MD hám PQJ / Xojamurat Turımbetov poeziyası (ideyalıq, tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri)

tórtliklerdiń ózgesheligi onıń 7-8, 11 buwınlı dástúrge aylanǵan ólshemnen tısqarı 15-16-17-buwınlı ólshemde de qosıqların jazadı. Ádebiyatshı S. Axmetov:

«X.Turımbetov batıl túrde forma janalıǵı ushın da gúrespekte … Shayır 9-10 buwınlı burın poeziyamızda siyrek ushırasatugın formanı aktivlik penen qollanıwda. Onıń «Ádet bolgan saǵınıw» qosıǵı 9-10 buwınnan, al «Bir qız jasaydı» qosıgı taza 10 buwınnan jazılǵan.

Nátiyjede burın ushıraspaǵan abab, abba, rifmaları da poeziyaǵa kirdi.».2

a)Shayırdıń tórt qatarlı qosıqlarında tórt buwınlı ólshem: Yadıńda bar ma,

Ámiw boyları Tınıshlıqtaǵı, Bolǵan toyları?3

b)Shayırdıń tórt qatarlı qosıqlarında 15-17-16 buwınlı ólshem:

1Турымбетов Х.Талўас . Нӛкис ҚҚМБ, 1962, 33-бет

2Ахмедов С. Талантқа талап Нӛкис «Қарақалпақсатан» 1986, 174-бет

3Турымбетов Х. Талўас . Нӛкис ҚҚМБ, 1962, 123-бет

92

Senseń meniń tuwǵan anam – turqıń sulıw tuwǵan aydan.1

= a,17

v) Shayırdıń tórt qatarlı qosıqlarında 10 buwınlı ólshem: Durıs ǵoy adam jasaǵan sayın,

Onıń jası da óse beredi. Biraq hámeli ósse hárdayım, Geybir adamlar ózin kórdi.2

X. Turımbetovtıń bes katarlı (muxammes), altı katarlı (musaddas) segiz qatarlı bántlik qatarǵa iye qosıqlarında aytarlıqtay ózgeshelik bayqalmaydı.

Qaraqalpaq poeziyasında siyrek ushırasatuǵın on qatarlı qosıq (muashshar), shayır poeziyasında ekilik bánt formasında birigip onlıq formanıń shólkemlesiwin támiyinlegen formasın qoremiz.

Ol xabar taradı qanatlap ushıp Diyxanlardıń qosın, shatpasın qushıp, Ol xabar taradı tilden tillerge

Nur kelgendey boldı bir ósken jerlerge

Sahranı jibitti gúzdegi jawın,

Taza túske kirdi shóldegi awıl, Sebebi awılǵa bir xabar keldi Nurlantıp

Ámiwde jasawshı eldi, Aylanǵanday boldı kúndizge tún de, On jetinshi jıldıń oktyabrinde.1

1Турымбетов Х. Гулистан Нӛкис ҚҚМБ, 1954, 13-бет

2Турымбетов Х. Және баҳар келди Нӛкис «Қарақалпақсатан» 1970, 56-бет

1 Турымбетов Х. Және бәҳер келди. Нӛкис «Қарақалпақсатан» 1970, 12-бет

93

Qosıqta pikir izbe –izlikte dawam e ttirilgen. Irǵaq sırtqı forma hám

uyqaslardıń sátli tańlanıwı menen onıń bir tegis oqılıwına alıp keledi.

Ómirimde bolmadı –

aybınıw degen, Tuwrı joldan shıginip

qaymıgıw degen Tek

ózim dep aybınıp

arıńdı satsań Kesegindi kaymıǵıp

dostıńa atsań

Bul da dostan, joldastan

ayrılıw degen

Qanatıńnan

ırastan

2 Турымбетов Х Талўас . Нӛкис ҚҚМБ, 1962, 81-бет

94

qayrılıw degen.1

Lirikalıq qaharmannıń oy pikirleri hár bir jup qatarda filosofiyalıq baǵdarda rawajlandırılıp barılǵan. Sırtqı forma hám mazmun birligin támiyinlewde shayırdıń uyqas hám bántlik ólshemlerdi sheber jaylastırıwı áhmiyetke iye.

Shayırdıń qosıqlarındaǵı usı sıyaqlı bántlik ólshemlik ózgeshe formalardıń birlikte qollanıwı jaǵdayı kóbirek onıń namalı qosıqlarında ushırasadı.

