MD hám PQJ / M. Nızanov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri

sheshilip kiyatır. Bul tarawda frazeologizmlerdiń anaw ya mınaw sóz sheberiniń dóretpelerinde geypara tiyip qashtı pikirler aytılǵanı bolmasa, arnawlı izertlew jumısları derlik joq. Haqıyqatında da frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń lingvistikalıq baǵdarda kórkem shıǵarmaǵa baylanıslı stillik qollanılıwı jaǵınan

úyreniliwi ilimiy jaqtan da, ámeliy jaqtan da oǵada úlken áhmiyetke iye. Kórkem shıǵarmanıń tili de basqa stiller sıyaqlı ádebiy tildiń normalarına,

fonetikalıq hám grammatikalıq nızamlıqlarına baǵınadı, biraq ádebiy normadan ol óziniń emocional-ekspresivligi menen, kórkemlew quralları menen ólshenedi, onda jazıwshınıń yamasa shayırdıń jeke sóz tańlaw hám sóz qollanıw sheberligi kórinedi. Sonlıqtan da biz bul máselege, yaǵnıy frazeologizmlerdiń belgili bir jazıwshınıń dóretpelerinde jumsalıwın magistrlik dissertaciya jumısımızdıń obiekti etip tańlawdı maqul kórdik.

Belgili satirik jazıwshı Muratbay Nızanov dóretpelerinde frazeologizmniń estetikalıq talaplarǵa say stillik qollanılıwın úyreniwdi maqset etip qoydıq. Bul ushın Muratbay Nızanov shıǵarmalarında qollanılǵan frazeologizmlerdiń stillik xızmetin, ózgesheligin belgilew maqsetinde baqlawlar júrgizdik. Kartotekalar dúzdik, salıstırdıq, tallaw isledik, ilimiy táriypleme berdik.

Muratbay Nızanov óz shıǵarmalarında sóz tańlawǵa itibarlılıq penen qaraǵan, hár sózdiń, formanıń orınlı hám belgili bir stillik maqsette qollanılıwına

úlken dıqqat bólgen. Sol arqalı ol tildegi ádebiy normalardıń turaqlasıwı, qáliplesiwi hám jetilistiriliwi ushın háreket etken.

Jazıwshı pikirdiń kórkemliligi hám ótkirligi ushın frazeologizmlerden keń túrde paydalanǵan. Jáne de ádebiy tildi jańa kórkemlew quralları menen bayıttı. Onıń shıǵarmalarında

12

jazıwshınıń ózine tán bolǵan teńewler, epitet, metafora úlgileri, sinonimler, antonimler hám t.b. kóplep ushıratamız.

Frazeologizmler kóp izertlewshiler tárepinen sóz etilse de, biraq qaraqalpaq tilinde olardıń stillik xızmetlerde paydalanılıwı ele usı waqıtqa deyin arnawlı izertlenilmegen. Sonlıqtan biz bul jumısta M. Nızanovtıń shıǵarmlarınıń tilin, ondaǵı frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgesheliklerin hám jazıwshınıń frazeologizmlerdi qollanıwındaǵı sheberligin hár tárepleme úyreniwdi maqset ettik.

Biziń jumısımız qurılısı boyınsha kirisiw, úsh bap hám juwmaqtan ibarat. Kirisiw bóliminde frazeologiya máseleleriniń uluwma til biliminde, túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq til biliminde izertleniwine toqtap óttik.

Túrkiy tiller frazeologiyasın birinshilerden bolıp akademik S.K.Keńesbaev izertledi. Ol óziniń «Ustoychivıe sochitaniya slov kazaxskogo yazıka (parnıe slova, idiomı i frazı)» (Alma-ata, 1944) degen doktorlıq dissertaciyasında idiomalardı tómendegi belgiler menen sıpatlap kórsetedi:

1) idiomalardıń uluwma mánisi quramındaǵı komponentlerdiń mánilerinen parıqlanadı;

2)idiomanıń komponentleri turaqlı orınǵa iye;

3)idioma basqa tilge sózbe-sóz awdarılmaydı.

