MD hám PQJ / Qaraqalpaq ádebiy tili hám onıń orfoepiyalıq qádeleri

6. Sóz dizbekleriniń birinshi sıńarı n sesine tamalanıp, ekinshi sóz ǵ sesinen baslansa n sesi ń sesine aylanadı. Mısalı:

Qaytqan ǵazday ǵańqıldaǵan únińe Shadlıq

quyǵan jańa zaman dúnyası

7. Sóz dizbegindegi birinshi sóz n sesine tamalanıp, ekinshi sóz b sesinen

baslansa n sesi m sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: ótken máhál, altın miyras,

Prof. M.Qudaybergenov óz miynetinde janlı sóylew tilinde morfemalar birigiwinde s dawıssızınıń sh, n dawıssızınıń m, n dawıssızınıń l, z dawıssızınıń sh dawıssızları menen almasıwın distribuciyaǵa baylanıslı boladı dep kórsetedi. Sebebi, qaraqalpaq tilinde s menen sh, n menen b, n menen l, z menen sh dawıssızları qabatlasıp jumsalmaydı. Sóz dizbekleri menen qospa sózlerde de keyinli tásirge baylanıslı olardıń

71

kórinislerin tolıq anıqlawǵa boladı. Máselen, kóp adam - kóbadam, shek ara – shegara hám t.b1

1 Қудайбергенов М. Қарақалпақ тилиниң морфонологиясы. Ташкент, 2006, 69-бет.

72

3.2. Gáplerdegi orfoepiyalıq qádelerdiń saqlanıwı

Sóylew procesinde aytılayın degen oyǵa baylanıslı bolǵan gáp aǵzalarınıń birewi yaki bir neshesi túsirilip qaldırıladı. Biraq gáptiń sol túsirilip qaldırılǵan bólekleri tıńlawshıǵa da, sóylewshige de belgili bolıp turadı. Bular tolıq emes gápler dep ataladı.

Óziniń dúzilisi, kommunikativlik xızmeti, qollanılıwı jaǵınan basqa sintaksislik kategoriyalardan ayırılıp turatuǵın jay gáplerdiń bir túri-tolıq emes gápler. Haqıyqatında da tolıq emes gáplerde tolıq gáplerdegidey ádettegi zárúrli grammatikalıq struktura saqlanbaydı.

Qaraqalpaq tilindegi tolıq emes gápler, kóbinese monologlıq hám dialoglıq xarakterdegi gáplerde, sonday-aq, qospa gáplerdiń quramında ushırasadı.

Monologlıq xarakterge iye bolǵan tolıq emes gápler kórkem ádebiy hám dramalıq shıǵarmalarda, xalıq naqıl-maqallarında, awızeki ádebiyat

úlgilerinde, dástanlarda, erteklerde, kúndelikli baspa sóz betlerinde, gazetajurnallarda keńnen qollanıladı.

Tolıq emes gáplerdiń geybir túrlerinde berilmey qalǵan yamasa túsirilip qaldırılǵan gáp aǵzaları ulıwma kontekst arqalı belgili boladı. Tolıq emes gáplerde, kóbinese tómendegi gáp aǵzaları jasırınıp qollanıladı:

1.Baslawısh aǵza túsirilip qollanıladı. Tolıq emes gáplerde baslawısh aǵzanıń túsirilip qaldırılıwı tilimizde bir qansha kóp ushırasadı. Mısalı: Sara shaqqanlıq penen júrdi. Shelegin suwı menen úyine alıp bardı. Kiyindi. (J.Aymurzaev)

2.Bayanlawısh aǵza túsiriledi. Mısalı: Men ushın qıyın nárse qalmadı.

Qumardıń halınan basqasınıń bári ap-ańsat bolıp ketti. Jumıs ta bári, bári.

(Y.Ótepbergenov)

73

Bul gápte «ap-ańsat bolıp ketti» degen bayanlawısh aǵza túsirilip qaldırılǵan. Bayanlawıshtı tiyisli ornına qoyıp aytıwdıń sol turısında hesh qanday zárúrligi joq. Óytkeni ol bayanlawısh aǵzasız da bul qısqa hám ıqsham túrde berilgen gáplerge tolıq túsiniwge boladı.

3.Tolıqlawısh túsiriledi. Tolıq e mes gáplerdegi tolıqlawıshtıń túsirilip qaldırılıwı da tilimizde bir qansha ónimli qollanıladı. Mısalı: Seni atasınıń úyine keteyin dep atır degen xabar tarqalıptı. Maǵan atastırajaq (K.Sultanov).

