MD hám PQJ / M. Nızanov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri

Sennen bóten awızlıraq hayal bolǵanda, eki ayaǵın bir etikke tıǵadı onıń!

(«Kúlme maǵan» 120-bet).

Olarǵa «ishkeniń menen kiygenińdi bil» dep bir awız gáp penen gúm e tip, e kewiniń tórt ayaǵın bir galoshqa tıq. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» 1I tom, 87-bet).

Joqarıda keltirilgen mısallarda beti qalıń degen frazeologizm jáne de

ótkirlestirilip, bul frazeologizmnin arasına maldıń kóńindey degen tenewdi qosıw arqalı frazeologizmniń yumor-satiralıq xızmeti jáne de kúsheyiwine sebep bolıp tur. Al eki ayaǵın bir etikke tıǵıw degen frazeologizmdi birde tilde qáliplesken formasında ózgerissiz jumsasa, birde quramındaǵı sózlerdi basqa sózler menen awmastırıw arkalı basqasha variantlardı payda etedi. Sonıń nátiyjesinde jazıwshı bul frazeologizmge qosımsha yumorlıq tús beriwge erisken. Bunday ózgerisler jazıwshınıń shıǵarmalarında onsha kóp ushıraspaydı. M. Nızanov awızeki sóylew tiline tán frazeologizmlerdi óz shıǵarmalarında qollanǵanda olardı ózleriniń dara sóz sıpatındaǵı ekvivalentleri menen qatara jumsaydı. Mısalı:

Men onday kók ójet, qırsıq adamdı kórgenim joq. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» I tom, 170-bet).

Sen jatırıńa tartqan jaman, murnıńdı tarta almay júrgen bala ediń ǵo, sonda! («Kúlme maǵan» 123-bet).

Meniń esitiwimshe onday ákesiz tuwılǵan balalar baratırǵannıń baltasın, kiyatırǵannıń ketpenin alatuǵın naǵız urnıqqır boladı eken. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 96-bet).

Adamlarǵa miynet kún jazıp beretuǵın, onıń esap-sanaǵın shıǵaratuǵın sawatlı adamlar barmaq búgip sanaǵanday dım az edi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 103bet).

Tilewxan ishek-silesi qatıp kúldi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 123-bet).

72

Kelbeti kelisken, pákize, iyman júzli, onday qırsıq adamǵa usamaydı. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» I tom, 170-bet).

Joqarıda keltirilgen mısallarda frazeologizmler (kók ójet, jatırına tartqan, baratırǵannıń baltasın, kiyatırǵannıń ketpenin alatuǵın, barmaq búgip sanaǵanday, ishek silesi qatıw, pákize, iyman júzli) jazıwshı tárepinen ózleriniń dara sóz sıpatındaǵı sinonimleri menen qatara jumsalǵan. Máselen, birinshi gápte qaharmannıń hádden tıs qırsıq, ójet ekenligin, jáne bunday qırsıq adamdı burın ushıratpaǵanın ótkirlestirip beriw ushın kók ójet hám qırsıq degen sózlerdi qatara bergen.

Frazeologizmlerdiń stillik qollanılıw ózgesheligi, onıń tildegi xızmeti bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq ádebiy tilindegi kórkemlew usıllarınıń ishinde frazeologizmlerdiń ornı óz aldına. Olar kórkem shıǵarma tilin janlandıratuǵın kórkem súwretlewdiń tildegi tayar quralı hám xalıq danalıǵına súwǵarılǵan obrazlı oylaw tiliniń úlgisi bolıp tabıladı. Jazıwshı uluwma xalıq tiliniń frazeologizmlerin kerek jerinde paydalana otırıp, óziniń súwretlew maqsetine sáykes iykemlestiredi. Olardı dóretiwshilik penen qollanadı. Sebebi, «Jazıwshı - milliy sóz mádeniyatın dóretiwshi, onı rawajlandırıwshı. Ol óz dáwirindegi xalıq tilin paydalana otırıp, óz dóretiwshiliginiń tiykarǵı maqsetine ılayıqlap ana tiliniń hár túrli usılların tańlap alıp, jańartıp, jıynaqlap jumsaydı»1.

