MD hám PQJ / M. Nızanov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri

Qospa gáp túrindegi frazeologizmler grammatikalıq dúzilisi jaǵınan qospa gáp formasında ushırassa da bir leksikalıq-grammatikalıq pútinlikti qurap keledi. M. Nızanov óz shıǵarmalarında quramalı dúziliske iye bolǵan teńles eki

komponentli frazeologizmlerdi de sheberlik penen qollanadı. Mısalı:

Jigirma jıldan beri awırdıń ústi, jeńildiń astı menen kiyatır. («Ishkirne»

gúrrińi)

Quda da tınısh, qudaǵay da. Baslıq meni kórmeydi, men baslıqtı. («Seniń

qolıńnan keledi»gúrrińi)

Jańa asılǵan waq ta úzilip ketse, bel omırtqam shıǵıp ketse, ya arı emes,

ya beri emes…(«Kúlme maǵan» 64bet)

Solay etip, biz bárqulla jańaǵıday kóz kórip, qulaq esitpegen waqıyalardı okean arjaǵında dep oqıytuǵın bolsaq, búgin aramızdan shıǵıp otır. («Kúlme

maǵan» 66bet)

«Ákem avariyadan óldi, sheshem bir sabaqqa ilinip tur kesel, aldımda aǵam, keynimde inim, sırlasarǵa ya apam, ya sińlim joq» degen soń sóyerine

qızıp alıp edim men seni! («Kúlme maǵan» 72-bet)

Hám urı, hám ústem! Ústinen shıqsań da, ózińe qarsı topıladı. («Kúlme maǵan» 81-bet) Adam tuwılǵanda sútten aq, suwdan taza boladı. («Kúlme

maǵan» 100-bet)

Meniń usı násiyatlarımdı 80 procent iske asırǵan hayaldıń kúyewin

asıqtay atıp, toptay qaǵatuǵınına 100 procent kepillik beremen. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 89-bet)

Aspanǵa ushsam ayaǵımnan, jerge kirsem tóbe shashımnan tartadı

ol. («Kúlme maǵan» 105-bet)

Ishkeniń aldında, ishpegeniń keynińde, aǵıl-tegil appaq may e tip qoyaman!

(«Kúlme maǵan» 105-bet) .

Onıń naǵız segiz qırlı, bir sırlı jigit ekeni, hayalınıń

duwpiyazlıǵı, ballarınıń sálemi dúziw, ádepli bolıp ósip atırǵanı,

52

qullası, úyiniń ishi menen appaq «perishte» boldı. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 67-bet).

Uzın arqanlap, keń tusap qoyǵan bolıp, erteń bir kún «qurıqtı» tartıp kelip qalsa, hámmede de bala-shaǵa degen bar, onıń ústine qaytaqayta kele beriwge qúdiretiń jetpeytuǵın mına dúnyada jasaǵıń keledi. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 70-bet).

Meniń esitiwimshe onday ákesiz tuwılǵan balalar baratırǵannıń baltasın, kiyatırǵannıń ketpenin alatuǵın naǵız urnıqqır boladı eken. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 96-bet).

Tiygenge tiyip, tiymegenge kesek atıp júretuǵın Turdımurat degen bala edi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 32-bet).

Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmlerdiń ishinde tórt hám onnan da kóp komponentlerden turatuǵın frazeologizmler de belgili orındı iyeleydi. Házirgi qaraqalpaq tiliniń bay frazeologiyalıq materiallarına názer awdarsaq, olardıń ishinde kóp komponentli túrleri kúshli ekspressiyaǵa iye bolıwı menen birge frazeologizmlerdiń basqa túrlerinen ózine tán ayırmashılıqları menen ajıralıp, olar grammatikalıq dúzilisi jaǵınan túrli formalarda ushırasadı. Qaysı tildiń frazeologiyalıq sóz dizbeklerin alıp qarasaq ta, olardıń eki, úsh komponentli túrleri kóbirek ushırasatuǵınlıǵı belgili. Degen menen frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramalı dúziliske iye bolǵan kóp komponentli túrleriniń tildegi ornı, xızmeti óz aldına. Jazıwshı M. Nızanovtıń shıǵarmalarında quramalı dúziliske iye bolǵan kóp komponentli frazeologizmlerdiń túrli formaların ushıratıwǵa boladı hám olardıń kórkemlew quralları sıpatında xızmeti júdá

úlken. Mısalı:

Sennen bóten awızlıraq hayal bolǵanda, eki ayaǵın bir etikke tıǵadı onıń!