S.K.Keńesbaevtıń pikirinshe, frazeologiyaǵa keń mánide barlıq turaqlı sóz dizbekleri (naqıl-maqallar, idiomalıq dizbekler, turaqlı frazeoloiyalıq toparlar hám jup sózler) kiredi. Olardı birlestiriwshi uluwmalıq belgi turaqlılıq hám tilde tayar halında bolıwı.1

Bunnan keyin túrkiy tillerdegi frazeologizmlerdi intensiv izertlewde

áhmiyetli tabıslar qolǵa kirgizildi. Bul dáwirde S.N. Muratovtıń

1 Кеңесбаев С.К. О некоторых особенностях фразеологических единиц в казахском языке. Известия АН Каз ССР Серия филологии искусствоведения, выпуск 1-П. Алма-Ата, 1959, 9-бет

13

«Ustoychivıe slovosochetaniya v tyurkskix yazıkax» (M.,1964) monografiyası,

azerbayjanskogo yazıka» (Baku.,1970), G.X.Axunzyanovtıń «Idiomıissledovanie na materiale tatarskogo yazıka» (Kazan, 1974), Z.G.Uraksinniń

«Frazeologiya bashkirskogo yazıka» (Ufa, 1975), M.F.Chernovtıń «Frazeologiya sovremennogo chuvashskogo yazıka» (Cheboksarı, 1985) atlı miynetleri, kandidatlıq dissertaciyalar,1 ilimiy maqalalar dóretildi.

Ózbek tili frazeologiyasında dáclepki arnawlı izertlewler 1950-

jıllardıń basında júzege keldi. Olardan Sh.Raxmatullaevtıń júrgizgen izertlew jumısları ayrıqsha dıqqatqa ılayıq2

Ásirese, onıń «O’zbek frazeologiyasining bazi masalalari» (1966) atlı miynetinde antonimiya, sinonimiya máseleleri tereń izertlenildi. Sonday-aq bul monografiyada frazeologiyalıq omonimlerdiń frazeologiyalıq paronimlerden hám frazeologiyalıq paraformalardan parqı ajıratılıp kórsetiledi.

Qaraqalpaq til biliminde frazeologiyalıq sóz dizbekleri birinshi ret E.

Berdimuratov «Házirgi zaman qaraqalpaq tili. Leksiklolgiya» (1994) atlı miynetinde sóz etiledi. Ol bul miynetinde frazeologiyalıq sóz dizbeklerdi erkin sóz dizbeklerinen ajıratıp qaraydı. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerdiń tiykarǵı belgileri sıpatında E. Berdimuratov tómendegilerdi esaplaydı:

1.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri jeke leksikalıq birlikler sıpatında tayar halında qáliplesip ketken sóz dizbeklerinen esaplanadı.

2.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı xarakterge iye bolıp keledi.

1Юсипова Р.Р Устойчивые глагольные сочетания в турецком языке. АКД. М., 1961: Бабаев К. Идиомы в трукменском языке. АКД. Ашхабад,1963; Рагимзаде Н.Р.Идиоматические выражения в азербайжанском языке. АКД. Баку,1967; Османова Ж. Идиомы в киргизском языке. АКД. Фрунзе,1967; Даибова К.Х.

Фразеология кумыкского языка АКД. М. 1973 ҳәм т.б.

2Рахматуллаев Ш.У. Основные грамматические особенности образных глагольных фразеологических единиц современного узбекского языка, АКД. М.1952

14

ózleriniń qáliplesken turaqlı ornına iye bolıp keledi.

4.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin quraytuǵın jeke komponentler jıynalıp, bir sintaksislik xızmet atqaradı.

5.Frazeologiyalıq sóz dizbegin bóleklerge bóliwge bolmaydı.

6.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa bolmaydı.

Túrkiy tillerde frazeologizmlerdi semantikası boyınsha túrlerge bóliwde, orıs til blimindegidey frazeologiya sheńberin tar hám keń mánide túsiniw elege shekem dawam etip kelmekte.1 Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq birigiwshiligi boyınsha prof. E. Berdimuratov tórt toparǵa bólip qaradı: frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler, frazeologiyalıq sózler.

Bul tórt topardı leksika-grammatikalıq jaqtan bir-birinen ayırıp kórsetedi.

Grammatikalıq qurılısı boyınsha E.Berdimuratov frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tómendegidey etip bóledi:

1.Jay sóz dizbegi formasına iye frazeoloizmler.

2.Jay gáp formasına iye frazeologimler.

3.Qospa gáp formasına iye frazeologizmler.

