MD hám PQJ / Qaraqalpaq ádebiy tili hám onıń orfoepiyalıq qádeleri

azshılıq (ashshılıq) , aspazshı (aspashshı), awızsha (awıshsha), bizshe (bishshe), bózshi (bóshshi), gúmbezshi (gúmbeshshi), dálizshe (dálishshe), dońızshılıq (dońıshshılıq) ,duzshı (dushshı), jalǵızshılıq (jalǵıshshılıq), juldızsha (juldıshsha), juwazshı (juwashshı), izshil (ishshil), qobızsha (qobıshsha), qumbızshı (qumbıshshı), qımızshı (qımıshshı), qırǵızsha (qırǵıshsha), mapazshan (mapashshan), masqarapazshı (masqarapashshı), namazsham (namashsham), ógizshe (ógishshe), sazshı (sashshı), semizshik (semishshik), sizshe (sishshe), sózsheń (sóshsheń), sózsheńlik (sóshsheńlik), sózshil (sóshshil), sózshillik (sóshshillik), tazsha (tashsha), teńizshi (teńishshi). Mısallarda kórip

ótkenimizdey affikstiń basında turǵan sh dawıssızı túbirdiń akırǵı sesi bolǵan z sesin únsiz s sesine aylandırıp tur. –sha, -she, -shı, -shi qosımtaları sırttan kirgen sózlerge qosılıp ta qollanıladı. Bunday jaǵdayda da túbirdiń aqırındagı z sesi sh sesine aylanıp aytıladı: francuzsha (francushsha), gipnozshı (gipnoshshı), parovozshı (parovoshshı)hám t.b.

Ayırım túbir sózlerdiń quramında eki buwın arasında m/k dawıssızları qabatlasıp kelgende aldıńǵı buwınnıń sońındaǵı m murınlıq sonorı, keyingi buwınnıń basındaǵı únsiz, til artı k sesiniń tásiri menen til artı murınlıq sonorı ń sesine aylanıp esitiledi. Mısalı: múmkin –(múńkin). Sonday-aq, bunday únleslik túbir morfema menen kómekshi morfemalar arasında da ushırasadı: miyzamkesh (miyzańkesh)

Rus tilinen ózlestirilgen sózlerde v, f, c, ch sesleri qaraqalpaq awızeki sóylew tilinde sáykes b, p, s, sh sesleri menen almasıp aytıladı. Bunıń tiykarǵı sebebi túrkiy tillerde v, f, c, ch sesleri burın qollanılmaǵan sesler esaplanadı. Mısalı:

Házirgi kúni túpkilikli qaraqalpaq sózindey bolıp sińisip ketken arabparsı

sózleri de kóp qollanıladı. Biraq olardıń hámmesi de aytılıwına qarap jazılatuǵın bolǵan. Al, arab hám parsı tillerinde basqasha jazıladı hám aytıladı: Máselen,

52

Qaraqalpaq ádebiy tili qáliplespesten burın sóylew hám jazıw arasında júdá

úlken parq bolmaǵan. 1924-jılǵı arab grafikasındaǵı reformalasqan qaraqalpaq

álipbesiniń qabıl etiliwi, 1928-jılǵı latın jazıwına, 1940-jılǵı kirill jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbeleriniń qabıl etiliwi hám orfografiyalıq, orfoepiyalıq qádelerdiń islep shıǵılıwı menen jazıw hám sóylew arasında sezilerli dárejede parq júzege keldi. Ásirese, kirill jazıwın tiykarlanǵan álipbe qabıl etilgende rus tilinen kirgen sózlerdi ózgertpesten jazıw talabı tiykarında qaraqalpaq tilinde joq в, ц, ч, щ, ф sesleri de kirip keldi. (Negizinde bul sesler awızeki sóylewde b, s, sh, p túrinde aytıladı).