(«Kúlme maǵan» 120-bet).

Usınnan qoya almasań, on eki músheńdi on eki bólek qılaman! («Kúlme maǵan» 13-bet).

53

Qanday appaq xojanıń aqlıǵı bola bereyin, báribir ol maǵan isenbeydi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 60-bet)

Terminkom baslıǵı Eshimbet aǵanıń ele eti ólip ketpegen eken, dárhal tilshi, barma, ádebiyatshı barma, biolog pa, fizik pe, ximik pe, qullası, kópten berli usınday májilis saǵınıp, qollarına adam túsiniwi qıyın kitaplardı tom-tomı menen qoltıqlap júretuǵınlardıń bir toparın jıynap, ashtı jıynalıstı, balıq suwǵa kirgendey boldı. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 248-bet)

- Aylıǵınıń bereketi joq, bir tapqanı bir tapqanına jetpeydi. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 18-bet)

Ministr qanday sheshimge kelerin bilmey aqırı «jabıwlı qazan jabıwlı túrinde» qaldırdı. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» 1tom, 160-bet)

-Basıńdı awırtıp ne qılayın, paxta tamam bolaman degenshe iytten bir súyek qarızdar boldıq. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» 1tom, 66-bet)

-Bir saparı on gúlinen bir gúli ashılmaǵan jas qızǵa qol salǵan qusaysız?

(«Kúlme maǵan» 105-bet)

–Usınnan qoya almasań, on eki músheńdi on eki bólek qılaman! («Kúlme maǵan» 13-bet).

M. Nızanov shıǵarmalarında komponentlik quramı jaǵınan tórt, bes, altı komponentten turatuǵın kóp komponentli frazeologizmlerdi kóplep ushıratıwǵa boladı. Kóp komponentli frazeologizmlerdiń ishinde teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń de hár qıylı formaların kóriwimizge boladı. Mısalı:

Orıs e mes, orman e mes, nesi bar, suqsırday jigit. (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 50-bet).

54

Usınday nasaqqa qalmayın dep eki kelinniń otı menen kirip, kúli menen

shıǵatuǵın boldım. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» 1tom, 186-bet).

Aspanǵa ushsam ayaǵımnan, jerge kirsem tóbe shashımnan tartadı

ol. («Kúlme maǵan» 105-bet).

Meniń usı násiyatlarımdı 80 procent iske asırǵan hayaldıń kúyewin

asıqtay atıp, toptay qaǵatuǵınına 100 procent kepillik beremen. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 89-bet).

-Bir krannan suw iship otırıp awızlarıńızdan aq iyt kirip, qara iyt shıǵadı!

(M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» 1tom, 53-bet).

- Jigirma jıldan beri awırdıń ústi, jeńildiń astı menen kiyatır. («Ishkirne»

gúrrińi).

Áwliyege at aytıp, Qorasanǵa qoy aytıp, kettim-bardımda kórgen jalǵız ul perzenti bolǵan soń, hámme aǵayin-tuwǵan esigin ashıwdan sol balanı erkeletemiz. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» 1tom, 63-bet).

Jegeni aldında, jemegeni keyninde, esigine hesh kim dúbep bara

bermeydi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 58-bet).

-Solay etip, biz bárqulla jańaǵıday kóz kórip, qulaq esitpegen waqıyalardı okean arjaǵında dep oqıytuǵın bolsaq, búgin aramızdan shıǵıp otır. («Kúlme

maǵan» 66-bet).

Bul keltirilgen mısallarda berilgen teńles eki komponentli frazeologizmlerdi jazıwshı tildegi qáliplesken formasında ózgerissiz túrde jumsaydı. Frazeologizmler quramı menen qurılısı ayırım jaǵdaylarda

semantikalıq jaqtan azı - kópli ózgerislerge ushıraǵan túrleri kórkem shıǵarmalarda, ásirese poeziyada kóp ushırasadı.1 Usı másele jóninde S. Isaev:

«Kórkem shıǵarmada belgili dárejede jazıwshı intellektine qaray geybir erkinlik, formal túrde uluwma normadan (awısıw) shıǵıw, grammatikalıq, sistemanıń, zańlılıqtıń buzılıwı), anomaliyalıq

1 Айназарова Г. Қарақалпақ тилинде теңлес еки компонентли фразеологизмлер. Нөкис, 2005, 94-бет.