Azat respublikam-baxıttıń makanı, Quyashlı kún eli qushaǵı sulıw keń, Ómiri gúlbahar, aq altın káni, Altınǵa barabar

ádiwli úlkem: Qaraqalpaqstan Qushaǵıń gúlistan! Gúllep tasaber Alǵa basaber, Nurlanıp shıǵıstan,2

Segiz qatarlı báńt penen tórt qatarlı bánt te shayır lirikasında bir kompoziciyalıq pútinlikte qollanılǵan.

Kútá hayranman usı qızlardıń

Kózleriniń magniti bar ma?!

Bir qarap edi – jetip-aq bardım,

Sazendedey qumar duwtarǵa.

Ey, janan, kóziń tarttı júrekti,

Bende etti bir awız sóziń,

1Турымбетов Х. Және бәҳер келди. Нӛкис «Қарақалпақсатан» 1970, 7-8-бет.

2Турымбетов Х. Талўас . Нӛкис ҚҚМБ, 1962, 12-бет

95

Júrek shadlandı hám qayǵı shekti, Sebepkeri jalǵız sen óziń.

Kóziń tarttı meni, kóziń, Kóziń emes, janım sóziń! Sóziń tarttı meni, sóziń, Sóziń emes, janım ózin.1

Lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleri, qızǵa bolǵan ashıqlıǵı, súyinpenshiligin sáwlelendiriw ushın shayır ózgeshe formalardı bir kompoziciyalıq pútinlikte jámlep, uyqası da, buwın sanıda sáykes kelmeytuǵın qatarlarda kórkem oy ham kórkem til sheberligin teńewler metoforalar hám qaytalawlar (anafora, redif) arqalı jetkerip berip, qosıqtıń mazmun hám forma birligine erisken.

X.Turımbetov poeziyasında XX ásirdiń 20-30-jıllarında rus hám basqada

ádebiyat poeziyasında dástúrge aylangan «teksheli qosıq» forması da ushrasadı Uoll-stritshiler.

«Atom bombam!» - dep, Aqırar edi.

Dúnya halıqların

«Qorkıtaman!»- dep

Ah urar edi.1

1 Турымбетов Х. Шайыр жолы . Нӛкис ҚҚМБ, 1954, 156-бет

1 Турымбетов Х. Гулистан Нӛкис ҚҚМБ, 1954, 17-бет

96

Qosıq jup hám taq qatarları uyqasatuǵın tórt katarlı bántlik formaǵa da usaydı. Biraq pikir kóbirek retirokaǵa qurılganlıgı ushın da ondagı tekshemetekshe bólinip jazılǵan pikirler lirikalıq qaharmannıń ǵázepli, tasqınlı kewilkeypiyatın sáwlelendirip, hár bir «tekshege» logikalıq pát túsedi. Shayırdıń bul formadagı qosıqları onsha kóp emes. Bul forma 30jıllarda poeziyamızga kirip kelip, sátsizlikke ushırap qollanıwdan shıgıp qalǵan forma edi.

X.Turımbetovqa tán ózgesheliklerdiń biri onıń qosıqlarında sırtkı forma, forma hám mazmunǵa xızmet etiwshi poetikalıq elementlerdi qollana alıwında boldı. Ol óz lirkalarında ózinen aldıńǵı A. Dabılov, S. Nurımbetovlardıń dóretiwshilik úlgileri jolınan barıp qoymastan, úshlikler, tórtlikler, altılıqlar, sonday-aq, basqada janr formalarında lirikalıq qaharmannıń sezimlerin tek ǵana uyqaslarǵa baǵındırmastan, sóz mánisin kórkem awıstırıw arqalı súwretlep beredi. Máselen, on bir buwınlı hám bes buwınlı ekilik janrı qosıq formasın on bir buwınlı

úshlik janr qosıq forması hám on, on bir buwınlı monostix (bir qatarlı qosıq) penen aralas usılda qollanıw arqalı jańa kompoziciyalıq qurımda oy-pikrdi jetkerip bergen «Bir er bar desti» qosıǵında eki bólimde lirikalıq qaharman qálbindegi óz isne qanaatlanbawshılıq, izleniw, barlıq insanlar ushın tán bolǵan hámiyshe kewildiń bir jeriniń tolmay turıwın mazmunı boyınsha dramalıq bayanlaw usılı menen sintezlep, ájayıp kompoziciyalıq ózgeshelikke iye formada jetkerip bergen:

Adamlar aytısıp: Bir yar bardesti, Tek seniń jolıńda intizar desti, Kórmesem eger,

Uwayım sheger.

Tek házir jetpeseń bawırı qan desti,

Al men bolsam, qúwanǵannan sastımda,

Izlep kettim ayaqtı shalt bastımda.