Únli b, v, g, ǵ, d dawıssız seslerine pitken sózler awızeki sóylewde p,

k, q, t sesleri menen almasıp aytıladı. Mısalı: Shtab – shtap, klub – klup, gerb – gerp, rezerv – rezerp, kuzov – kuzop, Arziev – Arziep, plug – puluq, filolog – pilolok, pedagog – pedagok, Peterburg – Peterburk, shlanga – shilanki, shtanga

– shtanki, baǵ – baq, waǵ-shaǵ – waq-shaq, Leningrad – Leningrat, brigada – brigat, sud – sot hám t.b. túrinde aytıladı. Sonday-aq v sesi sózdiń ortasında kelgende w sesi menen de aytıladı. Mısalı: zavod – zawıt,

2.2. Dawıssızlarǵa baylanıslı basqa da seslik qubılıslar hám

orfoepiyalıq qádeler

Sózler óz ara baylanıslı bolǵan hám bir-birine tásir etip turatuǵın sesler jıynaǵınan turadı. Qaraqalpaq tilinde dawıssızlar dawıslı seslerdiń tásiri arqalı belgili dárejede ózgeriske ushırap otıradı. Usınnan

53

dawıssız seslerdiń túrli seslik qubılısları kelip shıǵadı. Óz gezeginde dawıssız sesler de qońsılas dawıslılarǵa óz tásirin tiygizedi. Qońsılas seslerdiń óz ara tásirinen olardıń kombinatorlıq ózgerisleri kelip shıǵadı. Seslerde bolatuǵın hár qıylı kombinatorlıq ózgerisler kópshilik tillerge ortaq sıpatqa iye bolıwı múmkin. Sonday-aq hár bir tildiń yamasa bir topar tuwısqan tillerdiń ózine tán

ózgesheligine baylanıslı seslik ózgerisleri boladı.

Awızeki sóylew tilindegi seslik qubılıslardı izertlew biziń jumısımızdıń tiykarǵı wazıypası bolıp tabıladı. Biz jumısımızdıń bul bóliminde qaraqalpaq tilindegi kombinatorlıq sıpatqa iye fonetikalıq qubılıslar – seslerdiń túsip qalıwı

– eliziya, tolıq bir buwınnıń túsip qalıwı - gaplologiya, seslerdiń orın almasıwı – metateza, sózdiń qurılısındaǵı dawıssız sestiń qosarlanıp keliwi – geminaciya, sonor dawıssızlardıń almasıp keliwi – substituciya qubılısları haqqında sóz etpekshimiz.

2.2.1. Metateza qubılısı

Qarapayım sóylew tilinde eń ónimli qollanılatuǵın seslik qubılıslardıń biri

– metateza qubılısı.

Metateza - sózlerdiń qurılısındaǵı geypara seslerdiń orın almasıp aytılıwı qubılısı bolıp, ol grekshe metathesis - sózinen alınǵan «orın almastırıw» degen mánige iye. Bul qubılıs qaraqalpaq tilinde jiyi qollanıladı. Bul máselege eń dáslep itibar bergen N.A.Baskakov bolıp esaplanadı. Ol metateza qubılısın buwınlardıń hám seslerdiń orın almasıwı dep qaraydı hám onıń r, l, v, m, p, b dawıssızları bar sózlerde kóbirek ushırasatuǵının eskertedi, olarǵa dálilli mısallar keltiredi.1

1 Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. II том. С.98-99.

54

Qaraqalpaq til biliminde A.Dáwletovtıń miynetinde 1 basqa da fonetikalıq qubılıslar menen bir qatarda metateza qubılısına da toqtap ótilgen. Onda qıylanıw-qıynalıw, aylanıw-aynalıw, ahwal-awhal, ókpe-ópke, saqpan-sapqan, qaqpan-qapqan, tamǵa-tańba, jamǵırjańbır hám t.b. sózler keltirilgen.

Sh.Abdinazimov ―Berdaq shıǵarmalarınıń tili‖ miynetinde oylan-oynal, yafragjapıraq sózlerinde dawıssızlardıń metatezaǵa ushıraytuǵının, al zárár-zálel, nadan-ladan, musurman-musulman, soraw-sawal, kewlime-kóńlime sózleriniń substituciya qubılısına ushıraǵanın kórsetedi. 2 Al Ájiniyaz shıǵarmaları tilinde metateza qubılısına miyirman-miyriban, ádep-irkanlı - ádep-ikramlı, lánetnálet, órdek-úyrek, Ashtarxan-Astraxan, sútlimek-sútilmek sózleriniń mısal bolatuǵını kórsetilgen.3