55

(ádetten tıs), metabazislik (sóz shaqaplarınıń basqa xızmette jumsalıwı) qubılıslar bolıp otıradı»1, deydi. Usı aytılǵan tillik qubılıslardıń ayırımların M. Nızanov shıǵarmalarında qollanılǵan teńles eki komponentli frazeologizmlerde

de ushıratıwǵa boladı. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń kórkem

shıǵarmalarda kórkemlilik hám stillik maqsetlerge bola túrli usıllır arqalı úzege asadı. Máselen, eki komponenttiń bir sıńarı túsirilip qollanılıwı múmkin. Usı usıl menen qollanılǵan frazeologizmlerdiń tek qurılısında ǵana emes, al semantikalıq tárepinde de ózgeris boladı. Ayırım jaǵdaylarda eki komponenttiń bir sıńarı qollanılǵan menen, jup komponent arqalı beriletuǵın máni tolıq berilse,

al basqa jaǵdaylarda dástúriy mániden sál awısıp, basqasharaq mazmundı,

waqıyanı, qubılıstı bildiriwi múmkin. Bunı tómendegi kórkem shıǵarmalardan alınǵan mısallarda qóriwge boladı:

Meniń biraq, bir nárse kewlime keldi, biz túni menen uyqılamay esigin qorıymız, bilse kúni-túni esiginiń qulpımız, sonda nege bizdi tawıq quraqım

kórmeydi. («Kúlme maǵan» 10-bet).

– Quda da tınısh, qudaǵay da. Baslıq meni kórmeydi, men baslıqtı.

(«Seniń qolıńnan keledi»gúrrińi).

Birinshi gápte esiginiń qulpı, sandıǵınıń zulpı degen teńles eki

komponentli frazeologizmniń birinshi bólegin ǵana (esiginiń qulpımız)

qollanǵan. Eki komponenttiń bir bólegi qollanılsa da avtordıń sheberligi menen frazeologizmnin dástúriy tutas mazmunı, oqıwshıǵa dál, tolıǵı menen jetkerledi.

Ekinshi gápte qollanılǵan teńles eki komponentli frazeologizmniń bir

aǵzası (sózi) qısqartılıp jumsaladı. Tilde hámme nárse jay-jayında, tınıshlıq degen manini ańlatıwshı quda da tınısh, qudaǵay da tınısh degen teńles eki komponentli frazeologizm jiyi qollanıladı. Tilde bul

1 Исаев С. Қазақ әдебий тилиниң тарихы. Алматы, 1989, 27-бет.

56

frazeologizmniń quda da jay, qudaǵay da jay degen leksikalıq variantı da ómir súredi. Jazıwshı M. Nızanovtıń óz shıǵarmalarında bul frazeologizmniń eki túrli variantınan úshinshi bir variantı dóretkeniniń gúwası bolamız:

– Kewlime alaǵada salǵanday hesh kim joq. «Quda da tınısh, qudaǵay da tınısh». (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» 1tom, 47bet).

– Kishkenesi mektepte. Úsh ay boldı. Quda jay, qudaǵay tınısh. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları»II tom, 281-bet).

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń eki komponentiniń birewi, yamasa ayırım aǵzalarınıń túsirilip qollanılıw usılı jazıwshınıń shıǵarmalarında keń orın aladı. Bunnan atordıń dástúriy qollanıwdıń shegarasınan awısıp, aytılatuǵın oydı birden kórsetpey kontekstke ózgeshe bir sıpat, tús beriwge umtılıwı seziledi. Jazıwshı shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń quramınıń ózgertilip qollanılıw jaǵdayları az da bolsa ushırasadı:

Haramnan iyti menen pıshıǵı joq, hadaldan sol bes tawıq edi dúnyası. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 82bet).

Ol meniń júrek dúrsilime qulaq tutpaydı, ol meniń sezimlerim menen esaplaspaydı. Onıń qulaǵı ger, kózi soqır. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 45-bet).