4.Iyelik sepligindegi sózlerden bolǵan anıqlawısh aǵza kóbinese túsirilip qollanıladı. Mısalı: Esiginiń aldındaǵı tereklerdiń ishinde úlken bir túp aq tal bar e di. Ol sırttan qaraǵanda qasındaǵı tallardıń

anasınday bolıp kózge shalınatuǵın edi. Shaqaları uzın. (J.Seytnazarov).

5. Pısıqlawısh túsirilip qollanıladı. Mısalı: Eki kúnge deyin ustazdıń

kewilsiz kelbeti kóz aldınan ketpey azap shekti, bir neshe ret kóksarayǵa

barıwǵa oqtaldı, lekin júreksine almadı. (O.Yaqubov)

74

Juwmaq

Ádebiy tilden tısqarı janlı sóylew tilin, onıń qarapayım xalıq tiline tán seslik qubılısların izertlew eń áhmiyetli mashqalalardıń biri.

Qaysı xalıqtıń milliy tilin alıp qaraǵanda da onıń bir neshe jıllar dawamında qáliplesken orfografiyalıq hám orfoepiyalıq qádeleri bar ekenligin kóriwge boladı. Sonlıqtan kúndelikli jazıw tájiriybemizde anaw yaki mınaw sózdi orfografiyalıq qáde boyınsha jazıp, orfoepiyalıq norma boyınsha ayta beremiz.

Geyde tilimizde birinshi sózdiń aqırǵı dawıslısı menen keyingi sózdiń basında qollanılatuǵın sesleri ortasında únlesiw bar ekenligin ańlaymız: ala

ǵashar, kóz ǵaras, ol gim, beri gel hám t.b. sóz dizbekleriniń dáslepki sıńarları dawıslı, sonor yamasa únli sesler bolıwına baylanıslı olardıń sońǵı sınarları únli dawıssızlardan baslanǵanlıǵın kóremiz.

Degen menen atalǵan sózlerdiń orfografiyalıq normaǵa sáykes yaǵnıy ala qashar, kóz qaras, ol kim, beri kel dep jaza beremiz.

Qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq nızamlarında mınaday jaǵdayǵa da dıqqat awdarıw kerek: eger de tańlay únlesligin payda etiwde tildegi hámme dawıslılar qatnasa alsa, erin únlesligi buǵan qaraǵanda belgili dárejede ózgeshelenedi. Usılay etip erin únlesliginde tek ǵana ı,i,e qısıq dawıslıları únlesip keliwi múmkin. Bul qubılıs mınaday taqılette iske asırıladı: ádette, sózdiń birinshi buwınındaǵı erinlik dawıslılar ózinen keyin ekinshi buwında qollanılatuǵın eziwlik dawıslılarǵa kúshli tásir etip olardı erinlik dawıslılarǵa aynaldıradı. Máselen, tulım-tulum, zulım-zulum, túski-túskú, kúlki-kúlkú, túlki-túlkú.

Keltirilgen sózlerdiń dáslepki ekewi juwan buwınlı (tulum, zulum) al qalǵanları jińishke buwınlı sózler.

75

Jumıstı jazıw barısında biz usı taqılettegi jaǵdaylar menen qatar, basqa da bir qansha nızamlılıqlardı anıqladıq. Olar mınalar:

1. Eger de sózdiń birinshi buwınında juwan erinlik o hám u dawıslı sesleri kelgen jaǵdayda ekinshi buwındaǵı ı eziwlik dawıslı erinlik-u-dawıslısına

ózgeredi: qulıp-qulup, tulıp-tulup, orın-orun, otın-otun, tulım-tulum.

2. Sózdiń birinshi buwınında joqarıdaǵı erinlik dawıslı seslerdiń jińishke sıńarları bolǵan erinlik - ó, ú dawıslıları kelse ekinshi buwındaǵı eziwlik e, i sesleri óz gezeginde – ú,ó dawıslılarına aylanadı: gewgim-gewgúm, gújimgújúm, gúmbez-gúmbóz, gúmisgúmús, gúrtik-gúrtúk, gúres-gúrós t.b.

3.Eger de ekinshi jáne onnan sońǵı buwınlarda –w erinlik dawıssız sesi qollanılsa, ol ózinen burın kelgen eziwlik ı, i qosarlı seslerin u, ú erinlik dawıslılarına ózgerte aladı: barıw-baruw, keliwkelúw, júriw-júrúw.

4.Í,i,e eziwlik dawıslıları –w dawıssızınan keyin qollanılǵan jaǵdayda

ózinen burın kelgen dawıslı ses erinlik yaki eziwlik bolıwına qaramay-aq erinlik u, ú, ó dawıslılarınıń xızmetin atqaradı: Máselen, qawın-qawun, buwın-buwun, sáwir-sáwúr, táwir-táwúr, súymensúymón, túyme-túymó t.b.