M. Nızanov óz shıǵarmalarında bir stillik maqsetlerge bola frazeologizmlerdiń quramın ózgertip te qollanadı. Kúndiz shıra jaǵıp taba almaw degen frazeologizmdi eki túrli formada jumsaǵanın kóremiz:

Usınday kúyew balanı kúndizi shıraq jaǵıp taba alarma eken…(M.

Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 83bet).

1 Виноградов В.В. Язык художественного произведения. - Вопросы языкознания, М., 1954, № 2, 6-бет.

73

Bunday dilmashtı kúndiz mıń vatlıq svet jaǵıp izlep taba almaysań.

(«Dilmash» gúrrińi).

Bul ózgeris frazeologizmniń yumor-satiralıq sıpatın jáne de kúsheytiw maqsetinde iske asqan. Tómendegi mısallarda da yumor-satiralıq sıpatı menen ajıralıp turatuǵın frazeolologizmlerdi kóremiz:

Ol ómirden kóz jumǵannan keyin siziń dushpanlarıńız jawınnan keyingi zamarıqtay izli-izinen «kógerip» shıǵa basladı. (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 158bet).

– Siz institutqa direktor bolıp ketpewińiz ushın jolıńızǵa

«shlagbaum»qoya basladı. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 158bet).

–Barǵanda ele qarnınıń jeli teris kelip, bir nárse dep salmasa… («Dushpan» romanı, 4-bet).

–Begmurattıń teris putaq minezin awılda úlkennen kishige deyin hámme biletuǵın edi. …( «Dushpan» romanı, 4-bet).

Frazeologizmlerdi avtordıń ózgertip, qubıltıp, kontekstke say orınlı

qollanılıwı eń aldı menen, paydalanılıp atırǵan frazeologizmlerge ózgeshe tús berip, mikrokontekstiń mánililigin arttırıp, ekspressivliligin kúsheytedi. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin orınlı túrde, kerek jerinde qollanıw-avtordıń sheberligine, kórkem oylawına baylanıslı. Sebebi frazeologizmniń quramın

ózgertiw, komponentlerin qısqartıw, basqa sózler menen almastırıw, qubıltıw usılların, birinshiden, oylap tabıw, ekinshiden, onı ornı menen qollanıw,

úshinshiden, sóz dizbegine qanday usıllardı qollanıw qolaylı ekenin anıqlaw ushın úlken sheberlik kerek boladı. Xalıq tilindegi frazeologizmlerdiń tutaslıǵın, dástúriy qollanılıwın «buzıp», transformaciyalap qollanıw avtordıń sheberligin kórsetiwge, shıǵarmanıń ózinshelik ózgesheligin tanıtıwǵa, kórkemlik jaqtan kúshin, emocional-ekspressivlik boyawın arttırıwǵa, ideyanıń oqıwshıǵa tásirli etip jetkeriliwine járdem etedi.

74

Juwmaq

Frazeologizmler tildegi eń áhmiyetli bolǵan til birlikleri. Olardı tilde qollanıw arqalı pikirdi, aytajaq oydı ele de emocionallıqekspressivlik jaqtan kúshli etip, kórkem obrazlı etip beriwge erisemiz. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri sózlik quramnıń milliy kelbetin kórsetiwshi eń tiykarǵı baylıqlardıń biri. Sonlıqtan da frazeologizmler sózlik quramnıń ózgeshe leksikalıq toparı sıpatında kóp zamanlardan beri izertlewshilerdiń de, qızıǵıwshılardıń da dıqqatın

ózine awdarıp

kelmekte.

Frazeologizmlerdi izertlew ilimiy jobada da, ámeliy jaqtan da oǵada

áhmiyetli másele bolıp esaplanadı. Bul másele boyınsha usı kúnge shekem payda bolǵan ilimiy jetiskenliklerge kewil awdarıwımız tiyis. Frazeologizmler barlıq tillerde de elege shekem belgili bir sistemaǵa túsip, tolıq izertlenip bolınǵan másele emes.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri sózlik quramdı izertlewde leksikologiyalık baǵdarda, sabaqlıqlarda, oqıw metodikalıq ádebiyatlarda, sózliklerge baylanıslı sóz etilgeni menen, bul ózgeshe sózler toparınıń stillik tárepi elege shekem arnawlı izertlewdiń obiekti bolǵan joq.