M.Qudaybergenov óziniń «Qaraqalpaq tiliniń morfonologiyası» atamasındaǵı monografiyasında qaraqalpaq tilindegi metateza qubılısına tepkitekpi, aynalayın-aynalayın-aynanayın, dárya-dáyra, sepkil-sekpil, ápke-ákpe, mıyqı-mıqıy, tosqın-toqsın, qaqpaq-qaqpaq, uqsa-qusa, mıjırıqlaw-jımırıqlaw, tıpılaw-patırlaw, tısırlaw-sıtırlaw hám t.b. sózlerdegi dawıssızlardıń almasıwın mısalı sıpatında kórsetedi.4

Túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de metateza qubılısınıń payda bolıwı túrli sebeplerge baylanıslı. V.V.Radlovtıń durıs kórsetkenindey, tiykarınan metateza qubılısı sózlerdi aytıwdı ańsatlastırıwdan kelip shıqqanın biykarlawǵa bolmaydı. Qaraqalpaq tilinde kp//qp dawıssızlar dizbeginiń sóylewde pk//pq bolıp almasıwı buǵan mısal boladı.

1Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. Б.347.

2Абдиназимов Ш. Бердақ дөретпелериниң фонетикасы. Б.63.

3Қарлыбаева Г. Әжинияз шығармалары тилиниң фонетикалық-морфологиялық сыпатламасы. Кандидатлық диссертация жумысының түп нусқасы. Б.63.

4Қудайбергенов М. Қарақалпақ тилиниң морфонологиясы. Тошкент, 2006, 76-бет

55

Bunda kóbinese dawıssız k-p, h-w, l-n, n-l, q-p, p-r sesleriniń orın almasıp keliwi metateza qubılısın payda etedi. Mısalı: - Lepkózden ashtıq-ǵoo! – dep sozdı Máten maqtanıshlılaw. (193-bet). Taǵı aynalıp keldi: - Másláhátim búgin qashıń shıpaxanadan! – dedi qulaǵınıń tusına eńkeye sıbırlanıp. (231-bet).

Bul mısallardaǵı likpez sózinde k-p dawıssız sesleriniń orın almasıp qollanılıwı metatezalıq qubılıs, al sońǵı mısallardaǵı aynalıp sózinde de usınday n-l dawıssız sesleriniń orın almasıp kelgenligin kóriwimizge boladı. Qaraqalpaq tili dialektlerinde bayqalatuǵın buwınlardıń hám seslerdiń orın almastırılıwı onsha kóp ushıraspaydı hám olar sózlerdiń ortasında hám aqırında ushırasadı.

Qaraqalpaq tilinde metatezanıń tómendegidey túrlerin kóriwge boladı:

1) n-l dawıssızlarınıń orın almasıwı: aylanıp – aynalıp, jıynalıs – jıylanıs – jıyılıs, lánet-nálet. Mısalı: Jańa keńsege kirerde balalar menen keńseni aynalıp

«taqa-taq» oynap júrgen Zubaydanıń Genjebayın kórip edi (128-bet).

- Jaq, biz jıylanıs tarqawdan atlanamız, - dedi Saparov (179-bet). Qalǵan

ǵarrı-qurtańlar qaralay óship atır … ólińń atańa mıń

56

náletler! (184-bet). Bunda aylanıp sózinde dawıssız til aldı, awızlıq sonor fonema «l» sesiniń ornına dawıssız til aldı, murınlıq sonor fonema «n» fonemasınıń orın almasıp keliw jaǵdayı, jıynalıs sóziniń jıylanıs dep aytılıwı arqalı metateza qubılısı jasalıp tur. Sonday-aq, nálet-lánet, qıynalıw-qıylanıw sózlerinde de metateza qubılısın kóriwimiz múmkin.

2)wh-hw dawıssızlar dizbeginiń almasıwı: awhal-ahwal hám t.b. Mısalı: Tolıbay awzın múyeshlep kóz jasın kórsetken sayın Qunnazar eljiredi: - Jalǵız balasınıń awhalın da ayttı ózi (177-bet).

3)kp/qp - pk/pq dawıssızlar dizbeginiń orın almasıwı: ókpeópke, qaqpan-qapqan, sepkil-sekpil, ápke-ákpe hám t.b.

4)bg-gb dawıssızlar dizbeginiń almasıwı: sebgir-segbir;

5)mǵ-ńb dawıssızlar dizbeginiń orın almasıwı: jamǵır-jańbır, tamǵa-tańba

hám t.b.