Ilimpazdıń kórsetilgen jumısında frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń leksika-grammatikalıq quramı boyınsha klassifikaciya da berilgen, sonday-aq frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń stilistikalıq ózgeshelikleri de kórsetilgen.

S. Nawrızbaevanıń «Frazeologicheskie edinicı v karakalpakskorusskom

slovare» (Tashkent, 1972) atlı miynetinde qaraqalpaq tilindegi

1 Йулдошев Б. Ўзбек фразеологияси ва фразеографияси масалалари. Т, 2013, 10-бет

15

frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bóliniw kriteriyleri belgilengen, olardıń qaraqalpaqsha-russha sózlikte jaylasıw principleri hám usılları anıqlanǵan, olar boyınsha ayırım pikirler aytılǵan.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ayrıqsha bir túri eki komponentli simmetriyalı qurılısqa iye frazeologizmler G. Aynazarova tárepinen «Qaraqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmler» degen temada arnawlı izertlenedi.1 Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń ayırım máseleleri bir qatar ilimiy maqalalarda sóz e tildi. Frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmalarda qollanılıwı jóninde bir qatar maqalalar járiyalandı. Máselen, E.Berdimuratov hám G.Aynazarovanıń «Qırıq qız» dástanınıń leksikasında frazeologizmler hám olardıń eki komponentli túrleriniń qollanılıwı haqqında (Ámiwdárya, 1998, №1-2, 48-52-betler), Sh. Ábdinazimovtıń «Berdaqtıń frazeologiyalıq jańashılıǵı» (Ámiwdárya, 1998, №1-2, 108-109 betler) A. Qayıpovtıń «Frazeologizmlerdiń kórkem ádebiyatta qollannılıw ózgeshelikleri»

(Ámiwdárya, 1997, №1-2, 111-112 betler), O. Embergenovanıń «Qaharmanlıq dástanlarda frazeologiyalıq sóz dizbekleri arasındaǵı sinonimlik qatnaslar»

(Ámiwdárya, 1997, №7-8, 96-98-betler),

«Qaxarmanlıq dástanlardaǵı frazeologiyalıq sinonimler» (Vestnik Karakalpakskogo otdeleniya AN Uzbekstana, 1999, №4-5, 85-86 betler) atlı ilimiy maqalaların atap kórsetiwge boladı.

Sonı aytıp ótiw kerek, J.Eshbaev, T.Jumamuratov, K. M. Qoshanov,

Q. Paxratdinov hám Q. Bekniyazovlar tárepinen dúzilgen frazeologiyalıq sózlikler de basılıp shıqtı.2

1Айназарова Г. Симметричные двухкомпонентные фразеологизмы в каракалпакском языке. А К Д,

Нукус, 2000.

2Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис, 1985; Жумамуратов Т. Русско-каракалпакский фразеологический словарь для школников. Нукус, 1985; Қ.М.Қощанов Краткий

16

Qaraqalpaq tilindegi frazeolizmler, kórsetip ótkenimizdey-aq, leksikologiya boyınsha jazılǵan monografiyalarda, sabaqlıqlarda hám ayırım maqalalarda ǵana qaralıp, olar boyınsha jazılǵan arnawlı izertlewler joq. Bul miynetlerdegi olardıń talqılanıwı da birdey emes. Sonlıqtan da bul másele qaraqalpaq til biliminde ele de keńirek izertlewdi talap etetuǵın áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp esaplanadı.

русско-каракалпакский фразеологигеский словарь. Нукус, 2012; Қ. Пахратдинов, Қ. Бекниязов Қарақалпақ тилиндеги фразеологизмлер. Нөкис, 2012.

17

I bap. Muratbay Nızanov shıǵarmalarındaǵı frazeologizmlerdiń

leksika-semantikalıq ózgeshelikleri

Til – ádebiyattıń birinshi elementi, sebebi hár qanday ádebiy shıǵarmanıń kórkemligi onıń tili arqalı kórinedi. Demek, jazıwda, sóylewde pikirdiń

