MD hám PQJ / M. Nızanov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri

– Ol ómirden kóz jumǵannan keyin siziń dushpanlarıńız jawınnan

keyingi zamarıqtay izli-izinen «kógerip» shıǵa basladı. (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 158bet).

Bunda dıqqatqa alınǵan frazeologizmlerdiń barlıǵı «óliw»degen bir máni bildirgeni menen olardıń hár qaysısında ózlerine tán stillik ózgeshelik bar. Jazıwshı shıǵarmalarında frazeologiyalıq sinonimler semantikalıq hám stilistikalıq jaqtan aytajaq pikirdi kórkem obrazlı etip beriwde hám birdey frazeologizmlerdi qaytalay bermew maqsetinde ayrıqsha xızmet atqarǵan.

1.3.Frazeologiyalıq variantlar

Variantlasıw qubılısı barlıq tillerge tán kubılıs. Bul qubılıs, ásirese frazeologiyalıq sóz dizbekleriede kóbirek ushırasadı. Sebebi frazeologiyalıq sóz dizbekleri birden payda bolmaǵan. Olar neshe ásirlerden beri biziń kúnimizge

ıqshamlanǵan, belgili bir qálipke túsken til birlikleri sıpatında jetip kelgen. Frazeologiyalıq variantlardı izertlew ilimiy kóz qarastan úlken áhmiyetke iye bolıwı menen qatar onıń tildegi basqa da turaqlı sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵın hám stillik jaqtan hár qıylılıǵın ashıp beriwde keń múmkinshilik beredi.

Sh.Raxmatullaevtıń pikirinshe, hár qanday frazemanı frazeologiyalıq variant dew ushın tómendegi belgiler esapqa alınıw lazım:

1)Variantlar dep qaralıw ushın leksikalıq hám grammatikalıq ózgerisler sebepli biri ekinshisinen ósip shıqqan bolıwı, barlıǵı bir tiykarǵa birlesiwi lazım;

2)Variantlar dep qaralıwshı dizbeklerdiń tiykarında tek bir obraz bolıwı

kerek;

3) Variantlar dep qaralıwshı dizbeklerdiń bir mánini ańlatıwı tiyis;

32

4) Óz-ara ósip shıqqan variantlar qurılısında uluwmalıq

leksikalıq komponent bolıwı shárt.

Uluwma alǵanda variantlasıw tiykarında bir frazeologizm basqa bir frazeologizmge aylanbaydı, al bir frazeolgizmge tán obraz birligi, máni birligi

frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń eki túrli variantı bar ekenin aytadı.

Leksikalıq variant: kóz shırıshın aldı - kóz ilindirdi. Fonetikalıq variant : unjırǵası tústi – enjorǵası, ónjorǵası tústi

x.t.b.

Al ózbek tilshisi Sh. Raxmatullaev2, bashqurt tilshisi Z.Uraksinler,3 frazeologiyalıq izertlewlerinde frazeologiyalıq variantlardıń leksikalıq hám grammatikalıq túrleriniń bolatuǵınlıǵın aytadı.

Biz de usı alımlardıń pikirlerin basshılıqqa alǵan halda qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq varianlardı leksikalıq hám grammatikalıq dep eki túrge ajıratıp úyreniwdi maqsetke muwapıq dep esaplaymız.

Qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq variantlar haqqında J.Eshbaev Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózliginde óz pikirlerin beredi. Frazeologiyalıq variantlılıq haqqında bunnan basqa ilimiy izertlewdiń bolmawı frazeologiya máselesi menen ele de tereńirek shuǵıllınıwdı talap etedi.

Óytkeni til biliminiń basqada yarusları sıyaqlı frazeologiya da óz aldına ayrıqsha bir taraw. Frazeologizmlerdiń ózine tán belgilerin, leksikalıq quramın hám jasalıw usılların semantikasın, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń jeke sóz benen, erkin sóz dizbekleri menen, gáp penen baylanısıp, olardaǵı hár qıylı tillik qubılıslardı (omonimiya, sinonimiya, polisemiya, antonimiya) variantlılıq qubılısların hám taǵı

1Кеңесбаев И. Қазақ тилиниң фразеологиялық сөздиги. Алматы, 1977. 590-бет.

2Рахматуллаев Ш. Ўзбек тилининг фразеологик луғати. Р. 1992 -10 – бет.

3Ураксин З.Г. Фразеолоя башкуртского языка. М. 1975, 8 – бет.

33

basqalardı hár tárepleme izertlew búgingi kúnde úlken áhmiyetke iye máselelerden bolıp esaplanadı.