6)pr-rp dawıssızlar dizbeginiń almasıwı: japraq-jarpaq, topraq-torpaq hám t.b. Mısalı: Ekinshiden biziń nambarımız óz jerimizge jetedi, bul qaraqalpaq

torpaǵına ata-babadan beri jaǵıp kiyatırǵan tógin (202-bet).

7)il-li dawıslı+dawıssız sesleri dizbeginiń almasıwı: sútilmeksútlimek.

8)ry - yr dawıssızlar dizbeginiń orın almasıwı: dárya (jazılıwı dárya) -

dáyra;

9)yr - rd dawıssızlar dizbeginiń almasıwı: úyrek - órdek (dialekt). Mısalı: - Onda «Órdek qırǵın» qaytadan baslanadı-ǵo!

- Órdek qırǵın ele tawsılǵan joq, dawam etip atır (12-bet). ;

10)u-q dawıslı menen dawıssız sesleriniń orın almasıwı: uqsaqusa;

11)m-j dawıssızlarınıń orın almasıwı: mıjırıqlaw-jımırıqlaw;

12)t-s dawıssızlarınıń almasıwı: tısırlaw-sıtırlaw hám t.b.

57

Joqarıda keltirilgen mısallarda metateza qubılısı dawıssız seslerde kóbinese k-p, h-w, q-p, l-n, g-b, p-r hám t.b. fonemalardıń almasıwında ushırasadı. Bul qubılıs ulıwma xalqımızdıń kúndelikli sóylew tilinde jiyi qollanıladı.

2.2.2 Substituciya qubılısı

Substituciya sózi negizinen orın almastırıw degen mánini ańlatadı. Bul qubılıs kóbinese dawıssız, sonor seslerdiń arasında bayqaladı. Sh.Seytovtıń «Xalqabad» romanında bul substituciya qubılısına sáykes sózler kóp qollanılǵan. Biz substituciya qubılısın mısallar arqalı dálillep kórsetemiz. Mısalı: n-l:

Aytgúl: «Minbey-aq qoyıń, shpion bolsa, laganı bar shıǵar» dep qapılttı (408-bet). Mádiyardı shıǵarıp jiberip, «him, ladan adam óltirgen adam boyı górin qazıp almaymeken, him ladan» dep ıńırsıdı, tislendi, barmaqları menen stoldı dıbırlatıp shırpındı, asıqtı, adamlardıń mırqımbaylıǵına tırnaǵına shekem kúyindi, kúyindi! … (204-bet).

Bul mısallarda dawıssız, til aldı, sonor l sesi hám dawıssız sonor n sesiniń orın almasıp ádebiy tilde qollanılatuǵın nadan, nagan sózleriniń qarapayım sóylew tilinde ladan, lagan túrinde qollanılıwı arqalı substituciya qubılısı jasalıp tur.

r-l: zárer - zálel. Mısalı, Qurbannıń oyın taǵı ornınan turǵan Shundıy bólip jiberdi: «Mańlayı qattı Qurban, qansha arısqa tepse hám aynalıp usı kolxozdıń shıǵırın soǵadı yaman adam emesdaǵı, áy, tirsek-aw, záleli joq qıysaya berse tirsegin ózim buwıp beremen, saylansın shu mańlayı qattı!» - dep shulǵınıp otırdı (156-bet).

l-r. musılman-musırman. Mısalı: «Dáliyil» dep otırma-an, ha-aw, musırmaan kúydirmeseń-á. Bul mısallarda dawıssız sonor «l» sesi menen dawıssız «n» sesi orın almasıp substituciya qubılısına ushıraǵan.

58

y-h. reyim – rehim. Mısalı: Taǵı otız bestii salıwdı bildik, endi inim, adam balası-ǵo, aza tutıp atır, rehimiń keledi (177-bet).

Bul mısallarda berilgen sózlerdiń ózgesheligine qaray otırıp qarapayım sóylew tili menen ádebiy til ortasında ádewir ózgesheliktiń bar ekenligin kóriwge boladı.

