MD hám PQJ / Xojamurat Turımbetov poeziyası (ideyalıq, tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri)

mánisinde, «alma»- lirikalıq personajdıń (qızdıń) jaǵımlı, nazlı minez – qulqı, háreketleri hám óz yarına bolǵan itibarınıń simvolı sıpatında beriledi. Obrazlı kórkem dúnyada obektiv sharayatta múmkin bolmaǵan aqılǵa sıymaǵan nárseler logikalıqqa iye boladı. Bul qosıqta da tuwra mánisinde túsinsek biraz haqıyqatlıqqa tuwra kelmeydi. Sonlıqtan shayır oy pikirdi sáwlelendiriwde awıspalı súwretlew jolın tańlaydı. Birinshi shuwmaqtaǵı lirikalıq qaharmannıń aldınnan ańlasılǵan anıq bolgan háreketi, ishki tayarlıǵı «tosattan» sózine waqıt (gúz paslı) hám orınǵa (alma baǵı – muxabbat hám kewil) qatnaslıq máni beriw arqalı berilse keyingi eki qatarda. Ishqı daǵınıń (metafora) reximsiz (epitet) otında (metonimiya) órtewi (metafora) arkalı bul jolıǵıwdıń tosattan emesligi ele de konkretlesedi. Ekinshi shuwmaqta tastıyıqlawshı teńew arqalı «jilwa menen janına tartıwı» tórtinshi qatardaǵı alma sóziniń tuwra mánidegi sinonimlik sınarı yaki túsindiriwshisi xızmetinde keledi. «Alma» uzatılmaydı al

«atıladı». Bul birden kúshli tásir etiwshi jaǵımlı minez – qulıq, sezim, gózzallıq, itibar, isenim h.t.b sıpatlar jıyındısı. Ol lirikalıq qaharmanda atılǵan alma sıyaqlı tásir qaldıradı. Lirikalıq personajdıń sezim dúnyasınıń gózzallıǵına almanıń xosh iyisi, sulıwlıǵı sıpatları endiriledi.

Aspan deneleri, oǵan baylanıslı tábiyat qubılıslarıda X. Turımbetov lirikasında lirikalıq qaharmannıń saǵınıshın, ayralıq azapların jetkerip beriwde kórkem detal sıpatında qollanadı.

Aspandaǵı nurlı ay, Kútkenime jarasań. Ashıǵıńa qaramay, Qayda júzip barasań? Geyde buǵıp jol taslap, Bult astına kireseń.

Ketkeniń be ıraslap,

32

Sonsha shetley bereseń?

Nege birden jawdı kún,

Bulttı jarıp óttiń be?

Ayralıqtan ya búgin,

Kózińnen jas tóktiń be?1

Aydıń bultlı aspanda júziwi ilajsız óz ashıǵınan ayra túsken yardıń halatına salıstırıladı. Al aspandı qaplaǵan bulttan keyingi jauınnıń jawıwın ayralıq dártinen qıynalǵan ashıqtıń kóz jaslarına teńewi, biz kúnde kórip júrgen tábiyat qublıslarınıń obrazlı tús berip qollanıwı shayırdıń imtim lirikalarındagı kórkem izlenislerinń jıyındısı bolıp tabıladı.

Usı sıyaqlı súwretlew shayırdıń «Qıraw shalǵan gúl» qosıǵında da beriledi. Shayırdıń izlenisleri qosıqtıń temasında-aq kózge taslanadı. Onda lirikalıq

qaharmannıń óz waqtında orınlanbay qalǵan ármanınıń áhimiyetsiz bir payıtta

ámelge asıwǵa itimallılıǵın súygenine erispey qalǵan ashıqtıń óz muxabbatın qayta ushıratqan waqıttaǵı ekileniw hám ókinish sezimlerin súwretlew arkalı jetkeredi.

Onda óz waqtında zárúrli bolǵan, biraq kereksiz waqıtta

«janlanǵan» sezimler «qıraw shalǵan gúl» detalı menen sheber súwretlegen. X.Turımbetov muxabbat sezimlerine adamgershilik, milliy psixologiya,

ádep-ikramlılq sıyaqlı sıpatlardı endiriw arqalı da intim-lirikaların sáwlelendiredi.

