MD hám PQJ / Xojamurat Turımbetov poeziyası (ideyalıq, tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri)

«Ámiwdárya» jurnalında da járiyalandı. Biraq onıń qosıqlarınıń tekstiniń jurnal variantı menen kitap variantında biraz sáykessizlikler ushrasadı. Sonlıqtan onıń shıǵarmaların toplap, tekstologiya máselesi menen shuǵıllanıw zárúrligi kelip shıǵadı.

Shayır poeziyalıq shıǵarmaları menen qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına belgili dárejede úlesin qostı. Shayırdıń dóretiwshilik imkanyatların jokarı bahalaǵan ózbekstan Qaharmanı I.Yusupov «Tınbay jamǵır jawar Pyarnu jolında» marsiya qosıǵında shayırdıń talantın tómendegishe bahalaydı:

Tábiyat ónerge bay, qolınan keledi: Adamnıń, shayırdıń túrleri az ba! Mineziń bir qıyın qol jazba edi,

Jurt qıynalar edi oqıwǵa bazda.

…Sen sonday nar ediń. Ediń biyhazar, Teń ediń úlkennen balaga shekem.

Al endi ashshı til, biypul awızlar

Sensiz kimdi mújip ház tabar eken!

Ózimizdi sanaymız ilgir zeyinge Kim basqı kóterse sonı bassınıp Uyqasqa kire almay júrgen feyiller.

Endi keter diymen sensiz asqınıp Endi qosıq okır wakıt qızǵanbay

Reglament súymewshi bazı bir sheberler

Seniń er gewdeńdi kótere almay

Endi sıqırlamas aǵash minberler1

1 Юсупов И. Бүлбил уясы. Нӛкис, «Билим», 1997, 95-96 –бб

12

X.Turımbetov ádebiyat maydanında kóbirek poeziya tarawında qálem terbetken bolsa da ádebiyattıń baska tarawların da shetlep ótpedi.

Ol rus tilinen Maksim Tanktiń2 «Eki xat» qosıǵın, tatar tilenen Muwsa Jaliyldiń3 «Jasa ana», «Toǵay» qosıqların qaraqalpaqshaga awdardı.

X.Turımbetov bir kansha dramalıq shıgarmalardıń da avtorı. Onıń

«Baxıtlı qız» bir aktli sazlı komediyası notası menen Moskvada «Iskusstvo»

Shayır jurnalist-publitsist sıpatında da belgili. Onıń «Leninshilerdiń jeńisi» («Ámiwdarya», 1966, № 2,88-100-bb), R. Qadirov birge jazılǵan «Aq altınlı awılda» («Ámiwdarya», 1965, № 9,28-49-bb) atlı ocherkleri ádebiyatımızdaǵı

ocherk janrınıń eń jaqsı úlgilerinen esaplanadı. «Aq altınlı awılda» ocherki 14 bólimnen ibarat bolıp hár bir bólimge óz aldına tema tańlanıp, leksikalıq

kórkemligi joqarı dárejede fakt hám kórkem til imkanyatların sheber karıstırıp tartımlı súwret lep jazılǵan ocherki bolıp esaplanadı.

X. Turımbetov óz tarawınıń sheberi sıpatında bir neshe sın hám ádebiy

talqıǵa baylanıslı pikirleri menen baspa sózde kórinip júrdi. Onıń

«Ámiwdarya» jurnalınıń 1969-jılǵı №8 sanında jariyalanǵan «Poeziya shıńına

2Максим Танк «Еки хат» / «Әмиўдарья» 1966, № 4

3Муўса Ж алийл «Жас ана» / «Әмиўдарья» 1966, № 2

13

maqalalarında poeziyanıń máseleleri rawajlanıw ózgeshelikleri sóz etiledi.