ıqshamlılıǵı, kórkemligi hám onıń ótkirligi artıwı ushın tildegi frazeologizmler keń paydalanıladı. Hár qanday jazıwshı yamasa shayır óz shıǵarmasında uluwma xalıqlıq tilden kórkem obrazlardı dúziw ushın sózlerdi, sóz formaların tańlap qollanadı. Kórkem shıǵarmanıń tilin izertlegende jazıwshı yamasa shayırdıń sol shıǵarmada tildiń kórkemlew quralların qalay qollanǵanlıǵı, kórkem obraz jasaw ushın sózlerden qalay paydalanǵanlıǵı, onıń sóz qollanıw sheberligi, stili anıqlanıwı kerek. Sol waqıtta ǵana jazıwshınıń til ózgeshelikleri, jeke stili, kórkem shıǵarma tiliniń ózgeshelikleri ashıp kórsetiledi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń barlıq túrleri kúndelikli turmısımızda til arqalı qarım-qatnas jasawda pikirimizdi tolıq jetkeriwde ayrıqsha áhmiyetke iye. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri kópshilik jaǵdaylarda túsinikti bildiriwshi dara sózdiń sıńarı, yaki ekspressivlik obrazshılıqqa iye e kinshi bir ataması sıpatında kórinedi. Mısalı ,,qorqıw” degen uǵımdı ańlatıwshı ,,júregi suwlaw” – jan iymanı qalmaw, júregi suw etiw, janı tas tóbesine shıǵıw, janı shıǵıw t.b. frazeologiyalıq sóz dizbekleri túrindegi sıńarlarına iye.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri pikirdi keń, obrazlı, ótkir etip beriw ózgesheligi menen basqa til birliklerinen ózgeshelenedi. Sonıń menen birge, olarda qosımsha mánilerdiń kúshli sıpatlanıwı frazeologizmlerdiń ózgeshe tárepleri esaplanadı. A.Abdullaevtıń kórsetip ótkenindey: «Frazeologizmler - nominativ hám qosımsha reńkleriniń ajıralmas birliginen ibarat bolǵan arnawlı sóylew figuraları» .1

1 Абдуллаев А.Узбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши.Тошкент,1983,39-бет.

18

Haqıyqatında da, tilimizdiń frazeologiyalıq quramına názer awdarsaq, olardıń belgili bir toparı tek tiykarǵı manini bildirip qoymastan, olarǵa sóylewshiniń anaw ya mınaw qatnasın bildiriwin de kóriw múmkin. Frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmada atqaratuǵın xızmeti - obraz jasaw, qaharmanǵa sıpatlama beriwde hám t.b. xızmette qollanıladı.

Frazeologizmlerdiń bay hám hár túrli quramların Muratbay Nızanov

ózinshelik stil dóretiw maqsetinde hár túrli jollar menen qollanǵan. Frazeologizmler mánilik jaqtan, emocional-ekspressivlik ótkirligi jaǵınan tildiń qaymaǵı maǵızı sıpatında bahalanadı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri ózleriniń ańlatatuǵın mánileri boyınsha, frazeologizmlerdi payda etip turǵan jeke komponentleriniń sol pútin mánige qatnası boyınsha da hár qıylı bolıp keledi. Sonlıqtan da frazeologizmler semantikalıq birigiwshiligi boyınsha toparlarǵa ajıratıladı. Olardı toparlarǵa ajıratıw frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tereńirek

úyreniw ushın oǵada úlken áhmiyetke iye.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń semantikalıq birigiwshiligi boyınsha bóliniwi kópshilik tillerde derlik birdey. Sebebi, sol tiller menen shuǵıllanıwshı ilimpazlardıń kópshiligi V.V.Vinogradovtıń klassifikaciyasına tiykarlanadı. Biz de usı ilimpazlardıń pikirlerin basshılıqqa ala otırıp, Muratbay Nızanov shıǵarmalarında qollanılǵan frazologizmlerdi úsh toparǵa – frazeologiyalıq

ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbeklerge ajıratıp qaraymız.

1.1. Frazeologizmlerdiń semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan

túrleri hám olardıń qollanılıw ózgeshelikleri

Frazeologiyalıq ótlesiwler. Tilimizdegi dara sózler sózlik quramda

qanday birlikti iyeleytuǵın bolsa, frazeologizmler de jeke leksikalıq birlikler

19

sıyaqlı tayar halında ómir súredi. Leksikalıq birlikler sıpatında sóz eń tiykarǵı birlik bolatuǵın bolsa, demek frazeologizmler de ózgeshe leksikalıqsemantikalıq kategoriya sıpatında tildiń baylıǵı bolıp xızmet etedi. Frazeologizmlerdiń dara sózlerden ózgesheligi sonnan ibarat olar dara sózler sıyaqlı túsiniktiń tuwra ataması emes, al kóbinese awıspalı mánidegi obrazlı ataması bolıp esaplanadı.