«nede gunayım» lirikalıq qaharman ashıǵına kewlindegi sezimlerin aytıw ushın mıń azapka túsedi. Lirikalıq personaj «ya suwǵa mirat etpeydi» (dástúr boyınsha qızlar suw tasıp júrgen sheleginen yamasa suw

1 Турымбетов. Х. Және бәҳәр келди. Нӛкис, «Билим», 1970, 37-38 бб

33

qabaǵınan jigitke suw ishkizetuǵın bolǵan), sóz sóylese «juwap urıp jeńip ketedi».

Lirikalıq qaharman qálbindegi óz arzıǵıp kútken, ańsagan adamına jetiskendegi eń názik, taza, pák sezimlerdi shayır dáslepki shumaqtaǵı birinshi hám ekinshi qatardaǵı grodaciyalıq usıl járdeminde, úshinshi qatardaǵı metoforalıq súwretlew, intonaciyalıq cikllerdi (Shadlısań!) sheber jaylastıra alıwı arqalı tartımlı jetkerip bergen tómendegi qosıǵına dıqqat awdarayıq:

Shadlısań!

Sende joq qayǵı degen hesh,

Kúlkiń janǵa lázzet, gápin orınlı. Minekey, bizlerdi qushaqladı kesh.

Qolıma tuttırıp seniń qolıńdı. Men turıppan tutkanımday baxıttı Tutqanımday jaslıǵımnıń sawǵasın. Solayınsha ótkerdik kóp waqıttı Waqıt

ótken sayın shadlıǵım basım.1

Súwretlew lirikası qarakalpaq poeziyasında keń taralgan lirika úlgilerinen esaplanadı. Súwretlewshi lirikada epikalıq elementler salmaǵı ústinirek, biraq súwretlenip atırǵan nárseler negizinde lirikalıq meditaciya boladı. Baskasha aytsaq, shayır ózi súwretlep atırgan nárse –hádiyseler, tábiyat kórinislerinde keshirmelerdi,

oy pikirlerdi janlandıradı.1 Súwretlewshi lirikaǵa tábiyat qubılısları menen birge partretlik súwretlew de kiredi.

1 Турымбетов. Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1974, 133-бет

1 Қуронов Д. Адабиѐтшуносликка кириш. Тошкент, Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриѐти,

2004, 188-бет

34

X. Turımbetov lirikasındaǵı súwretlewshi lirikanıń tiykarǵı ózgshelikleri sonnan ibarat, ol súwretlew obekti arkalı insaniy oy – keshirmelerge túrtki bolatuǵın estetikalıq gózzallıqtı sáwlelendiredi.

Geyde jolın hár tárepke buradı, Geyde shapshıp barıp jarga uradı. Geyde túyme taǵıp, oyın quradı,

Boyına kúsh – quwat endi me deymen.2

«Ámiw tolqınları» qosıǵınan alınǵan bul qatarlarda insanǵa tán gózzallıqlar (túyme taǵıp oyın qurıwı, shapshıp jarga urıwı) shayır tárepinen Ámiw tolqınlarınıń samal menen háreketleniwindegi kórinisine salıstırılıp súwretlenedi. Bulardıń barlıǵı kúsh –quwatka tolǵan jigit, ǵayratlı insannıń dáliligi, seriligi, mártligi, danalıǵı, e rkeligin eske túsiriedi.

Tiykarında shayırdıń túp maqseti tábiyat kórinisin sızıwǵa emes, al sol arqalı insan qálbin emocionallıq boyaawlar menen súwretlewden ibarat. Sebebi

«Lirikada tábiyat kórinisleri insaniylıq keshirmeler menen suwǵarılǵan boladı...

lirikalıq xarakter áne usı halat lar da jasaydı hám óz kórinisine iye boladı».3

Súwretlewshi lirikaǵa peyzaj lirikası menen birge portretlik súwretlewde kiredi. X. Turımbetov lirikasında portretlik súwret leer lirikalıq qaharmannıń tek sırtqı kórinisin súwretlew arqalı emes al onıń psixologiyalıq halatın, minez-qulqın súwretlew jolı menen jetkerip beriledi. «Túsinerseń óziń-aq…» qosıgında portretlik súwretlewdi lirikalıq personajdıń bir momenttegi psixologiyalıq halatın tereńletip beriw ushın qollanǵan.

Mıń qubılıp, mın dónip, Suwıq demin aldı ol.