Hár bir tildiń ózine tán milliy qásiyeti, ásirese onıń frazeologiyasınan anıq kórinedi. Kúndelikli turmısımızda til arqalı qarım-qatnas jasawda pikirimizdi tolıq jetkeriwde frazeologizmlerdiń barlıq túrleri ayrıqsha áhmiyetke iye. Frazeologizmlerdi izertlew ilimiy jobada da, ámeliy jaqtan da oǵada

áhmiyetli másele bolıp esaplanadı. Bul másele boyınsha usı kúnge shekem payda bolǵan ilimiy jetiskenliklerge kewil awdarıwımız kerek. Frazeologizmler barlıq tillerde de elege shekem belgili bir sistemaǵa túsip, tolıq izertlenip bolınǵan másele emes.

Hár qanday ádebiy tildiń tariyxında, onıń qáliplesiwinde kórkem sóz sheberleri - shayırlar hám jazıwshılar belgili xızmet atqaradı.

75

Olardıń ayrımları óz shıǵarmaları menen ádebiy tildegi normalardıń

qáliplesiwine jańa baǵdar beredi, onı jetilistiredi. Sonlıqtan da qálegen jazıwshı yamasa shayır shıǵarmalarınıń tilin, onıń basqa stillerden ayırmashılıqların hám

ózine tán ózgesheliklerin hár tárepleme úyreniw úlken áhmiyetke iye.

Usıǵan baylanıslı biz jumısımızdı frazeologizmlerdiń stillik qollanılıw

ózgesheligin belgili satirik jazıwshı Muratbay Nızanov shıǵarmaları tiykarında

úyreniw máselelerin magistrlik dissertaciya jumısımızdıń obiekti etip alıwdı

kózde tuttıq. Jumıs barısında usı kúnge shekem lingvistikada, sonıń ishinde qaraqalpaq til biliminde erisilgen teoriyalıq baǵdarlardı, ilimiy jetiskenliklerdi basshılıkqa aldıq. Usılarǵa sáykes frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kórkem shıǵarmalarda qollanılıw usıllarına baha beriwden aldın, házirgi til biliminde frazeologizmlerge uluwma teoriyalıq táripleme beriwdi maqul kórdik. Sózlik quramda frazeologizmlerdiń tutqan ornı, olardıń izertleniw jaǵdayı,

frazeologizmlerdiń mánilik túrleri, semantikalıq-stillik ózgeshelikleri jóninde qısqasha sóz ettik.

Haqıyqatında da frazeologizmler sózlik quramnıń ózgeshe bir leksikalıq toparı. Olar semantikalıq jaqtan da, stillik jaqtan da ayrıqsha orınǵa iye. Jazıwshı yamasa shayır óz shıǵarmalarında frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ornın tawıp qollanıw shıǵarmanıń tiliniń kórkem, adamǵa tásir etetuǵın kúshin joqarı etedi.

tiykarǵılarınan esaplanadı.

Biz jumısımızda M. Nızanov shıǵarmalarında qollanılǵan frazeologizmlerdiń semantikalıq toparların ajıratıp, olardıń bir-birinen

ózgesheliklerin anıqladıq. Sonıń menen birge, M. Nızanovtıń frazeologizmlerdi qollanıwdaǵı sheberligin, ózine tán bolǵan ayırım stillik usılların shıǵarmalardan alǵan mısallar arqalı talqılawǵa háreket

76

ettik. Jazıwshı frazeologizmlerdi óz mánisinde, xalıq tilindegi qáliplesken túrinde ózgerissiz jumsaw menen birge, onı dóretiwshilik penen ózgertip, jańartıp, ózgeshe bir reń qosıp, túrlendirip te qollanǵanınıń gúwası boldıq. Jazıwshı tárepinen qollanılǵan hár bir frazeologizm qaharmannıń minez-qulqın ashıp beriwde, adamlardıń qarım-qatnasın, psixologiyalıq halatların súwretlewge xızmet etedi.