«… bir kansha jaslardıń, hátteki kópten qálem uslap júrgen shayırlardıń da bir katarına tek eki tema tán. Ol temalar maqtaw hám jamanlaw! Bunday etip maqtap yaki jamanlap jazıw bul poeziyanıń júdá bir joqarı, gózzal ekenligine túsinbewshilikten kelip shıqqan nárse… Shayır qanday tema ústinde islemesin, onıń poeziyanıń talabına ılayıq obraz, xarakter lazım, portret hám taǵı basqalardı dóretiwi kerek… jáne bunday qosıqlarǵa kóbinese sxematizm xarakterli bolıp keledi… Bunday usıl kórkem syujetti dóretpey, naturalizmge alıp baratuǵının, al qurǵaq naturalistlik metodı realistlik metodqa qarma-qarsı ekenligin yadınan shıǵaradı».1 Shayırdıń poeziya dóretiwshilerine baylanıslı sapalı qosıq dóretiw barısında aytılgan bul pikirleri, ásirese naturalistlik súwretlewden kashıw, poeziyanıń tek

«maqtaw hám jamanlaw» negizine qurmaw kerekligi haqındaǵı pikirleiri búgingi poeziya shıǵarmalarına da tán bolıp esaplanadı.

X. Turımbetov dóretiwshilik etken dáwirde aqsap atırgan tarawlardıń biri balalar poeziyasına da úles qostı. Onıń balalarga arnalgan «Kewilli gúrriń» «Gúlimseń», «Kempir hám aqlıq», «Gójek», «Oqıwshı jastıń qosıǵı», «Tawıq hám shójeler» sıyaklı qosıqları hám poemaları orın alǵan «Palapan» toplamı 1971-jılı basılıp shıqtı.

«Palapan» poeması arnalıp jazılǵan poema. Bul poemanı óz waqtında T. Mámbetiniyazov joqarı bahalaǵan edi: «… bul poema shayırdıń úlken tabısı,

óytkeni onda shayır waqıyanı bala uǵımında bayanlaydı. Poemanıń tili jeńil, qosıq qurılısı da, waqıya da onsha awır emes, jaslardıń uǵımına sáykes keledi».1

Ulıwma X. Turımbetov karakalpaq ádebiyatında onıń poeziya tarawına qosqan úlesi jańa formalar hám jana temalardı qollanıwı menen

1 Турымбетов Х. Оқыўшыларды оойландыратуғын поэзия керек. / «Әмиўдарья» 1962, № 8, 98 –бет

1 . Мамбетинязов Т. Жаңа қарақалпақ поэзиясы ҳәм дәўир талабы. Нӛкис, «Билим», 1994, 267 –бет

14

anıqlanatuǵın shayır bolıp, rus shayırı evgeniy Dolmatovskiy aytqanınday:

«Ol qosıqtı tek ǵana uyqastırıwǵa ebi bar adamnan haqıyqat shayırlıq dárejesine kóterildi»2

Ol tek ǵana poeziya tarawın emes dramaturgiya, balalar poeziyası, ádebiy sın hám jurnalistika tarawlarında da qálem terbetti. Biz jumsımızda onıń dóretiwshiliginiń bir bólegi–poeziyalıq shıǵarmaların tańlap alıp qarakalpaq poeziyasındaǵı óz soqpaǵın, óz jolın izlegen shayırdıń kórkemlik izlenislerin

úyreniwge háreket etemiz.

2 Турымбетов. Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1974, 4-бет

15

I.2. X. Turımbetov lirikasınıń ideya-tematikalıq, janrlıq

ózgeshelikleri

«Jazıwshı kórkem tekstte óz ideyasın, kóz-qarasların sáwlelendiredi. Oqıwshı kórkem tekstti ózlestirer, oǵan qatnasın bildirer eken, tekst táǵdiyri sheshiledi. Onıń kórkem shıǵarma sıpatındaǵı erkin jolı baslanadı, yamasa ol kórkem shıǵarma sıpatında biykar qılınadı. Jazıwshı – ádebiy tekst – oqıwshı. Bul sonday bir-biri menen baylanıslılıq, onda ádebiyattanıw, kritika, estetika, psixologiya ilimleriniń júdá kóp tárepleri aydınlasadı. Jazıwshı–kórkem tekstoqıwshı baylanıslılıǵında ishki bir háreket, birinen ekinshisine ótiw, ótkeriw procesi bar, ol kórkem kommunikaciya atı menen belgili. Kórkem kommunikaciya dóretiwshilik psixologiyası, kórkem kabıl etiw estetikası, semiotika hám strukturalizm, ádebiy kórkem kritika, sın, shıǵarmanı analizlew (germenevtika), bahalaw (aktsiologiya) teoriyasın keltirip shıǵaradı.»1