Gúbirlenip sóylenip,

2Турымбетов. Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1974, 161-162- бб

3Жамол Камол. Лирик шеьрият. Т.: «Фан» 1986, 45-бет

35

Arman berman bardı ol. Al azanda qarasam, Qabaqları isińki!

Kórseń hayrań qalasań, Ruwxı da túsińki!1

Ádebiyatshı Jamal Kamaldıń pikirinshe: «Lirika kerekli imkaniyat hám qurallarǵa iye: olardıń barlıǵı adamiylıq, xarakterler jaratıwǵa jóneltiilndi»2 Sol aytqanday shayır X.Turımbetov lirikalarında súwretlew lirikası peyzaj, portret, ekspoziciyalıq súwretlew, psixologiyalıq súwretlewler arqalı lirikalıq

qaharmannıń ishki dnyasın ashıwǵa baǵdarlanǵan.

Házirgi poeziyada qollanıwshı avtopsixologiyalıq lirikanıń janrlıq

ózgeshelikleri onıń sırtqı forma emes al ishki forma ózgesheliklerine súyeniledi. Avtopsixologiyalıq lirika shayırdıń kewlinde keship atırgan logikalıq qabıl etiw hám túsindiriw múshkil bolgan tuyǵılardı sáwlelendiriw arkalı jasaladı. Avtopsixologiyalıq lirikanıń bir túri meditativ lirika «Ulıwma lirikaǵa tán bolǵan lirikalıq meditaciya»1 arkalı súwretlenedi.

X. Turımbetov lirikasında urıs hám paraxatshılıq máselesi, onıń jámiyet rawajlanıwına , insan ómirine zıyanlı tásiri medativlik lirikalrınıń baslı ideyalıq temalarınan bolıp e saplanadı. Shayırdıń

«Men bulaq emespen» «Ele yadımda», «Jawıngerdiń anası» h.t.b. qosıqları usı baǵdarda jazılǵan. «Oy, sen kóp oylanba!…» lirkasında shayır lirikalıq qaharmannıń oyǵa múrajat etiwi arkalı onıń ruwxıy dúnyasındagı haqıykatlıq ushın gúres muxabbat, hadallıq sıyaklı pák

1Турымбетов. Х. Талўас. Нӛкис, ҚҚМБ , 1962, 74-бет

2Жамол Камол. Лирик шеьрият. Т.: «Фан» 1986, 36-бет

1 Қуронов Д. Адабиѐтшуносликка кириш. Тошкент, Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриѐти,

2004, 187-бет

36

oylarına jámiyettegi sáykessizlikler: hámelparazlıq, sumlıq ósekshilikti háwij alıwı, sonıń saldarınan lirikalıq qaharmannıń gúresiwshilik spatınıń ósiw procesesi súwretlenedi.

Kúttim lirikası kórkem stilistikalıq figuralardıń biri anaforadan oypikirdi jetkeriwdi sheber qollanıwınan payda bolǵan meditativ lirikası bolıp, onda lirikalıq qaharmannıń urustıń auır qıyınshılıgı ashshı azabına bolǵan katnası tilge alınadı.

Yadımda watannıń táǵdirin saqlap,

Izǵar okoplardı makan etkenim

Kózdi saqshı etip, tıń tıńlap baqlap Dushpanımdı «súyiklimdey» kútkenim Kúttim dushpanımdı, qolınan qısıp Aytpaq ushın emes saǵınǵanımdı, Kúttim sizler ushın qaytpay alısıp Kerek bolsa beriw ushın janımdı2

Shayır lirikalıq qaharman tilinen segiz shuwmaqlı qosıqtıń altı katarınıń basında mazmundı shólkemlestiiw xızmetin atqaratuǵın

«kúttim» anaforasın qollanıw arkalı ómirdiń metaforalıq obrazın jaratadı. X.Turımbetov barlıqtıń konkret máselesi – ómir hám ólim, insan taǵdiri

yaǵnıy minez-qulqı h.t.b. máselelr haqkındaǵı pikirlewine tiykarlanǵan intellektual lirikasında sezimler aǵımınan góre aqıl ústemligi seziletuǵının bayqaymız.

