MD hám PQJ / M. Nızanov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri

jolların ayrıqsha bir qubılıs retinde sistemaǵa salıw frazeologiya tarawına baylanıslı eń tiykarǵı máselelerdiń biri dep esaplaymız.

Atlıq mánili frazeologizmler. Zattıń mánisin bildiretuǵın frazeologizmler qaraqalpaq tilinde júdá siyrek ushırasadı. Atlıq mánili frazeologizmlerge aldında aǵa, keyninde ini ,atqa miner, awzı boslar, boy jetken, gáptiń toq eteri, eki awız sóz, nan tepkenler, oshaq bası hám t.b.

Atlıq mánili frazeologizmler atlıq sóz shaqabına tán bolǵan grammatikalıq kategoriyalarǵa iye. Máselen, bet, san, tartım hám seplik kategoriyaların qabıl etedi. Atlıq mánili frazeologizmler zattıń, predmettiń tuwra ataması emes. Olar kóbirek zattıń predmetlik mánisinen góre bahalawshı mánisi (ocenochnoe znachenie) kúshlirek boladı. Bul olardıń ápiwayı atlıq sózlerden tiykarǵı ayırmashılıǵı bolıp esaplanadı.

Atlıq mánili frazeologizmlerge sintaksislik xızmeti jaǵınan baha bersek, olardıń bir neshe toparların kóriwge boladı. Máselen, baslawısh xızmetinde keletuǵın atlıq mánili frazeologizmler kóbirek nominativlik mánige iye bolıp, onıń bahalawshı mánisi hálsizirek boladı:

Usı elatta atqa miner ekew bolsa birewi, birew bolsa ózi! (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 83bet).

–«Ákem avariyadan óldi, sheshem bir sabaqqa ilinip tur, kesel, aldımda aǵam, keynimde inim, sırlasarǵa ya apam, ya sińlim joq» degen soń sóyerine qızıp alıp edim men seni! («Kúlme maǵan» 72-bet).

Awzı boslar ne demeydi! (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom,

19-bet).

Gáptiń toq eteri, trolleybus dep qulaǵıńızdı eleńletkenimiz ushın sizlerden keshirim sorayman. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 69-bet).

42

- Nu yaqshı, usı qosıǵıńnıń qálem haqısın men tóleymen, -dedi de tós qaltasınan ruchka, qoyın qaltasınan bloknot shıǵarıp, bir betine eki awız sóz jazdı da maǵan berdi. («Qan basımı» gúrrińi).

Qala berdi, bizden aldın jeti jıllıqtı pitkerip ketken oqıwshılardan

úyrengenimiz – jetinshige ótkennen keyin qızlar ózin tolıq boy jetken dep esaplaydı. M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 30-bet).

Jaqsıdan qalǵan jalǵız tuyaqtı sendey nan tepkenlerden qorǵamasam Paxratdin atım qurısın! (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 104bet).

Oshaǵınıń basında qádiri joq adamdı mákemede kim sıylaydı. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 19-bet).

Kelbetlik mánili frazeologizmler adamnıń, zattıń sının, sımbatın, belgisin, túr-túsin bildirip keledi. Kópshilik jaǵdayda adamnıń, zattıń sapasın basqa bir zatqa teńew arqalı, uqsatıw arqalı, salıstırıw arqalı túsindiredi. M. Nızanov shıǵarmalarında qollanılǵan kelbetlik mánili frazeologizmlerdi mánilik jaqtan bir neshe toparlarǵa bólip qaraymız: Adamǵa baylanıslı kelbetlik mánili frazeologizmler: aqıldan azǵan, awzı bos, ashıq awız, bir kóylek burın tozdırǵan, esik kórmegen, júzin enesi óppegen, juwas qashaǵan, qoyan júrek, kópti kórgen, mańlayǵa sıymaytuǵın, on gúlinen bir gúli ashılmaǵan aq kókirek,

ózi xan, ózi sultan, sálemi dúziw, soqır hárip tanımaytuǵın, sút qurtqan, hám urı, hám ústem, ıshtan biyt, úyden shıqpaǵan hám t.b. Bul frazeologizmlerdiń barlıǵı adamlarǵa baylanıslı aytılatuǵın kelbetlik mánili frazeologizmler. Kórkem shıǵarmalarda eń áhmiyetli kórkemlew quralları retinde keń qollanıladı.