Turaqlı dizbek bolıp esaplanatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń taǵı bir xarakterli ózgesheligi mınada - geypara frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ańlatatuǵın mánisi sol dizbektiń quramındaǵı hár bir sózdiń dara turǵandaǵı yamasa basqa bir mánili sóz benen dizbekleskendegi ańlatatuǵın mánisinen pútkilley qashıqlasqan mánide beriledi. Olardıń quramındaǵı sózler ózleriniń dáslepki leksikalıq mánisin birotala joǵaltadı. Máselen, túyeden postın taslaǵanday degen frazeologiyalıq sóz dizbegin alıp qarayıq. Bul frazeologizm

«oylanbastan, ersi, orınsız sóylew» degen mánini bildiredi. Pútin bir frazeologizmnen usı mániniń kelip shıǵıwı da túye, postın, taslaw sózleriniń hesh qanday qatnası joq. Sonlıqtan bunday frazeologizmler frazeologiyalıq

ótlesiwler bolıp tabıladı. Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń semantikalıq ajıralmaslıǵı, ondaǵı pútin mániniń jeke komponentlerden kelip tuwmawı usınday sıpatqa iye. Frazeologiyalıq ótlesiwlerge mınaday sóz dizbeklerin jatqarıwǵa boladı: iyt ólgen jer, ala jipti kesisiw, kózge shóp salıw, qabırǵaǵa keńesiw, awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw hám t.b. Demek, frazeologiyalıq

ótlesiwdegi sózler ózleriniń dáslepki mánisinen pútkilley qashıqlanıp, olardıń hámmesi bir mánini ańlatıp keledi. Mine, sonıń ushın da, bunday dizbektegi sózlerdi bir tilden ekiinshi bir tilge awdarǵanda, olardıń dáslepki mánisin kózde tutıp, sózbe-sóz awdarıwǵa bolmaydı, al uluwma ańlatatuǵın mánisine qarap hám sol awdarılatuǵın tilde usıǵan sáykes ekvivalentin tawıp awdarıw kerek boladı.

20

Frazeologiyalıq ótlesiwlerge tán bul belgi qosımsha mánilerge iye bolıp, pikirdi tásirli hám ótkir etip beriwde ayrıqsha xızmet atqaradı. Sonlıqtan da, publicistikalıq yaki kórkem bayanlawlarda, súwretlewlerde olar semantikalıqstillik derekler sıpatında xızmet atqarıp keliwge iykem boladı.

Muratbay Nızanov shıǵarmalarında frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń qollanılıwında emocionallıq-ekspressiyalıq mánilik belgiler, tiykarda máni obrazlılıǵı, tásirlilik ayqın sezilip turadı, Mısalı: Sirkesi suw kótermey júrgende, qotır eshkidey súykenip sen barsań… (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» 1I tom, 56-bet).

Jazıwshı bul jerde sirkesi suw kótermew frazeologizmi ornında

«heshteńe jaqpay júrgende» usaǵan mániles ádettegi sinonimlik birliklerdi de paydalanıwı múmkin edi. Biraq. sózlik quramdaǵı sol paradigmaǵa kiriwshi sememalar ishinen semantikalıq-stillik jaqtan dál, anıq hám súwretlengen waqıyaǵa sáykes poetikalıq sheberlik penen sirkesi suw kótermew frazeologiyalıq ótlesiwin oǵada durıs paydalanǵan. Nátiyjede aytılayın degen pikir ótkir bolıp shıqqan.

Tómendegi qatarlardaǵı frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń mánilerinde de sonday belgiler, ekspressivlik ayrıqshalıq hám boyawlar bar:

…jigitlerdiń «nakazlarınıń» birazı nırqqa sıymaydı, jóni barların ayta bereyin desem de, - ol ózimniń kóshem, «kómeshine kúl tartqan» bolaman. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 54-bet)

Onıń qarawında kesası aǵarmaytuǵın piltaban jurnalistleri boladı. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 97-bet)

Lekin sońǵı waqıtları qalada hawa menen suwdıń keskin buzılıwına baylanıslı bunday kelte jip gúrmewge kelmey qaldı. (M. Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom, 77-bet)

21