Awırdı kóterip jeńildi minip, Ámiwdey tınımsız aqqım keledi. Waqıttı jılawlap, tereńge shúmip

2 Турымбетов. Х. Талўас. Нӛкис, ҚҚМБ , 1962, 97-бет

37

Okean gawharın tapqım keledi.1

«Qalay tınıshlanarman» qosıǵınan alınǵan qaatarlarda shayır lirikalıq qaharmanına tınıp–tınshımaslıq, moyımaslıq qásiyetlerin sińdirip waqıt penen teń qádem taslaw, kerek bolsa ozıp ketiw sıyaqlı jaratıwshılıq qábiletin sáwlelendiredi. Shayırdıń «Ushıwshı juldız», «Ómir jolında»

«Meniń úlkem» h.t.b. qosıqları da usı baǵdarda jazılǵan intellektual lirikanıń úlgilerinen esaplanadı.

«Grajdanlıq (azamatlıq) lirika-adamnıń erkinligin sotsiallıq qatnaslar ham el -xalıq máplerin, millet, watan máselelerin jırlaytuǵın qosıqlar».2

X.Turımbetov lirikası publitsistikalıq hám watandı jırlaw mazmunındaǵı qosıqları menen grajdanlıq lirikanı rauajlandırdı. Watan, tuwǵan jer, el-xalıqka xızmet etiw sıyaqlı máseleler X.Turımbetov lirikalarınıń ózgesheligi bolıp esaplanadı. «Tuwılǵan jerime», «Tırnalar ushpaqta», «Saǵınısh» qosıqları buǵan mısal bola aladı.

XX ásirdiń 40-50-jılları qaraqalpaq baspa sózi, ǵalaba xabar quralları endi ayaqqa tura baslagan dáwiri edi. Sonlıqtan bul dáwirde kópshilik lirikalarda publitsiszim orın aldı. Sebebi «publitsistikalıq qosıq p oeziyanıń eń jawınger, eń tásirsheń túri. Ol óziniń ótkirligi, házirjuuaplılıǵı menen ajıralıp turadı»1

X. Turımbetovtıń publitsistikalıq lirikalarında shayırdıń ózi jasap turgan olrtalıqqa, sotsallıq jaǵdaylarǵa, siyasiy tártiplerge tikkeley qatnasları sáwleleniedi.

«Qondıq barıp ayǵa da», «Taxiyatash gigantı», «Ullı programma», «Munayım» h.t.b qosıqları usınday jámiyettegi sotsiallıq máselelerdi estetikalıq túrde ashıp beriwge baǵdar lanadı.

1Турымбетов. Х. Және бәҳәр келди. Нӛкис, «Билим», 1970, 21-бет

2Ахметов С., Есенов Ж., Жаримбетов Қ. Әдебияттаныў атамалырының ўорысша-қаракалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим» 1994, 56-бет

1 Носиров. Ўо., Жамалов С., Зиѐвиддинов М. Ўзбек классик шерияти жанрлари Т.: «Ўқитувчи» 1979 , 107бет.

38

X. Turımbetov lirikasınıń jáne bir ózgesheligi onıń yumorsatiralıq baǵdardı

rawajlandırıwında kórinedi. Ol yumor-satiralıq qosıqlarında qısqa syudjetten

paydalanadı. Onıń «Syujet», «Palker qız» ,

«Jaǵımpaz baslıq», «Sıqmar» h.t.b yumor –satiralıq qosıqlarında jámiyettegi hár kıylı unamsız háreketlerge hám qubılıslarǵa baha beredi.

X. Turımbetov yumor – satiralıq qosıqlarınıń ózgesheligi bunay qosıqlarında yumor satiralıq obrazlar, personajlar qatnaspay –aq, sózdiń ózine kórkem oy járdeminde obraz beriw arkalı yumor satiralıq janr dı rauajlandırıw bolıp tabıladı. Mısalı:

Ómir teńizinde urıp qulashtı, Sózińiz hár úydiń esigin ashtı,

Siz jazǵan «Porqanlar» kórinbey kashtı Kóp kelinge payda qılǵan shayırsız1

«Sadıq aǵaǵa» dep atalǵan qosıǵında «porqanlar» metonimiyası arqalı sózge yumorlıq sıpat berip yumor-satiralıq pafostı támiyinlegen.

Shayır X. Turımbetov didaktikalıq janrlarda da shıǵarmalar jazıwdıń sheberi. Shayırdıń tórtlikleri, altılıqları, «Sıylasıq», «Shayır», «Qanday bolar edi qızlar bolmasa», qosıqları didaktikalıq janrdıń eń jaqsı úlgilerinen. Ol didaktikalıq qosıqlarında iyman-inasap, ilim-bilim, hadallıq jolı menen tarbiyalıqqa shaqıratuǵın idealardı rauajlandırdı.