97

Bir yar qayda?

Jasar qay jayda?

Tosańladım awzımdı ashtım da.1

Qaraqalpaq poeziyasında tórt qatardı bir bántke biriktiriw dástúrge aylanǵan. Sintaksislik birlikke iye usı tórt qatarlı qosıqlarǵa tán jáne bir ózgeshelik, olardı uyqas hám buwın sanı da teńdey boladı. Al, sonıń menen birge ádebiyatshı U.Tuychiev aytqanınday «Qospalı ólshem» (buwın sanları teńemes) de poeziyamızda ushırasadı. Bunday ólshemde buwın sanları, buwınlar turaqlı qatnasta bolmaydı. Bul

X.Turımbetovtıń joqarıda mısalǵa alǵan qosıq qatarlarında da bir neshe janr qosıq formalarınıń aralas kelip bir kompoziciyalıq hám ideyalıq mazmun átirapında jámleniwin kórdik.

Bul sıyaqlı qubılıslardı X.Turımbetov poeziyasında kóplep ushıratamız. Ulıwma X.Turımbetov poeziyasında bir neshe lirikalıq janrlardıń kórkem birigiwi nátiyjesinde jańasha formada oypikirlerinberiwi – shayır men« ishki intellektualaǵartıwshılıq dárejesin tolıq sáwlelendiriwge xızmet qıladı.

1 Турымбетов Х. Таңламалы қосықлары Нӛкис «Қарақалпақсатан» 1974, 137-бет.

98

JUWMAQLAW

XX ásirdiń 50-60 jıllarında Qaraqalpaq ádebiyatında jańa baǵdardaǵı tendenciya júzege keldi. Insannıń ishki álemin barınsha sáwlelendiriw, sózge jańa kórkem qatnas jasaw hám súwretlewde obektiv sharayatlar menen esaplasıw qubılıs sıpatında payda boldı. Bul dáwirde qaraqalpaq poeziyazında da jańasha rawajlanıw kózge taslandı. Usı dáwirde dóretiwshilik etken X.Turımbetov poeziyası da ózi jasap dóretiwshilik etken dáwir qaraqalpaq ádebiyatı ushın úlken jańalıq boldı. Ol tek ǵana kórkem formalardı poeziyamızda dáslepkilerden bolıp qollanıp qalmastan, súwretlew imkaniyatların, oy-pikirdi jetkerip beriw usılların da jańasha kórkem estetikalıq dárejege kótere alǵanınıń gúwası bolamız. Bul onıń sózge hám formaǵa kórkem qatnasında ayqın kózge taslanadı.

X.Turımbetov poeziyasında onıń lirikalıq shıǵarmaları baslı orın iyeleydi. Shayır lirikalıq shıǵarmalarında tek ǵana bir ideyalılıqtan, bir temalılıqtan qashadı. Sonlıqtan onıń qosıqlarınıń ideya-tematikasın úyrengende qosıq teksitiń mazmunın tek bir kóz-qarastan úyreniw múmkin emes. Shayırdıń bir shıǵarmasınıń ózi bir neshe ideyalardı sáwlelendiredi. Shayır lirikasında gózzallıqtı jırlaw, insannıń ishki

álemin joqarı bahalaw, ullı adamgershilik ideyaların hám insaniyatlıq qádiriyatlardı ulıǵlaw sıyaqlı máseleler ortaǵa taslanadı.

Shayır lirikalarında Watan súyiwshilik, batırlıq, doslıq , muhabbat, miynet súygishlik, paraxatshılıq, hadallıq hám taǵı basqa ideyalar óz sáwleleniwin tapqan. Ránbáreń tematikalardaǵı bul lirikalarında X.Turımbetov oy-pikirdi jetkerip beriwdiń ózine tán usıllarınan paydalanadı.

99

Shayır X.Turımberov lirikasında mazmunı boyınsha bir neshshe janrlar qollanılǵan. Onıń poeziyası súwretlew lirikası, avtopsixologiyalıq lirika, intim lirika, sonday-aq, yumor-satiralıq qosıqlar baǵdarında jazıladı.

Avtopsixologiyalıq lirikanıń úlgilerinen esaplanǵan meditativ lirika hám intellektual lirika X.Turımbetov poeziyasında eń kóp qollanǵan janrlar bolıp tabıladı.