Mine usınday oqıwshı hám jazıwshı arasındaǵı másele bir neshe teoriyalardı keltirip shıǵaratuǵın oǵada quramalı process bolıp tabıladı. Oqıwshı hám jazıwshını baylanıstırıwshı kórkem tekst óziniń jetkerejaq ideyası menen, ideyaǵa alıp barıwshı temalar menen, kórkemligi menen baylanıslı. Shayır yaki jazıwshınıń shıǵarması arkalı aytstajaq oy-pikiri oqıwshıda qanday tásirleniw qaldıradı, onı qabılıw etiw dárejesi qanday boladı: awır yaki jeńil, durıs yaki burmalanǵan, unamlı yaki unamsız. Al bul basqıshlarǵa jetiwde shıǵarmadaǵı oy-pikir, yaǵnıy ideya hám tema kórkem bezewler menen bezendiriledi, oqıwshı yaki sınshı dıqqatına usınıladı.

«Ideya–shıǵarmada qoyılǵan hám jaratılǵan máselelerdiń mazmunınan, xarakterler analizinen logikalıq tárizde kelip shıǵatuǵın

1 Расулов А. Бадиийлик – безавол янгилик. Илмийадабий мақолалалар, талкинлар, этюдлар. «Шарқ» Тошкент, 2007, 97-98-бб.

16

juwmaq.»2 Tema ham ideya bir-biri menen tıǵız baylanısta boladı. Yaǵnıy, ekewide turmıstıń anaw yaki mınaw tárep haqqındaǵı shayır yaki jazıwshınıń pikirlerin oqıwshıǵa jetkerip beriwshi qural.

Kórkem shıgarmadagı ideyalıq -tematikalıq kóp qırlılıq onı toqımasındaǵı bir pútinlikke zıyan jetkizbewi kerek. Sebebi turmıstıń ózinde belgili bir hádeiyse basqa bir hádiyse menen óz ara baylanısqa kirisip, quramalı, jana hádiyselerdi payda etedi. Sonlıqtan olarǵa belgili bir kóz qarastan baha beriw múmkin.

«Tematika – kórkem shıǵarmanıń tiykargı hám jetekshi teması menen birge. Oǵan baǵınıshlı bolǵan basqa kishi temalardı da óz ishine kamtıp, shıǵarmada ideyalıq – kórkemlik bir pútinlikti shólkemlestiredi.»2 Kórkem shıǵarmada súwretlenetuǵın hár bir obraz hár bir turmıslıq jaǵday ózine tán temaǵa hám oǵan berilgen bahaǵa iye boladı. Usı mániste ádebiy shıǵarma kóp máseleli, yaǵnıy kóp temalı hám ideyalı. Kópshilik sınshılar belgili bir shıǵarmanı analiz kılganda bir birin takrarlamaydı – olardıń hár bir sol shıǵarmsada qoyılgan hám jarıtılgan máselelerden ózi ushın qızıǵarlı bolǵanların ajıratıp alıp úyrenedi, basqkaların shetlep ótedi.

Kórkem shıǵarmanıń ideyası temadaǵıday, shıǵarma mazmunın sáwlelendiredi. Haqıqıy kórkem shıǵarmadaǵı hár bir epizod, hár bir obraz hám hátte, bólek detallar da tiykarǵı ideyanı ashıwǵa xızmet qıldırıladı. Shıǵarma ideyasın tolıq túsiniw ushın onda súwretlenegen waqıya – hádiyseler, obrazlar, detallar haqqında tereń pikir etip kóriw, hár tárepleme analizden ótkeriw kerek. Kórkem ideya – shıgarmanıń negizinde jatqan ulıwmalastırılǵan, emocional hám obrazlı pikir. Sonlıqtan kórkem shıǵarma ideyası haqqında sóz etilgende onıń usı

ózgesheligi dıqqat orayında bolıwı kerek.

