mazmunı saqlanıp jazılǵan. Biraq

1 Ахметов С. Қарақалпақ совет поэзиясы., Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1988., 302-бет

1 Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық ўӛзгешеликлери ҳәм раўажланыў ратыйхы Нӛкис «Билим» 2004, 171-бет

51