5. Geyde qatar qollanılǵan ekinshi sózdiń birinshi sıńarınıń aqırı q, k, p, n dawıssızlarına tamamlansa, olar ózlerine sáykes g, ǵ, b, m seslerine aylanıp aytılıwı múmkin. Kópshilik jaǵdaylarda bul qubılıs ekinshi sıńar aldındaǵı seslerdiń únli yaki erinlik ses bolıp keliwine baylanıslı ekenligin kóremiz: kóg at, aǵ jelqom, kób aǵash, haǵ jol, qazam menen, diyxam menen. Al, orfografiyalıq qádeler tiykarında jazǵanda

76

bul atılǵanlar esapqa alınbay kók at, aq jelqom, kóp aǵash, haq jol, qazan

menen, diyxan menen túrinde bolıp keledi.

6.Ádette til aldı – N dawıssızına ayaqlanǵan sózge – b erinlik dawıssızınan baslanǵan qosımta jalǵansa, n sesi m sesine ózgerip aytıladı. Máselen, Úsenbay-Úsembay, sónbew-sómbów, nanbay-nambay, isenbewisembew, sheshinbew-sheshimbew, túsinbew-túsimbew t.b. Keltirilgen sózlerdi orfografiyalıq qádeler boyınsha jazǵanda – n sesi saqlanadı.

7.Eger de sózdiń aqırı – n sesine tamamlansa jáne oǵan – l dawıssızınan baslanǵan qosımta qosılǵan jaǵdayda – n dawıssızı – l ǵa aylanadı: Amanlıqamallıq, esenlik-esellik, sanlıq-sallıq, senlik-sellik, menlik-mellik, onlıq-ollıq,

t.b.

8. Til aldı – n dawıssızına tamamlanǵan anaw yaki mınaw sózlerge k,ǵ dawıssızlarınan yaki til artı – g sesi birinshi orında keletuǵın qosımta qosılsa, bunday jaǵdayda – n kishkene tillik – ń sesine ózgeredi: sóngen-sóńgen, kóngenkóńgen, tengeteńge, tonǵatońǵa, engeneńgen t.b. keltirilgen sózlerde orfografiyalıq jaqtan – n saqlanadı.

9. Ádette bir yamasa bir neshe buwınlı sózlerdiń aqırı s,z dawıssızlarına tamamlanǵan sózge – sh sesinen baslanǵan qosımta jalǵansa s,z sesleri –sh ǵa

ózgerip esitiledi. Máselen: qusshı-qushshı, gúressheń-gúreshsheń, issheńishsheń, russha-rushsha, franzuzshafranzushsha, izshil-ishshil, dárwazshıdárwashshı t.b. Sózlerdiń orfografiyasında S,Z háripleri óz qálpinde jazıla beredi.

10. a) Geyde qospa sózler menen sóz dizbekleriniń keyingi sóziniń basında k, g, q, ǵ dawıssızları kelgende aldıńǵı sózdiń sońındaǵı – n dawıssızı – ń ǵa

ózgeredi: Jan qalta – jańǵalta, jan qońsı – jańǵońsı, sen kel – seńgel, kún kózi – kúń gózi, on gilem – oń gilem,

77

on gúlshe – oń ǵúlshe, on ǵaz – oń ǵaz, oń ǵarǵa – oń ǵarǵa t.b.

b) sonday-aq sózdiń basında – b dawıssızı qollanılsa, aldıńǵı sózdiń sońındaǵı – n sesi – m sesine aylanadı: Gúlman biyGúlmam biy, jan baw – jam baw, jan beriw – jam berúw t.b.

v)eger de keyingi sózdiń basında – j dawıssızı qollanılsa, onıń aldında kelgen sózdiń keynindegi – s dawıssızı – sh ǵa, - z sesi – j ǵa ózgeredi: tas jaytash jay, tas jol – tash jol, bes júz – besh shúz, kóz jumdı

-kój jumdı, sóz joq - sój joq t.b.

g)keyingi sózdiń basında – sh dawıssızı bolsa onıń aldındaǵı sózdiń

sońındaǵı – z dawıssızı – sh ǵa aylanadı, al orfografiyada bul qubılıslar itibarǵa alınbaydı: az shıǵın – ash shıǵın, otız shabaq – otıshshabaq t.b.