Sózlik quramımızda júdá jarlı tómen turatuǵın shańaraqtı sıpatlawshı hadaldan tawıǵı, haramnan pıshıǵı joq degen teńles eki komponentli frazeologizm bar. Bul frazeologizmniń qurılısın jazıwshı ádewir dárejede

ózgertip qollanǵan. Ekinshi gápte avtor kózi kór, qulaǵı kár degen frazeologizmniń quramındaǵı sózlerdi ózgertken. Biziń pikirimizshe bul frazeologizmniń ózgerisi sál sátsizirek shıqqan dep oylaymız. Sebebi tildegi qáliplsken formasındaǵı komponentler

57

kórinbeydi.

III bap. Muratbay Nızanov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń xızmeti

3. 1. Frazeologizmlerdi ádebiy qaharmanlardıń minez-qulqın

súwretlewde paydalanıwı

Belgili frazeolog alım A. V. Kuninniń pikirinshe frazeologizmler nominativ, stilistikalıq, pragmatikalıq hám juwmaqlawshı xızmetlerdi atqaradı. Frazeologizmlerdiń bul funkciyaların: frazeologizmlerdiń stillik neytral funkciyaları neytral bolmaǵan stillik funkciyalar menen, uzual funkciyalar bolsa, okkazional funkciyalar menen qarama-qarsı bolǵan halatlar dep esaplaydı.1

Ózbek tili frazeologiyası hám frazeografiyası boyınsha izertlewler alıp barǵan B. Yuldoshev A. V. Kuninniń bul pikirine qosıla otırıp Erkin Vaxidov poeziyasında qollanılǵan frazeologizmlerdiń xızmetin eki túrge ajıratıp izertleydi: uzual hám okkazional funkciyalar.2

Jazıwshılar, shayırlar, tilshi alımlar frazeologizmlerdi tilimizdin biybaha baylıǵı, xalıq danalıǵının ǵáziynesi dep bahalaydı. Sebebi olar tildi ásiese kórkem ádebiy tildi janlandıradı, onı obrazlı, emocional-ekspressivlik boyaw menen támiyinleydi, pikirdi qısqa, ıqsham

1 Кунин А.В. Курс фразеологиисовременного английского языка. – М: «Высшая школа», 1986.

– С.96-100; Кунин А.В. Ассиметрия в сфере фразеологии//»Вопросы языкознания», 1988. №3- С. 98-107 2 Йулдошев Б. Ўзбек фразеологияси ва фразеографияси масалалари. Самарқанд, 2013, 261-279-бетлер.

58

etip beriw quralı xızmetin atqaradı. Qaraqalpaq til biliminde frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmalarda atqaratuǵın semantikalıqstilistikalıq xızmetleri izertlew obiekti bolmay atır. Biz jumısımızdıń bul babında uluwma til biliminde, sondayaq túrkiy tillerde alıp barılǵan ilimiy izertlewlerdi basshılıqqa ala otırıp M.Nızanov shıǵarmalarında qollanılǵan frazeologizmlerdiń xızmetlerin úsh toparǵa ajıratıp úyrenemiz:

1. Frazeologizmlerdi ádebiy qaharmanlardıń minez-qulqın súwretlewde paydalanıwı.

2. Frazeologizmlerdi ádebiy qaharmanlardın psixologiyalıq sezimin, halatın súwretlewde jumsalıwı.

3. Awızeki sóylew tiline tán frazeologizmlerdiń yumor-satiranı payda etiwdegi xızmeti.

Qálegen ádebiy shıǵarmanıń kórkemligi onıń tili arqalı kórinedi. Hár qanday jazıwshı yamasa shayır óz shıǵarmasında uluwma xalıqlıq tilden kórkem obrazlardı payda etiw ushın sózlerdi, sóz formaların tańlap qollanadı. Kórkem shıǵarmanıń tilin izertlegende jazıwshı yamasa shayırdıń sol shıǵarmada tildiń kórkemlew quralların qalay qollanǵanlıǵı, kórkem obraz jasaw ushın sózlerden qalay paydalanǵanlıǵı, onıń sóz qollanıw sheberligi, stili anıqlanıwı kerek. Sol waqıtta ǵana jazıwshınıń til ózgeshelikleri, jeke stili, kórkem shıǵarma tiliniń ózgeshelikleri ashıp kórsetiledi.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri pikirdi keń, obrazlı, ótkir etip beriw

ózgesheligi menen basqa til birliklerinen ayrıqshalanıp turadı. Olar - nominativ hám qosımsha reńkleriniń ajıralmas birliginen ibarat bolǵan arnawlı sóylew figuraları. 1

Haqıyqatında da, tilimizdiń frazeologiyalıq quramına názer awdarsaq, olardıń belgili bir toparı tek tiykarǵı mánini bildirip keliw

1 Абдуллаев А.Узбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши.Тошкент,1983,39-бет.