Hár insanǵa aqıl, kúsh-quwat xalıq, Ashqa – nan, shólleseń, mol suwat – xalıq, Xalqımnan ayırılıp bir adım atsam, Óltirse

ırazıman otqa-aq salıp2

Shayırdıń didaktikalıq janrdaǵı qosıqları óz aldına keń túrde úyreniwdi talap etedi.

1Турымбетов. Х. Талўас. Нӛкис, ҚҚМБ , 1962, 41-бет

2Турымбетов. Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1974, 94бет

39

Tariyp qosıqları janrlıq jaqtan maqtaw menen bara-bar «Maqtaw qosıqları

«Ámiwdárya »)táriplewge maqtawǵa baǵdarlanǵan. Shayırdıń lirikalıq personajlardı táriyplewge arnalgan qosıqlarıda obekti boyınsha hár túrli. onda

ápiwayı miynet súwgish turmıs adamlarınıń da, belgili shayırjazıwshılardıń da kórkem tulǵalar jaratıladı.

Ulıwma, X.Turımbetov lirikası mazmunı boyınsha júdá keń bolıp, onda insan hám dúnya, jámiyet hám adamlar arasındagı katnas, joqarı adamgershilik

ádep-ikramlılıq, ómirge qatnas etikası shayırdıń ishki álemi menen sintezlenip beriledi.

3 Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсйетлери ҳәм раўажланыўы тарийхы. Нӛкис «Билим» 2004, 89-бет.

40

II.2. X.Turımbetov poeziyasında forma jańalıqları (tórtlikler,

beslikler, altılıqlar, segizlikler h.t.b)

Sońǵı dáwirde ádebiyattanıw iliminde kórkem shıǵarmanı talıqlawdıń jańasha badarları júzege keldi. Kórkem shıǵarma analizinde ruwxıyattı seziwshianalizlewshi hám kórkem shıǵarma tábiyatındaǵı inplitsitiv (jasırın, ruwxtaǵı) oqıwshı menen baylanıqa kirisiw úlken áxmiyetke iye. XX ásirdiń 70-jıllarınan Batıs Evropa, Amerika mámleketleri ádebiy sınında usınday baǵdar kózge taslanbaqta. Gans Yauss, Uilson Nayt, Tomas Eliot, Volfang Izer, Robert Uorren kibi ádebiyatshılardın izertlewlerinde kórkem shıǵarma tábiyatındaǵı oqıwshı máselesi tereń úyrenilmekte.

Qálegen kórkem shıǵarmanı talqıǵa tartqanda ondaǵı mazmun hám formanıń oqıwshıǵa estetikalıq tásiri, oqıwshı sanasına, ruwxıyatına kirip bara alıwı qabıl etiw ozgeshelikleri keń túrde ashıp berilse onda izerlew (talqı) óz maqsetine erisken boladı. Bul usıldı strukturalizm metodına tiykarlanıp ámelge asırıw múmkin. Kórkem shıǵarmanı usılayınsha oqıwshı názerinen hám ilimiy kóz qarastan alıp tereń talqılaw poeziyalıq shıǵarmalarǵa sáykes keledi. Sebebi, poeziya, lirika insandaǵı quramalı ruwxıy process aqıbetinde onıń individual, jámiyetlik-sotsial negizlerine qarısıp dóretilgenligi sebepli onı túsniw, qabıl etiw de quramalı prcess. Biz bul bóliminde X.Turımbetov poeziyasındaǵı formalardıń janrlıq ózgesheliklerine toqtar ekenbiz, olardı mazmunınan ayrıp taslamay, kerisinshe sol forma hám mazmun arqalı sáwlelendirilgen qosıqta shayır nelerdi oqıwshıǵa qabıl etiwdi ańlatpaqshı bolǵanlıǵın analizlewge xáreket etemiz.

«Mazmun hám forma birligi-biz bul formulanı tez-tez qollanamız, biraq onıń anıq mánisi xaqqında oylanbastan-aq qollana beremiz! Biraq poeziya ushın bul birlik ayrıqsha áhmiyetke iye. Poeziyada onıń barlıq elementi mazmun bolıp e saplanadı-hár bir, hár bir hátteki formanıń arzımaǵan

41