X.Turımbetov qaraqalpaq ádebiyatında altılıq qosıq formasın (janrın) eń birinshilerden bolıp qollanıwǵa kirgizdi. Bunnan basqa da shayır tórtlikler jazıwdıń da sheberi bolıp esaplanadı. Onıń tórtlikleri ómirdiń hár túrli máselelerine filosofiyalıq hám intellektuallıq kóz qaraslarınıń juwmaǵı sıpatında óz sáwleleniwin tabadı. Shayır aruz ólshemindegi muxammes janrınıń tematikalıq hám ólshem birligin saqlaǵan halda, barmaq ólshemine tiykarlanǵan qr-qt buwınlı besliktiń de avtorı.

X.Turımbetov segizlikleri belgili bir tema qoyılıp jazılsa da (ádette segizliklerge tema qoyılmaydı), ondaǵı sáwlelengen oy-pikir segizlik janrınıń talaplarına tolıq juwap beredi. Shayırdıń qosıqlarındaǵı bunday janrlıq izlenisler onıń kórkem stiliniń ózine tánligin bildiredi.

Shayır lirikalarınıń e ń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri onıń syujetli

lirikalarınıń bar bolıwında. Sebebi ol rus ádebiyatınan ózlestirilgen bul janrda eń jaqsı dóretpelerin jazdı hám bul janrdı sol turısında qollanbastan, onı milliy hám individual sıpatlar menen bayıtıp, oqıwshı qatlamına usındı. Sonlıqtan onıń syujetli

lirikaları ulıwma ádebiyatımızdaǵı usı janrda jazılǵan qosıqlardıń eń jaqsı

úlgilerinen esaplanadı.

X.Turımbetov syujetli lirikalarında oy-pikirdi jetkerip beriwde tábiyat

qublısların insanıy keshirmelerdi sáwlelendirip qollanadı. Sonday-aq, hár bir detaldan obraz jasawda paydalanadı. Shayır qosıqlarında «shırpı», «gúl»,

«terek», «quslar» awıspalı metaforalıq mazmundı sáwlelendirip, sóz

100

tiykarında jatırǵan máni hám mazmun belgili dárejede tereń oy-pikir juwmaǵın beriwge qatnasadı. Mısalı, kópshilik ádebiyatshılarımız toqtap ótken shaǵırdıń «Shırpı» qosıǵında ıshqı-muxabbat temasın sáwlelendiredi. Bul pikirdi jetkeriwde

«shırpı» detal sıpatında qollanıladı.

Shayırdıń qosıqlarında tema tańlaw ózgesheligi de oy-pikirdi jetkerip beriwdiń bir usılı bolıp, bunda shayırdıń kórkem-stillik izleniwleri kózge taslanadı. Mısalı, «Aq gúl» qosıǵında tiykarında gúller haqqında sóz bolmaydı, al tuwılǵan jer, watanǵa bolǵan saǵınısh máselesi óz sáwleleniwin tabadı. Shayır qosıq basında gúllerdi súwretley otırıp (ekspoziciyadaǵı sıyaqlı), qosıq aqırında birden pikirge burılıs jasap, gúlge tuwılǵan jeriniń sıpatların salıstıradı. Bunda shayır gúl detalı arqalı watan obrazın jaratadı. Usı sıyaqlı kórkemlik izleniwlerdi shayır shıǵarmalaınan kóplep ushıratıwımızǵa boladı.

Kópshilik ádebiyatlarda syujetli lirika lirikalıq gúrrińnen ajıralıp turadı. Lirikalıq gúrriń (fabulalı lirika) úlgisi sıpatında tımsal hám balladalar tilge alınadı. X.Turımbetov poeziyasında sırtqı forması boyınsha ajıralatuǵın bul janrlardıń bir neshe úlgilerin ushıratıwımızǵa boladı.

Tımsal janrı ádebiyatımızda 60-70- jılları keń rawajlanǵanı málim. Jazıwshıshayırlar bul dáwirde tımsallap súwretlew arqalı jámiyettegi

«aytılıwı múmkin emes» máseleler haqqında, yaǵnıy siyasiy basqarıwdaǵı unamsız sıpatlardı jetkerip beriwge háreket etti. X.Turımbetov tımsalları bunday siyasiy máselelerge arnalmasa da, insannıń ózligin saqlaw, hár túrli jaǵımsız qásiyetlerden jıraq bolıw sıyaqlı temalardı sóz etti.

X.Turımbetov qaraqalpaq poeziyasında bir neshe poemalardıń da avtorı. Onıń «Máńgige tiri», «May gúlleri», «Jawıngerdiń jesiri», «Eki dos» hám t.b. poemaları qaraqalpaq poeziyasında poema janrın kórkemligin hám syujetlikkompoziyaciyalıq jaqtan shólkemlesiwin joqarı dárejede jetkerip

101