Zat hám qubılıslarǵa baylanıslı bolǵan kelbetlik mánili

frazeologizmler: iyt jemeytuǵın, iyt mutı, qol jetpeytuǵın, kóz kórip, qulaq esitpegen, sanı bar da, sapası joq, tas túnek, tasqa basqanday, tayaq ılaqtırsa jetpeytuǵın t.b. Bul joqarıda keltirilgen kelbetlik mánili

43

frazeologizmler zat hám qubılıstıń sapasın, belgisin, basqa zat hám qubılıslar menen salıstırıw arqalı túsindiredi.

Ráwish mánili frazeologizmler. Ráwish mánili frazeologizmler boyınsha frazeologiya tarawındaǵı miynetler oǵada az. Ózbek tilinde ráwish mánili

frazeologizmlerdi salıstırmalı túrde alıp izertleydi. Ol orıs hám ózbek tillerindegi ráwish mánili frazeologizmlerdiń kategoriyasın analizley otırıp onıń qurılısın, shegarasın biliwge háreket etedi.

Qaraqalpaq tilinde ráwish mánili frazeologizmler jóninde arnawlı izertlengen miynetler joq. Tek ǵana E.Berdimuratovtıń1 hám J.Eshbaevtıń2

miynetlerinde frazeologizmlerdiń bul túri haqqında azı-kem sóz etiledi.

Ráwish mánili frazeologizmlerdiń ápiwayı ráwish sózlerdiń sinonimi bolǵanı menen olardan dúzilisi jaǵınan, sonday-aq, mánilik jaqtan ózgeshelenip turadı. Ráwish mánili frazeologizmler dúzilisi jaǵınan quramalı bolıp, mánisi jaǵınan obrazlı, kórkem sıpatqa iye. Hár qaysısı ózine tán mánilik ekspressivlik boyawları menen tildiń basqa birliklerinen ayrıqshalanıp turadı. Sonlıqtan da kórkem shıǵarmalarda frazeologizmlerdiń bul túri jiyi qollanıladı. Jazıwshı M.

Nızanovtıń shıǵarmalarında da ráwish mánili frazeologizmlerdi júdá kóp ushıratıwǵa boladı.

Ráwish sóz shaqabı is - hárekettiń hár qıylı belgilerin bildiredi hám qalay qáytip qansha qay jerde hám t.b. sorawlarǵa juwap beredi. Ráwish mánili frazeologizmler de, mine, usınday sorawlarǵa juwap berip, ishárekettiń

1Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нөкис, 1994.

2Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилинде рәўиш. Нөкис, 1976, 49-52-бетлер.

44

awızdan, aydıń kúni amanlıǵında, óldim azarda, oyda joqta, aytıp awzın jıymayaq hám t.b.

Ráwish mánili frazeologizmlerdiń ápiwayı ráwish sózlerden mánilik jaqtan obrazlı kórkem sıpatqa iye bolıp, ózgeshelenip turadı. Hár qaysısı ózine tán mánilik ekspressivlik boyawları menen kózge túsedi:

Aytıp awzım jıymay-aq, awzıma bılsh e te qaldı. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 105-bet.

Adamlarǵa miynet kún jazıp beretuǵın, onıń esapsanaǵın shıǵaratuǵın sawatlı adamlar barmaq búgip sanaǵanday dım az edi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 103bet).

– Bileseń ǵo, Barshınay barmaq ushı ozǵandı ozdı demeydi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 81bet).

Bul quraqım ǵayıptan tayıp aqsha túsken eken, aldıńǵı úsh tisimdi saldırıp alaman, -dedi hayal. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 66-bet).

Et pisirim waqıtta qaytıp keldi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 112bet).

Ráwishler basqa sóz shaqaplarınan bir qansha belgileri menen ayırılıp turatuǵın ózine tán ózgesheliklerine iye sóz shaqabı. Olar hár túrli formalarda qáliplesip, hár qıylı mánilik túrlerine iye. J.Eshbaev óziniń «Qaraqalpaq tilinde ráwish» atlı miynetinde ráwish kategoriyasın ilimiy jaqtan hár tárepleme izertlep, olardıń semantikalıq mánilerin, jasalıwın, morfologiyalıq hám sintaksislik xızmetlerin keń túrde sóz etedi. Ol óz miynetinde qaraqalpaq tilindegi ráwishlerdi mánilik jaqtan segiz túrge bólip qaraydı: waqıt, orın, muǵdar-dáreje, sın, teńew, kúsheytiw, maqset, sebep ráwishleri.

Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилинде рәўиш Нөкис, 1978, 59-бет.

45

Qaraqalpaq tilinde tildiń leksikalıq quramına kiretuǵın frazeologiyalıq

sóz dizbeklerinen jasalǵan qospa ráwishler de belgili orındı iyeleydi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ráwish mánisinde keliw jaǵdayları kóplep ushırasadı. Ásirese, sın ráwishiniń frazeologiyalıq túrleri tilde oǵada kóp.

islengenin, sapasın bildiretuǵın túrleri kóplep ushırasadı.

Bul waqıtları hayaldan úlken baslıq joq, aytqanın e ki e tpey jazıp aldım. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 54-bet).

Qáytken menen qız bala barǵan jerin quwantıp, ketken jerin suwaltıp ketedi ǵo. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı).

Teńel degen birge isleytuǵın joramız jerden jeti qoyan tapqanday entigip kirip keldi. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 118bet).

Qannan qápersiz júrsem, bir kúni maǵan xat kelip tur. - (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 83-bet).

Taban astınan kenapattay utıs shıqqan soń, ortadaǵı perde serpildi. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 565bet).

á) Ráwish mánili frazeologizmlerdiń waqıtlıq mánide keliwi.

Tilimizde waqıtlıq mánini bildiriwshi ráwish mánili frazeologizmler de kóplep ushırasadı. Olar is-hárekettiń isleniw waqtın bildirip keledi, sonıń menen birge, hár qıylı mezgildi, waqıttı is-háreketke sáykeslep obrazlılıq penen kúshli emocionallıq, ekpressivlik boyaw arqalı bizge sıpatlap kórsetedi. Máselen:

Et pisirim waqıtta qaytıp keldi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 112bet).

46

Qudaydıń qutlı kúni uytqıǵan dawıl, túske deyin qubladan esse, tústen

keyin arqadan. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 59bet).

B) Ráwish mánili frazeologizmlerdiń is-hárekettiń ornın bildirip keliwi: Orın ráwishi is-hárekettiń bolatuǵın ornın yamasa baǵdarın kórsetip

qayda qayaqta qay jerde degen sorawlarǵa juwap beredi. Orın ráwishi

xızmetinde keletuǵın frazeologizmler de is-hárekettiń bolatuǵın ornın, baǵdarın bildirip keledi. Bulardıń mánilik jaqtan ózgesheligi olardaǵı astarlı máni, obrazlılıq, kórkemlilik, emocionallıq ekspressivlik boyawınıń kúshliliginde. Bul

ózgeshelikti tómendegi kórkem shıǵarmalardan alınǵan mısallarda anıq kóriwge

xızmetindegi frzeologiyalıq sóz dizbekleriniń ózine tán bir belgisi olardıń quramındaǵı sózlerdiń barlıǵı derlik atawıshlardan ibarat boladı. Tek, ayırım jaǵdaylarda ǵana sol sóz dizbekleriniń quramı úsh, tórt hám onnan da kóp komponentlerden ibarat bolsa, sonıń birewi, ya ekewi feyillerden bolıwı múmkin.

47

Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq tilinde ráwish mánili frazeologizmler qospa ráwishlerdiń ishinde ayrıqsha bir toparı bolıp, olardıń ózine tán bolǵan leksika-semantikalıq ózgeshelikleri bar. Ásirese, ráwish mánili frazeologizmlerdiń is-hárekettiń sının, waqtın, ornın bildirip keletuǵın túrleri júdá kóp ushırasadı. Olar ózleriniń kórkemliligi menen, mánilik jaqtan ótkirliligi menen, emocionallıq ekspressivlik boyawınıń kúshliligi menen ajıralıp turadı.