Qaraqalpaq ádebiyatında M. Nızanov óz shıǵarmalarınıń joqarı ideyalılıǵı hám tereń mazmunlılıǵı jaǵınan belgili orın iyeleydi. Ol óz shıǵarmalarında sóz tańlawǵa itibarlılıq penen qaraǵan, hár sózdiń, formanıń orınlı hám belgili bir stillik maqsette qollanılıwına úlken dıqqat bólgen. Sol arqalı ol tildegi ádebiy normalardıń turaqlasıwı, qáliplesiwi hám jetilistiriliwi ushın xızmet etken.

Biz M. Nızanov shıǵarmaların talqılaǵanımızda, onıń dóretpelerinde tildiń kórkemlew quralların orınlı, sheber paydalanǵanlıǵı birden kózge túsedi.

Frazeologizmler sózlik quramdaǵı ózine tán leksika-semantikalıq, leksika-grammatikalıq dúzilme túrindegi til birlikleri bolıwına baylanıslı olar sóylewde, ásirese kórkem ádebiyat stilinde semantikalıq-stillik til quralları xızmetin atqarıwda iykemli bolıp keledi. Sonıń menen birge olardıń birazlarında hár xalıqtıń milliy koloriti de sáwlelenedi. Usınday ózgesheliklerine baylanıslı M. Nızanov óziniń shıǵarmalarında frazeologizmlerdi stillik maqsette júdá keń paydalana alǵan, yaǵnıy súwretlenip atırǵan qaharmanlardıń oypikirlerin, kóz qarasların dál sol mazmunda ashıp beriwde frazeologizmlerden kórkem shıǵarmanıń estetikalıq talaplarına say óz ornında tańlap qollanılǵanlıǵın kóremiz. Jazıwshı frazeologiyalıq sóz dizbeklerin óz mánisinde,

óz qálpinde qollanıw menen qatar olarǵa dóretiwshilik penen ózgerisler endirip, jańǵırtıp, reńge kirgizip, óz oyına ılayıqlap hám ıqshamlap jetkeredi. Muratbay Nızanov óz shıǵarmalarında semantikalıq

77

jaqtan frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń barlıq túrlerinen sheberlik penen paydalanadı.

Sinonimiya - stilistikadaǵı eń baslı másele bolıp esaplanadı, sebebi tildi paydalanıwda ondaǵı til quralların tańlaw múmkinshiligi sinonimler arqalı iske asadı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ózleri birbirine sinonim bolıp ta keledi. Sonlıqtan da M. Nızanov shıǵarmalarında olar mánilik ótkirligine, obrazlılıǵına qaray tańlap alıp orınlı qollanılǵan. Frazeologiyalıq sinonimler obrazlılıqtı payda etiwde stillik ózgesheliklerge iye bolıw menen birge, bir qollanǵan sózdi yamasa frazeologizmdi qaytalap qollanbawda úlken áhmiyetke iye.

Jazıwshı shıǵarmalarında frazeologiyalıq sinonimler menen qatar frazeologiyalıq variantlarda stillik xızmet atqaradı. Frazeologiyalıq variantlardı leksika-grammatikalıq jaqtan uqsaslıǵına qarap, olardı mánissiz qaytalanıwshı sóz toparları dep qarawǵa bolmaydı. Kerisinshe, olar pikirdiń kórkemlik, ekspressivlik múmkinshiligin arttırıwda úlken járdem etedi.

Solay etip, M. Nızanov óziniń shıǵarmalarında frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń barlıq túrlerin sheber paydalana bilgen hám házirgi qaraqalpaq

ádebiy tiliniń qáliplesiwine, onıń leksikasınıń tolıqtırılıwında qollanılǵan frazeologizmlerdiń hámmesi derlik házirgi qaraqalpaq ádebiy tili leksikasınan orın alıp, onıń belgili bir qatlamın quraydı. Biz bul jumısımızda M. Nızanovtıń tiykarınan satiralıq gúrrińleri hám «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanındaǵı frazeologizmlerdiń leksika-semantikalıq túrleriniń qollanılıwına, leksikagrammatikalık ózgesheliklerine, frazeologizmlerdiń kórkem obraz jasawdaǵı xızmetine toqtap óttik. Biziń pikirimizshe jazıwshınıń barlıq shıǵarmalarında qollanılǵan frazeologizmlerdiń semantialıq-stillik ózgeshelikleri keleshekte hár tárepleme ele de bolsa tereńirek hám keń kólemde izertleniwi tiyis dep esaplaymız.

78