2.2.3. Gaplologiya qubılısı

Sózdiń qurılısındaǵı bir buwınnıń túsip qalıw qubılısı gaplologiya dep ataladı. Bul boyınsha filologiya ilimleriniń doktorı Sh.Abdinazimov óziniń

«Berdaq dóretpeliriniń fonetikası» atlı miynetinde Berdaq dóretpeliriniń til

ózgesheligine itibar berip, onda neǵıpne kılıp, waq-waqıt, pushmanpushayman, belli-belgili, baq-baqıt, em-edim, bop-bolıp, bási-bahası, bolaybolayın, tuwdım-tuwıldım hám

t.b. usı sıyaqlı sózlerdiń qurılısındaǵı bir buwınnıń túsip qalıw qubılısınıń ushırasıw jaǵdayına toqtap ótken edi.1

Bunday qubılıs jazıwshı Sh.Seytovtıń «Xalqabad» romanında da oǵada kóp ushırasadı. Mısalı: Qay waq kolxozǵa birigemiz, - sekretar ornınan turıp ketti, - qay waq traktor satıp alamız, tanaplap emes gektarlap jer egemiz, áne, sonda diyxannıń zaǵarası qalıńıydı, onısız joldaslar, mınaw joq-juqalıqtan qutıla almaymız. Esik bet sıbır-sıbır: qarılpaq búytip taza sóylemes! … oraliskiymeken?! … (440-bet).

Wa-ha-hanı onsoń kóremiz! … (445-bet). Likpezden jańa sawat ashqanda rayobraz inim Nuratdin sen de álipti kúnde ózgertip búldirip tursań, ha xalıqtıń jaǵdayına da qarasań boyma aqırı dep edi (23-bet). Esbergen: «ózlerimiz wákil jiberemiz soǵan shekem jıylıs ta ashılmasın, huquwq ta alınbasın» degen

ǵoshshım, tıńlamasań bolmaydı

… (77-bet).

1 Абдиназимов Ш. Бердақ дөретпелериниң фонетикасы. Н., 1994, 81-бет.

59

Bul joqarıdaǵı mısallarda bir buwınnıń túsip qalıw qubılısı waqwaqıt waq-waqıt, qarılpaq-qaraqalpaq, onsoń-onnan soń, boymabolmay ma, jıylısjıynalıs sıyaqlı sózlerde júdá anıq qollanılǵan.

Sonday-aq, l fonemasına tamamlanǵan ayırım feyillerge hal feyildiń - ıp//- ip affiksi qosılǵanda l hám onıń sońındaǵı ı foneması da túsip qalıp aytıladı: qalıp-qap, kelipkep, bolıp - bop hám t.b.

Uluwma sóz qurılısındaǵı bir buwınnıń túsip qalıw qubılısı Sh.Seytov dóretpesinde júdá ónimli qollanılǵan. Bul qubılıs dawıslı hám dawıssız seslerge tán bolǵan áhmiyetli qubılıslardıń biri bolıp esaplanadı.

2.2.4. Dawıssızlardıń túsip qalıw qubılısı

Eliziya yaki seslerdiń túsip qalıw qubılısı dawıslı seslerge de, dawıssız seslerge de tán qubılıs bolıp tabıladı.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi bir qamaw hám tuyıq buwınlı l fonemasına tamamlanǵan feyillerge bir qatar forma jasawshı affiksleri qosılǵanda, túbirdiń aqırındaǵı l fonemasınıń túsip qalıwı awızeki sóylew tiline tán qubılıs bolıp esaplanadı. Birinshiden, l fonemasına tamamlanǵan ayırım feyillerge bolımsız feyildiń -ma//-me affiksi qosılǵanda túbirdegi l foneması túsip qalıp aytıladı: salma - sama, kelme - keme, bolma - boma hám t.b. Ekinshiden, l fonemasına tamamlanǵan bir qatar feyil sózlerge shárt meyildiń -sa//-se affiksi qosılǵanda túbirdegi l foneması túsirilip aytıladı: bolsa - bosa, salsa - sasa, qalsa - qasa hám t.b. Úshinshiden, l fonemasına tamamlanǵan ayırım feyillerge kelbetlik feyildiń

-ǵan//-gen affiksi qosılǵanda l foneması túsip qalıp aytıladı: bolǵan -

boǵan, kelgen - kegen, alǵan - aǵan hám t.b. Tórtinshiden, l fonemasına tamamlanǵan ayırım feyillerge ózgelik dáreje jasawshı -ǵız//-giz affiksi

60