Frazeologiyalıq variantlardı izertlew ilimiy kóz-qarastan úlken áhmiyetke iye.Óytkeni, til birlikleriniń basqa túrlerine salıstırǵanda frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde variantlar júdá kóplep ushırasadı. Olardı úyreniw bolsa onıń tildegi basqa sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵın hám stillik qollanılıwı jaǵınan hár qıylılıǵın ashıp beriwde keń múkinshilik beredi. Geypara frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı komponentlerdiń ayrımları turaqlı boladı da, al birewleri ózgermeli bolıp keledi.

Frazeologizmlerdiń komponentleriniń ózgerip, yamasa basqa sóz benen awmasıp turıwı olar arasındaǵı variantlaslıqtı payda etedi. Variantlas frazeologizmler ayırım komponentleriniń ózgergeni menen, mánileri birdey bolıp, qarım qatnasta olar biri ekinshisiniń ornına jumsala beredi. Mısalı, qulaq salıw menen qulaq túriw degen eki variantlas frazeologiyalıq sóz dizbegin alıp qarayıq. Bulardıń ekewinde de ekinshi komponenti qulaq sózi óz halında qaladı. Biraq ekewinde de bir máni tıńlaw, esitiw mánilerin beredi.

Demek, frazeologiyalıq variantlar degende, leksika-grammatikalıq

ózgerisler sebepli biri ekinshisinen bólinip shıqqan, biraq tiykarǵı bir mánige birlesetuǵın frazeologizmlerdi túsinemiz. Frazeologizmlerde variantlasıw qanday formada payda bolıwına baylanıslı leksikalıq variantlar hám grammatikalıq variiantlar bolıp keledi. Frazeologizm quramındaǵı komponentleriniń birewiniń basqa sóz benen almasıwınan leksikalıq variant payda boladı. Mısalı: jan kúyer, jan ashır. júz kórisiw, diydar kórisiw, awızǵa iliniw, awızǵa alınıw hám t.b. Al grammatikalıq variant frazeologizm quramındaǵı komponentleriniń grammatikalıq jaqtan ózgeriske ushırawı nátiyjesinde payda boladı. Mısalı: kewli qalıwkewlin qaldırıw hám t.b. Frazeologiyalıq variantlardı leksika-grammatikalıq

34

jaqtan uqsaslıǵına qarap, olardı tilimizdegi mánissiz qaytalanıwshı sóz toparları dep qarawǵa bolmaydı. Kerisinshe, olar sóylewde pikirdiń kórkemlilik, ekspressivlik múmkinshiligin arttırıwdaǵı qural sıpatında xızmet atqaradı.

Ásirese, olardıń atqaratuǵın xızmeti kórkem shıǵarmalarda kórinedi. Sebebi, jazıwshı-shayırlar óz dóretpelerinde bir sózdi, bir frazeologizmdi qaytalay bermey olardıń basqa variantlarınan paydalanıwdı maqul kóredi. Sol

arqalı shıǵarmanıń kórkem obrazlıǵın asırıwǵa erisedi. Mısalı:

Degen menen, «aydı shalǵay menen jawıp turıw» qıyın eken. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 77-bet).

Kóz qıyıǵın salmaw- Qızlar oǵan kóz qıyıǵın da salmastan tusınan ótip

ketti. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 131bet)

Kóz qıyıǵın taslamaw – Nege endi ol kóz qıyıǵın da taslamadı. (M.

Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 131bet)

Bunda aydı etek menen jawıp turıw frazeologizmi aydı shalǵay menen jabıw variantı jumsalǵan. Keyingi mısallarda kóz qıyıǵın salmaw, kóz qıyıǵın taslamaw degen frazeologiyalıq variantlardı qollanadı. Bularda aytarlıqtay semantikalıq ózgeshelik sezilmegeni menen belgili dárejede stillik ózgeshelik bar. Muratbay Nızanov shıǵarmalarında frazeologizm quramındaǵı qandayda bir komponentleriniń ózgerip yamasa basqa sóz benen awmasıp keliwi jaǵdayında payda bolǵan frazeologiyalıq variantlar kóplep ushırasadı. Yaǵnıy bular

leksikalıq variantlar bolıp tabıladı.

35

-Birewler murnıńnıń ushındaǵını zorǵa kóreseń deydi, al taǵı birewler iyt

ólim jerdegini kóreseń degendi aytadı. (M. Nızanov

«Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 49-bet)

Jazıwshınıń bir frazeologizmdi sol turısında ekinshi jerde paydalanbawǵa háreket etiwi sóz sheberiniń frazeologizmlerdi qollanıwda itibarlılıǵın da kórsetedi

Solay etip frazeologizmniń hár qıylı variantların paydalanıw shıǵarmaǵa kórkemlilik, tásirlik beredi, qaytalawdıń aldın aladı, eń baslısı jazıwshınıń xalıq tilin joqarı dárejede biliwinen derek beredi.