2 Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари Тошкент, «Ўзбекистон», 2002, 102-бет. 2 Сонда, 107

17

X. Turımbetov jumıstı úyreniwi, ómirge hám jasagan olrtalıqqa bergen bahası, adamlar menen qarım-qatnasıq tiykarları, ádep - ikramlılıq , joqarı adamgershilik spatların ózlestire alıwı hám olardı óziniń intellektual–aǵartıwshılıq kóz qarasların, estetikalıq-subiektivlik oy pikirleri menen sintezlep bere alıw nátiyjesinde óziniń aytajaq ideyasın shıǵarmasında sáwlelendiredi.

Kórkem shıgarmanıń ideyalıq tematikalıq ózgesheligin úyrengende onıń eki túrli usılda talıqlaw múmkin: birinshiden, kórkem shıǵarmada berilgen ideya arqalı shayırdıń niyetiniń, maxsetiniń sáwleleniwi; ekinshiden shıǵarmada berilgen ideyalıq ózgeshelik. Shıǵarmanıń ideya – tematikalıq ózgeshiligin úyrengende usı eki baǵdarǵa itibar karatıw kerek.

Biz shayır X. Turımbetovtıń lirikaların úyreniw arqalı shayırdıń aytajaq oy pikirin jetkeriwde hár bir sóz, hár bir detal, hár bir obraz onıń názerinen shette qalmaǵanın kóremiz. Shayır shıgarmalarındaǵı tábiyatjámiyetinsan máselesin sóz etiliw ózgesheliklerine qaray klassifıkaciyalawǵa háreket qıldıq. Degen menen bunı tolıq tárizde ámelge asırıw múmkinshiligi joq. Sebebi shayır qosıqlarında kóp ideyalıq kóp temalılıq orın alǵan. Sonlıqtan onıń shıǵarmaların idiya-tematikalıq jaqtan ajıratıwda dóretiwshiligindegi tiykarǵı mazmunlıq jónelislerdi belgilewshi, shayırlıq álemin ashıwshı, oqıwshı hám kórkem ádebiyat ushın baylanıstırıwshı kópir wazıypasın atkaratuǵın ideya hám temalardıń eń baslılılarına dıqqatımızdı qarattıq. X. Turımbetov poeziyasında: a) urıs hám paraxatshılıq teması; b) ádebiyat máseleleri; v) doslıq teması; g) watan teması; d) tuwǵan jer saǵınıshı; e) ıshqımuxabbat teması; j) tábiyat gózallıǵı; z) filosofiyalıq máseleler; i) haqıyqatlıq teması; k) zıyanlı ádetler; l) xalıqlar doslıǵı; m) jaslıq hám studentlik teması; n) siyasiy tema h.t.b sıyaqlı tematikalıq ózgeshelikler onıń shıgarmalarındaǵı: a) tınısh hám abadan turmıstı saqlaw; b) gózallıqtı qádirlew; v) watandı súyiw; g) insandı qádirlew; d) milletler ara

18

tatıwlıq; e) milliy qadiriyatlardı qásterlew sıyaqlı ideyalardı jetkeriw ushın qollanılǵan.

X. Turımbetov 1941-1945-jıllarda bolǵan e kinshi jer júzlik urıs qatnasıwshısı. Sonlıqtan onıń poeziyasında rus teması, paraxat turmıstı qádirlew idiyaları kóbirek kózge taslanadı. Shayır urıs hám paraxatshılıq temasın jırlaytuǵın qosıqların súwretlep beriwde bir birine usamagan jollardı tańlaydı. Mısalı, onıń «Aral menen xoshlasqanda» lirikasında tiykarǵı másele urısqa ketip baratırǵan lirikalıq qaharmannıń tuwılgan jer menen xoshlasıwı súwretlenedi. Ol tuwǵan jerdiń simvolı sıpatında Aral obraz toposın tańlaydı hám jeńis penen qaytıwǵa sert beredi:

Álbette tınıshlıq ózi kelmeydi, Ol ushın gúreste sınalıw lazım.