2.2. M. Nızanov shıǵarmalarındaǵı frazeologizmlerdiń

komponentlik quramı jaǵınan túrleri

Qaraqalpaq tilindegi dúzilisi jaǵınan sóz dizbegi túrinde ushırasatuǵın frazeologizmlerdi morfologiyalıq jaqtan alıp qaraǵanda, olardıń hár qıylı sóz shaqaplarınan hár túrli formalarda ushırasatuǵınlıǵın kóremiz. Sonıń menen birge, olar quramındaǵı komponentlerdiń (sózderdiń) sanı jaǵınan da hár qıylı bolıp keledi. Biz olardı komponentleriniń sanın esapqa ala otırıp, úsh túrge ajıratıp qarawdı maqul kórdik: 1. Eki komponentli frazeologizmler: awız bastırıq, ashıq awız, pıshaq arqası, toń moyın, shay miy, bası bos, súyegine sińgen, gúderin úziw, arqa súyew hám t.b. 2. Úsh komponentli frazeologizmler: túbine duz egiw, murnına samal eniw, murnın balta shappaw, kózin ashıp jumǵansha, sirkesi suw kótermew, awzınan nanı túsken, qudaydıń qutlı kúni, tóbesi kókke jetiw, bir pul bolıw, janı kózine kóriniw, beti bılsh etpew, júregi alıp ushıw, qamırdan qıl suwırǵanday, tayaǵın iyt ǵayzaw, iyt ólgen jer hám t.b. 3. Kóp komponentli frazeologizmler: jan iynine ot túsiw, qas penen kózdiń arasında, bir tırnaqqa zar bolıw, eki kózi tórt bolıw, eki ayaǵın bir etikke tıǵıw, on gúlinen bir gúli ashılmaǵan, tiygenge tiyip, tiymegenge kesek atatuǵın; baratırǵannıń baltasın, kiyatırǵannıń ketpenin alıw;

48

aspanǵa ushsa ayaǵınan, jerge kirse tóbe shashınan tartıw; kimniń tarısı pisse, sonıń tawıǵı bolıw, iytten bir súyek qarızdar bolıw hám t.b.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń tiykarǵı bólegin eki komponentli frazeologizmler quraydı. Olardıń birinshi komponenti kóbinshe atlıq sózden bolıp, ol jeke komponentlerdiń grammatikalıq baylanısına qaray grammatikalıq formalardı qabıl etedi. Al, eki komponentli frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ekinshi komponenti atlıqtan, feyilden, kelbetlikten, sanlqtan jasalıwı da kóbirek kózge túsedi. Bunday dúziliske iye eki komponentli frazeologizmlerdiń ekinshi komponenti feyilden jasalǵan túrleri tilimizde keń túrde qollanıladı. Endi biz M. Nızanov shıǵarmalarında e ki komponentli frazeologizmlerdiń jiyi ushırasatuǵın eń tiykarǵı grammatikalıq túrleriniń dúzilislik úlgisine názer awdarayıq:

1. «atlıq-feyil»: arqası qozıw, awzı ashılıw, awzı pisiw, awız biriktiriw ant-suw ishiw, awız jasqaw, bas suǵıw, boy jetiw, gáp shashpaw, gápti balalatpaw, gójeni tógiw, jan tapsırıw, janı qalmaw, eshegi jorǵalaw, jerge urıw, júregi dawamaw, júregi sazıw, jırtısın jırtıw, iyegi qıshıw, iyt qırqıw, ishegi qatıw, qabaǵın úyiw, qap qoldasıw, qanın qaynatıw, qolı jetpew, kóz jumıw, súyegine sińiw, tili gúrmelmew, tilin tabıw, tiline baspaw, tisi batpaw, shómishten qısıw hám t.b.

2. «atlıq-kelbetlik»: attan anıq, awzı bos, júzi qara, beti qalıń, qolı ashıq, tili uzın, tili qısqa hám t.b.

4.«kelbetlik-atlıq»: aq kókirek, ashıq awız, jeńil ayaq, awır minez, kók bet, suwıq xabar, ash kóz hám t.b.

5.«sanlıq-feyil»: tórt ayaqlap, bir otırǵanda hám t.b.

6.«sanlıq-kelbetlik»: eki júzli, e ki ushlı, bir sózli, jeti qırlı hám

t.b.

7. «sanlıq-atlıq»: bir awızdan, bir esaptan, jalǵız tuyaq, hám t.b.

49

Qaraqalpaq tilinde úsh komponentli frazeologizmler de kóplep

ushırasadı. Olardıń klmponentleriniń qanday sóz shaqabına qatnasına qaray bir

neshe túrli dúzilislik úlgi tiykarında dóretilgenin anıqlawǵa boladı:

1. «atlıq-atlıq-feyil»: ayı kúni pitiw, bası bálege qalıw, gáptiń tıǵını alınıw, et betinen túsiw, murnına samal eniw, sirkesi suw kótermew, kúlin

kókke ushırıw, tayaǵın iyt ǵayzaw, awzına kúshi jetpew, awzınan nanı túsiw hám t.b.