36

II bap. Muratbay Nızanov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

2.1. Muratbay Nızanov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń sóz

shaqaplarına qatnası jaǵınan túrleri

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń grammatikalıq quramı hám qurılısı tárepin qarastırǵanımızda, olardıń sintaksislik tutaslıǵı saqlanıp hám basqa erkin sóz dizbeklerinen ayırılıp turatuǵının kóriwimizge boladı. Leksikalıq-grammatikalıq jaqtan frazeologizmlerdiń ajıralmaslıǵı, pútinligi, turaqlılıǵı kóbinese bir leksikalıq birlik sıpatında qollanılıwı olardı jeke sózler esabında bir sóz shaqabına qatnaslı dep qarawǵa múmkinshilik beredi.

Frazeologiyalıq sóz dizbegi jeke sózge ekvivalent bolıp kelse de semantikalıq jaqtan oǵada quramalı. Grammatikalıq ózgesheligin dara sóz benen salıstırǵanımızda sırttan qaraǵanda birdey bolǵanı menen ózinshelik

ózgesheligi bar ekenligin orıs tiliniń frazeologizmleri boyınsha tereń izertlewler alıp barǵan F.E.Buslaev, akademik A.A.Shaxmatov, A.Potebnya, akademik V.V.Vinogradovlar atap ótken edi. Sonlıqtan da frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń grammatikası arnawlı túrde izertlewdi talap etedi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń grammatikalıq quramı hám qurılısı máseleleri, jasalıw jolları arnawlı túrde izertlew obiekti bola qoyǵan joq. Frazeologizmler grammatikalıq quramı jaǵınan professor E. Berdimuratovtıń1 hám J. Eshbaevtıń2 miynetlerinde feyil mánili, substantivlik, adektivlik, ráwish mánili frazeologizmler dep bólip qaraladı.

1Бердимуратов Е.Б. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нөкис, 1994. 134-136-бетлер

2Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис, 1985. 14-18-бетлер.

37

Feyil mánili frazeologizmler túrkiy tillerinde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde e ń kóp ushırasatuǵın túri. Olar tilde háreket hám qubılıslardı ótkir mánili sózler menen sıpatlap beriw maqsetinde jumsaladı. Mısalı: júregi jarılıw (qattı qorqıw), tóbesi kókke jetiw (qattı quwanıw), qulaǵın túriw (dıqqat penen tıńlaw), mushına túkiriw (gijiniw) hám t.b.

Feyil mánili frazeologizmler gáp ishinde kelgende tiykarınan bayanlawısh xızmetin atqarıp keledi. Ayırım jaǵdaylarda konteksttiń mazmunına qaray feyil mánili frazeologizmler hal feyildiń formaların qabıl etip, gápte ráwishlik mánige

ótedi. Yaǵnıy olar hárekettiń hár qıylı belgilerin bildirip kelip, gápte pısıqlawısh xızmetin atqaradı:

Bul waqıtları hayaldan úlken baslıq joq, aytqanın eki etpey jazıp aldım. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 54-bet).

Aytqanda da awzınıń suwı qurıytuǵın etip aytaman. (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 77bet)

Bir qatar feyil mánili frazeologizmler gápte basqa sózler menen qatnasqa túsip, forma jaǵınan ózgerip, qosımsha kómekshi sózler menen birge qollanıladı. Mısalı: eshegi jorǵalaw,qol ushın beriw, eshekke teris mingiziw, etek-jeńin jıynaw, gójeni tógiw, isi nasırǵa shabıw, jerge kirip ketiw frazeologizmlerin gáp ishinde qollanǵanımızda gáptegi basqa sózler menen grammatikalıq baylanısqa túse aladı:

Eshegi jorǵalap ketken Eshbay menen Mátqurban shayırlar buǵan qol ushın beriwge jaramasa da, Sharqıpálek shayır olarǵa kóp jaqsılıq etti. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 45-bet)

Házir bir zamanda eshekke teris mingizip ketedi. («Ishkirne» gúrrińi)

Etekjeńin jıynay almay atırǵan jesir kempir menen jetim balanı ne qılsın! (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 82bet)

Gójeni tókken hayal-qızlar keńesiniń xatkeri kelmedi. (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 111bet)

38

Bir urıwdan, jaqın adam edi ol bularǵa. Biraq is nasırǵa shawıp ketti. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 104bet)

Sonda ol bayǵus (meniń ornımda bolıwı múmkin qız) óziniń barı-joǵın elestirmey júrgen jigitti jaqsı kórgenine qısınıp, jerge kirip ketetuǵın dárejege keler edi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 95bet)