59

menen birgelikte oǵan qosımsha sóylewshiniń anaw ya mınaw qatnasın bildirip keliwi de múmkin. Frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmada atqaratuǵın xızmeti - obraz jasaw, qaharmanǵa sıpatlama beriwde hám t.b. xızmetlerde qollanıladı.

Frazeologizmler shıǵarma tiline ayrıqsha kórik, mazmun, milliy kolorit beredi. Xalıq tiliniń bul baylıǵına kewil awdarıp, kerek jerinde orınlı paydalanıwı – jazıwshınıń sheberligine baylanıslı. Frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmada atqaratuǵın xızmeti – obraz jasawda, ádebiy qaharmanlarǵa tillik minezleme beriwde, qaharmanlardıń minez-qulqın súwretlewde, házil-dálkek xızmetinde jumsaladı. Frazeologizmlerdiń bay hám hár túrli quramların Muratbay Nızanov ózinshelik stil dóretiw maqsetinde hár túrli jollar menen qollanǵan. Jazıwshı qaharmanlardıń sırtqı portreti menen qatar ishki dúnyasın – minez-qulqın, isenimin, dúnyaǵa kóz-qarasın súwretleydi. M. Nızanov adamnıń sırtqı kelbetin, turpatın hám ishki dúnyasın súwretlew ushın atawıshlardan jasalǵan frazeologizmlerden paydalanǵan. Aq kókirek, juwas, kishipeyil, márt adamlardı aq kókirek, almaytuǵın tawı joq, aspandaǵı aydı áperetuǵın, segiz qırlı, bir sırlı; sútten aq, suwdan taza hám t.b. frazeologizmler arqalı sıpatlaydı. Mısallar:

Ismayıl onıń aq kókirek, ekenligine háwes penen qarap otırdı. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 137bet)

–Malades! Áne, sizlerdey qosshılarım bolsa, meniń almaytuǵın tawım joq.

(«Kúlme maǵan» 27-bet).

Sonlıqtan «aspannan aydı alıp beretuǵın» eki kandidatqa da durıslı dawıs bermedik. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 83-bet)

Orıs e mes, orman e mes, nesi bar, suqsırday jigit. (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 50-bet)

Onıń naǵız segiz qırlı, bir sırlı jigit ekeni, hayalınıń duwpiyazlıǵı, ballarınıń sálemi dúziw, ádepli bolıp ósip atırǵanı,

60

qullası, úyiniń ishi menen appaq «perishte» boldı. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 67-bet).

Adam tuwılǵanda sútten aq, suwdan taza boladı. . («Kúlme maǵan» 100-

bet)

Ol judırıqtıń adamı, ol tóbeles qumar kimse! Shiyrin sózdiń gadası emes.

(M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 32-bet)

Jazıwshı óz shıǵarmalarında álpayım, juwas, aq kókirek, keń peyil, adamlardı táriyplew menen birge olarǵa qarsı úzliksiz gúres alıp baratuǵın ishi tar, kewli qara, adamgershiligi joq, jawız adamlardıń da obrazın jasawda emocionl-ekspressivlik boyawı kúshli bolǵan frazeologizmlerden de sheber paydalanadı. Mısallar:

Meniń esitiwimshe onday ákesiz tuwılǵan balalar baratırǵannıń baltasın, kiyatırǵannıń ketpenin alatuǵın naǵız urnıqqır boladı eken. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 96-bet)

Qara, seniń ilim degennen soqır hárip tanımaytuǵınıń bep-belgili bolıp tur. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 29-bet)

Awzı boslar ne demeydi! (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom,

19-bet)

Lekin, sen awzınan gúlleytuǵınlardan emesseń. («Seniń qolıńnan keledi» gúrrińi)

- Dúnyaǵa shıqqalı sendey ashıq awız, sendey biyǵam adamdı kórmedim. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 59-bet)

Bul barıp turǵan juwas qashaǵan. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları»

II tom, 103-bet)

Bunday waqıtta geypara qoyan júrek erkekler mańlayına qos qollap urıp, egitilip jılay baslaydı. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 88-bet)

Tiygenge tiyip, tiymegenge kesek atıp júretuǵın Turdımurat degen bala edi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 32-bet)

61