3. «atlıq-feyil-feyil»: basın alıp qashıw, gápti kesip aytıw hám t.b.

4. «sanlıq-atlıq-feyil»: bir pul bolıw, bir tıyın qılıw, eki qolın

kóteriw, jeti júyesinen ótiw, bir gelle kóriw hám t.b.

5. «sanlıq-kelbetlik-feyil»: bes barmaqtay biliw, eki oylı bolıw, jeti jinindey kóriw hám t.b.

6.«atlıq-ráwish-feyil»: beti berman qaraw, e shekke teris mindiriw, janı alqımına keliw hám t.b.

7.«feyil-atlıq-feyil»: atarǵa oǵı bolmaw, jumǵan awzın ashpaw, aytqan sózinen qaytpaw hám t.b.

Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmlerdiń ishinde tórt hám onnan da kóp komponentlerden turatuǵın frazeologizmler de belgili orındı iyeleydi. Házirgi qaraqalpaq tiliniń bay frazeologiyalıq quramındaǵı (ǵáziynesinde) bunday kóp komponentli frazeologizmler awız eki sóylew tilinde de, jazba tilde de kóp qollanıladı. Quramalı dúziliske iye bolǵan kóp komponentli frazeologizmler kúshli ekspressiyaǵa iye bolıwı menen frazeologizmlerdiń basqa túrlerinen (eki komponentli hám úsh komponentli) ózine tán ayrıqshalıqları menen ajıralıp, olar grammatikalıq dúzilisi jaǵınan túrli formalarda ushırasadı. Olardan eń baslıları

sıpatında mınalardı belgilep ótiwge boladı:

1. Atlıq sózler menen feyildiń dizbeginen: qoy awzınan shóp almaw, kóz jası kól bolıw, jan iynine ot túsiw.

50

2. Ayırım komponentleri sanlıqlardan jasalǵan frazeologizmler: bir shıbıq penen aydaw, bir shaynam eti bolmaw, bir kóylek burın tozdırıw, bir sazdıń bózi bolıw, bir qasıq qanı qalǵansha, bir tırnaqqa zar bolıw, bir oq penen eki qoyandı atıw, eki jartı bir pútin bolıw, eki kózi tórt bolıw, eki ayaǵın bir etikke tıǵıw, tórt jaǵı qubla bolıw, tórt túligi say bolıw, on gúlinen bir gúli ashılmaǵan, otız eki tisin tamaǵına jiberiw, tıshqan tesigi mıń teńge bolıw, toǵız qatınnıń tolǵaǵı birden keliw hám t.b.

3.Kóp komponentli frazeologizmlerdiń ishinde almasıq sózler menen kelgen túrleri belgili orındı iyeleydi: óziniń jaqqan otına ózi ısınıw, óz obalı

ózine bolıw, kimniń tarısı pisse sonıń tawıǵı bolıw.

4.Quramında kelbetlik sózler ushırasatuǵın kóp komponentli frazeologizmler: ıssı nanǵa alǵısız bolıw, mayǵa túsken tıshqanday bolıw, jaman kózi menen qaraw.

2.Jay gáp túrindegi frazeologizmler.

Frazeologizmlerdiń bul toparǵa kiretuǵın túrleriniń ayırımları jay gáp túrinde kelse, geyparaları quramındaǵı feyilden bolǵan komponentiniń

formasınıń ózgeriwine hám qolanılıwına qaray jeke sóz dizbegi bolıp ta, ayırım gápke usap ta kele beriwi múmkin. Mısalı: basın kóteriw, basın qatırdı, júregi jarıldı.

Bası tasqa tiydi, bawırı pútin qusaǵan frazeologizmler dúzilisi jaǵınan ayırım gáplerge teń. Biraq olardı bası tasqa tiygenin sezdi, bawırı pútin adam dep ózgertsek, onda tek jeke sóz dizbeklerine ǵana iye bolamız.

Solay etip ayırım frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń jeke sóz dizbegine yamasa ayırım gáplerge teń bolıwına feyil komponentleriniń ózgeriwi hám qollanılıwı úlken áhmiyet tutadı.

51