Kórip turǵanımızday bul kórsetilgen feyil mánili frazeologizmler atlıq hám feyil komponentlerden turıp, onıń da kópshilik jaǵdayda sońǵı feyil komponenti hár qıylı grammatikalıq kórsetkishlerdi ózine qabıl ete aladı. Ayırım jaǵdaylarda atlıqtıń kóplik, seplik, tartım jalǵawların qabıl etiw múmkinshiligine iye. Feyil mánili frazeologizmlerdiń komponentleriniń arasına sóz qosılıp ta qollanılıw jaǵdayları da ushırasadı. Mısalı:

Bul qapılǵır bilegimde bolsa da hesh gáp edi, kisi menen tabaqlas bolayın desem jeti nasırım búgiledi. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 36-bet).

Bárinen beter, hasa tayanıp mashın kútip turǵan kempir-ǵarrılardı kórgende jeti nasırım jerge búgiledi. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 122-bet).

Feyil mánili frazeologizmlerdiń kópshiligi gáp ishinde qollanǵanımızda feyildiń ayırım kategoriyaların ózine qabıl ete aladı. Biraq bul ózgerisler júdá sheklengen dárejede boladı. Úmiti pushqa shıǵıw, bas suǵıw frazeologizmleri tilde bolımlı hám bolımsız túrinde de qollanıla beredi. Jazıwshı óz shıǵarmalarında bul frazeologizmlerdi eki formada da qollanadı:

Biykar eken. Úmitim pushqa shıqtı. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 116bet)

Ismayıldıń úmiti pushqa shıqpadı. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 73bet).

39

Biziń dúkanlarǵa da bas suǵadı e kensiz-ǵo! («Sizge bolmaydı» gúrrińi).

Áne, sonda e naǵardıń júregine shay tartqanday boladı. («Kúlme maǵan»

105-bet).

Júregim tarsa ayrılıp, soranıp men kettim. (M. Nızanov «Tańlamalı

shıǵarmaları» II tom, 70-bet).

Onıń qızın alıp ketip júrgen kim eken, júrek jutıp? (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 50-bet).

M. Nızanovtıń shıǵarmalarında feyil mánili frazeologizmlerdiń tek bolımsız

túrde qollanatuǵın túrlerin de kóriwimizge boladı:

–Ol seni Ótegen dep jerge-jámge tiygizbey maqtap atır e di. (M.

Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 152bet).

Jurt onı tıshqanǵa qasqırdıń kózin salǵan dep, jerge-kókke tiygibeytuǵın edi. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 49-bet).

– «Ya siziń-ám barma támeń» degende apam aytıp qoydı ma eken dep

janım qalmadı. (M. Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 99bet).

– Al, Tilewxan apanı bolsa, atarǵa oǵım bolmadı. (M. Nızanov

«Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı, 64-bet).

Ózbek tilindegi feyil mánili frazeologizmlerdiń grammatikalıq

ózgesheliklerin Sh.Raxmatullaev óziniń bir qatar miynetlerinde sóz etedi1. Feyil mánili frazeologizmlerdiń feyil sóz shaqabına tiyisli barlıq grammatikalıq kategoriyalardı tolıǵı menen ózine qabıl e te

1 Рахматуллаев Ш. Ўзбек тилида феъл фразеологизмларнинг боғлашуви. Тошкент, 1992, Некоторые вопросы узбекской фразеологии. АДД, Ташкент, 1966.

40

bermeytuǵınlıǵın aytadı. Máselen, feyildiń bolımlı hám bolımsız kategoriyası feyil mánili frazeologizmlerdiń barlıǵına tán emesligin yaǵnıy ayırımları tek bolımlı túrde ǵana yamasa tek bolımsız túrde jumsalatuǵınlıǵı, jáne bir bólegi hám bolımlı, hám bolımsız formalarda keliwi múmkin ekenligi anıqlanadı.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq materiallardı qarastırǵanımızda feyil mánili frazeologizmlerdiń bolımlı hám bolımsız túrde jumsalıw ózgesheliklerin esapqa alıp úsh toparǵa ajıratıp úyrensek boladı.

Sózlik quramnıń ayrıqsha bir toparı bolıp esaplanatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń grammatikalıq ózgesheliklerin úyreniw házirgi qaraqalpaq til bilimi ushın oǵada áhmiyetli. Sebebi usı kategoriyaǵa tiyisli leksikalıq ayırmashılıǵın, usaslıq belgilerin anıqlaw, tártiplestiriw, mánilerin túsindiriw, gápte basqa sózler menen baylanısıw

41