Bunı «dáw» yaki bir, «shaytan» bermeydi,

Dushpannan qan ushın qan alıw lazım 1

Qosıq qatarlarındaǵı «dáw» , «shaytan» obrazlı awıctırıwları arkalı urısqa qorqınıshlı sezim berse, aral menen xoshlasıwı bir jaǵınan qayǵılı sezim hám bir jaǵınan jeńiske degen isenim hám úmit beredi. Urıs teması shayırdıń «Awıllas jigit», «Balalıǵım ótti urıs waqtında», «Xat»,

«Jawıngerdiń anası» qosıqlarında sáwlelengen. Shayır shıǵarmalarında urıs temasına arnalǵan qosıqların bir neshe ideyalıq, tematikalıq mazmundı beredi. Mısalı, «Awıllas jigit» lirikasında tatıwlıq, saǵınısh qádirdanlıq hám milletke degen ayrıqsha mehir sáwlelengenin kóremiz. Qosıqtaǵı qıcqa syujet urısta dem alıp otırǵan jawıngerlerdiń bir sigaretti bólisip shegip otırǵanda lirikalıq qaharmannıń jerlesiniń keliwi arkalı ashıladı.

Bunday kóp ideyalıq shayırdıń Anatoliy Safronovtıń jolı menen jazılǵan

«Jawıngerdiń anası» qosıgında da beriledi. Qosıqta urıs teması

1 Турымбетов. Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1974, 8-9-бетлер

19

menen birge muxabbattıń sabırdıń qaysarlıqtıń obrazı bolǵan Ana tulǵası dóretiledi. «Qırıq ekinshi jıl» qosıǵında lirikalıq qaharmannıń ólim halatındagı adamdı qutqarıwǵa háreket etiwi, lirikalıq personajdıń ólim aldınan «Polat qalay shınıqtı» kitabın sawǵaǵa beriwi epizotları arkalı insannıń qádir qımbatın, urıstıń jaqsılıqqa alıp kelmeytuǵınlıǵın, ómirdiń bahası joq ekenligi ideyaların sáwlelendiredi. Kitap detalı insannıń shıdamlılıq qásiyeti menen bahalılıǵın sáwlelendiriwshi qural sıpatında qollanılǵan. Bul qosıqta lirikalıq personajdıń halatı tásirsheń súwretleniwi ushın shayır ellipsisten orınlı qollanadı.

Qoy …maǵan…

Tiyme …

Qozǵama meni…

1 Турымбетов. Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1974, 13-бет

20

Sebep xalkı oǵan ilhamshı saǵan.1

Poeziya –ullı dárya, poeziya – sahra, poeziya gózzallıq, poeziya sheksizlik ekenligin shayır durıs ańlaydı.

Men bulaq emespen-insanman tekte, Xalqım teńiz bolsa men jalgız tamshı. Bálki, Pegas minip shıqsam da kógine, Men xalıq ulıman, xalqım – ilhamshı. 2

X. Turımbetov qosıqlarında ádebiy sın máselelerin de sáwlelendiredi. Sebep kútá uzın shayırdıń jolı,

Dım ǵana awır jolhár qúni sında.3

Yamasa:

Oqıwshısı aytsın ózinen burın, Oqıwshısı yadlap alsın jazǵanın. Sonda ǵana alar júrekten orın, Qosıǵı yoshlantıp hámmeniń janın.4

Shayır talantı qádirleydi, ol álem insannıń ruxıy birligi hám ilahiylik sıpatka iye bolǵan dóretiwshilikti joqarı bahalaydı.

Eger de haqıykat bolsa talantın,

Ol – altın, tozbaydı, qasınnan qalmas, Qıyal sunkar bolsa, talant – qanatıń, Eger berseń onı bul qanat talmas.5

1Турымбетов. Х. Таңламалы қосықлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1974, 88-бет

2Турымбетов. Х. Және бәҳәр келди. Нӛкис, «Билим», 1970, 8-бет

3Турымбетов. Х. Талўас. Нӛкис, ҚҚМБ , 1962, 37-бет

4Сонда, 37-бет

5Турымбетов. Х.Шайыр жолы. Нӛкис, ҚҚМБ , 1954, 76-бет

21