11. Geyde sózdiń birinshi ornındaǵı dawıssız sestiń aldına olardıń juwan yaki jińishke aytılıwlarına qaray – i, i qosılıp aytılıwı múmkin. Máselen, ıraguw,

ıradiyo, ırazı, ırayon, ıras, ırawaj, iráwúsh, iráhát, ıredaktor sózleri usılayınsha aytılǵanı menen orfografiyası boyınsha ragu, radio, razı, rayon, ras, rawaj, ráwish, ráhát, redaktor túrinde jazıladı.

12. Tildegi roman, rota, ruxlanıw, ruqsat t.b. sózlerdiń orfoepiyasında olardıń aldında – u dawıslısı qosılıp esitilip, uroman, urota, uruxlanuw, uruqsat túrinde esitiledi, biraq bul jazıwda esapqa alınbay, ózleriniń orfografiyası saqlanıp jazıladı.

13. Sóylew waqtında fonetikalıq qurılısındaǵı e, ya, o, ó dawıslıları e, ya, o, ó diftonglarınıń (qosarlı sesleriniń) xızmetin atqaradı. Máselen, egin – egin, etik-etik, yasliyasli, yamasa-yamasa, on

78

– on, olol, óz - óz, ót-ót t.b. Bular jazıwda usılay jazılatuǵın boldı.

Qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq ózgesheligi boyınsha ayrıqsha orınǵa iye A.N.Baskakovtıń miynetlerin atap ótiw orınlı. Ol tek qaraqalpaq tiliniń fonetikasın ǵana emes, al basqa tarawları boyınsha da ilimiy izertlew jumısların alıp bardı. Onıń qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisin izertlewge arnalǵan «Очерки фонетики северных говоров каракалпакского языка» miynetinde qaraqalpaq tiliniń arqa dilektiniń fonetikalıq ózgesheliklerine itibar beriledi. Jáne de qaraqalpaq tiliniń seslik qubılısları boyınsha búgingi kúnge kelip A.Dáwletovtıń, A.Bekbergenovtıń, K.Ubaydullaevtıń, Sh.Abdinazimov-tıń miynetleri de úlken

áhmiyetke iye ekenligi belgili.

Uluwma juwmaqlastırıp aytqanda awızeki sóylew tili menen ádebiy tildiń arasına shek qoyıp ekewin eki nárse dep qarawǵa bolmaydı. Sóylew tili de, ádebiy til de – bir til, biraq olar ózleriniń ıqshamlılıǵı, normalasıwı, sol tilde sóylewshi xalıq ushın ulıwmalılıǵı jaǵınan ǵana bir-biri menen salıstırıp qaraǵanda ǵana ayrıqsha ózgesheliklerge iye.

Usılay etip qaraqalpaq tilindegi sózler orfoepiyası boyınsha túrlishe formada aytılǵanı menen orfografiyalıq nızamlılıqlar saqlanıp, durıs jazılıwı, onı

úyreniwshi jáne kúndelikli ómirde paydalanıwshıdan bir qansha jaǵdaylarǵa dıqqat bóliwi kerekligin kórdik.

Demek, biz til nızamlıqlarına, ásirese orfoepiyalıq ózgesheliklerge haqıyqıy kewil bólgende ana tilimizdiń hámme tárepleme rawajlanıwına, onıń normalarınıń turaqlasıwına erise alamız.

79

Paydalanılǵan ádebiyatlar

Ózbekstan Respublikası Prezidenti I.A.Karimov miynetleri

1.Каримов.И.А. Жокары мәнәўият - жеңилмес күш. Ташкент, "Мәнәуият", 2008

2.Каримов.И.А. Баркамол авлод орзуси. Тошкент, 1998

Tiykarǵı ádebiyatlar

1.Абдиназимов Ш. Бердақ дөретпелериниң фонетикасы. Нөкис, 1994.

2.Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Т.II. Фонетика и морфология.

М., 1952.

3.Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нөкис, 1990.

4.Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиндеги санлықлар. –Нөкис:

Қарақалпақстан.1976.

5.Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. Нөкис, 1999.

6.Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika. Nókis, 2012.

7.Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде сингармонизм. Нөкис, 1993.

8.Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң сеслик дүзилиси.

Нөкис, 1995.

9.Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тилиниң айырым улыўмалық ҳәм жеккелик фонетикалық қубылыслары. // Ҳәзирги қарақалпақ тили раўажланыўының айырым мәселелери. Нөкис, 1993, 26-33-бетлер.

10.Джунисбеков А. Гласныс казахского языка. Алма-Ата, 1979.

11.Джунисбеков А. Просодика слова в казахском языке. Алма-Ата,

1987.

12. Джунисбеков А. Сингармонизм в казахском языке. Алма-Ата,

1980.

13. Дмитриев Н.К. Вставка и выпадение гласных и согласных в тюркских языках. – ИСГТЯ.1.

80