MD hám PQJ / Qaraqalpaq ádebiy tili hám onıń orfoepiyalıq qádeleri
.pdf
júrseń deymen men saǵan (204-bet). – A-al, men sózimdi tawıstım, otırıwǵa uruqsatpa Saeke? (169-bet).
Uluwma dawıssız «r» sesinen baslanǵan sózler joqarıdaǵı mısallarda kórip
ótkenimizdey protezalıq dawıslılardıń qosılıwı arqalı aytıladı hám usı túrinde qollanılıw ózgesheligine iye. Sonday-aq rus tilinen kirgen dawıssızlar dizbeginen baslanǵan spravka, stol, stakan, skelet t.b. sózlerge protezalıq dawıslı qosılıp qarapayım sóylew tilinde ıspıravka, ıstol, ıstaqan, iskelet t.b. túrinde aytıladı. Mısalı: Bizler Mamıt ekewimizdi de ıstoldı dógerekletip otırǵızdı. (238bet). Olardıń ıstaqan degeni boladı (238-bet). Shundıy «kórdiń be bizdi raykomlar ıstolǵa shaqırıp aldı» degendey kempirine jılt-jılt qarap quwjıńlap kiyatır (158-bet). Biz joqarıda proteza qublısınıń – dawıssız sestiń aldına dawıslı seslerdiń qosılıw jaǵdayın kórip óttik. Al, «Xalqabad» romanında proteza qubılısının ozgesheligin kóriwge boladı. Yaǵnıy sózdiń basındaǵı dawıslı sestiń aldına dawıssız sestiń qosılıp jazılıw jaǵdayın ushıratamız. Mısalı: - Hawwahawwa bir qızıl shúberekti qıstırıp deyseń, ya «luwboy» úydi qoyǵanda deyseń be, biraq luwboy úy degeniń qanday úy, luwboyıńa túsinbey turman. (128-bet). – Mına Hámiwdiń suwı da saǵasınan tıp-tınıq aqqanı menen bizge ılayıp jetedi, sansız jaman shıǵanaqlarǵa soqlıǵısadı (11-bet). Paxta bolsa, dáskesin tawıp berse, ayna-qapı soqqanday da hónerim bar, áynek shólmekleymen (162-bet). Sózdin basına protezalık dawıslınıń qosılıwı arqalı buwın qurılısı da ózgeredi. Bunı joqarıda alınǵan mısallardaǵı protezalıq qubılısqa ushıraǵan sózlerde ayqın kóriwimizge boladı.
Proteza qubılısı házirgi dáwir qarapayım sóylew tilinde ónimli qollanıladı. Sebebi, fonetikalıq jaǵdayǵa baylanıslı ras, ret, ráhát, ruqsat hám t.b. usaǵan usas sózler búgingi kúnimizde de ıras, iret, iráhát, uruqsat
41
túrinde aytıladı. Solay eken proteza qubılısı búgingi kúnde adamlarlıń qarımqatnas jasaytuǵın qarapayım sóylew tilinde óziniń áhmiyetin joytpaydı.
1.2.3. Epenteza qubılısı
Dawıslılar únlesligine sáykes qısıq ı, i, u, ú sesleriniń birewiniń sózdiń basında kelgen eki dawıssız sestiń aralıǵına qosılıp aytılıw qubılısı epenteza dep ataladı. Epenteza – grek sózi bolıp e penthesis
«qosıp qoyıw» degen mánini ańlatadı. Qosılǵan dawıslı ses epentezalıq dawıslı ses dep ataladı. Usı epentezalıq dawıslı seslerdiń qosılıw qubılısı kóbinese rus tili arqalı kirip kelgen sózlerge tiyisli. Mısalı: Ádebiy tilde qollanılıp júrgen plan, plenum, tramvay, traktor, krovat, klub hám t.b. sıyaqlı sózler qarapayvm sóylew tilinde pılan, pilenum, tıramvay, tıraqtır, kırovat, kulub bolıp epentezalıq dawıslı ses penen atıladı. Bunday epentezalıq qubılıstı «Xalqabad» romanı mısalında kórip shıǵamız. Mısalı: Toq eteri Sayımbet jora, obılıstan wákil kelip, bizge bay pılań, qulaq pılań desek te boladı, salıp ketti (20-bet). – Kesheden beri suw quyatuǵın bálesi tesilip, ya bunda kele almay, ya MTS ına jete almay, tıraqtırı atızda háńkiyip tur (68-bet).
Túrkiy tilleri sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde ushırasatuǵın epentezalıq qubılıs haqqında akademik A.Dáwletov: «Orıs tili arqalı qaraqalpaq tiline kirip kelgen sózlerdiń basında qatara kelgen dawıssız seslerdiń aralıǵına epentezalıq dawıslılar qosılıp aytıladı. Biraq bul jazıwda esapqa alınbaydı»1 - dep pikir bildirgen edi. Tap sol aytqanday qarapayım sóylew tilinde qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózleriniń epenteza qubılısına ushıraw jaǵdayların ushıratpaymız. Bul qubılıs rus tili arqalı qaraqalpaq tiline kirip kelgen ayırım sózlerge ǵana tán. Mısalı:
1 Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. Нөкис, 1999, 344-бет.
42
Piriyzduwmıńdı shaqır, xatlanatuǵınlarıńdı gedeyler toparına tayarla, - dep záwlim saldı Qunnazar aqsaqalǵa (42-bet). «Eshek eshekten qalsa qulaǵı kesik» degen. Usı jayımız-aq boladı, kóshege dizilip sibet jaqpayaq qoyayıq, tar jerge tıǵıla berip jinimiz bar ma? (359-bet).
Bul jerde haqıyqatında da prezidium, svet, sıyaqlı sózlerdiń ı, i, u, ú seslerinin ózgeriske ushırap qosılıp aytılıwı arqalı epentezalıq qubılısqa iye bolıp tur.
Epenteza qubılısı arab tilinen kirgen sózlerde de qollanılǵanın kóremiz. Mısalı: «Qaraqum iyshandı» ma, «Ayımbet iyshandı» ma molla deydi-aw, júdá kep «Sherǵazıxannıń» bergen pátiwasın kórgen shıǵarsız! … (31-bet). Jurt ilimniń hikmetine ushıraǵan duwayıbánt, Qaraqum iyshan házirettiń shıbıǵın sındırǵan edi bul sawiyek! … - dep túńilip, hasla adam qatarına sanamay júrgen Izbasqandı Tolıbay sirá bunıńday dep oylap pa?! (8-bet). Bunda epentezalıq qubılıs yaki ayırım jaǵdaylarda «i» sesiniń qosılıwı nátiyjesinde eki buwınlı sózlerdiń úsh buwınlı sózlerge aylanıwında bayqaladı.
Fatwa - pátiwa
Hazrat - háziret
Biraq bul jerde epenteza qubılısı belgili bir waqıttıń ótiwi nátiyjesinde
óziniń kúshin joytqan. Nátiyjede bul sózler pátiwa, háziret túrinde ádebiy tilde jazılıw múmkinshiligin alǵan
Ulıwma aytqanda, romanda avtor tárepinen epenteza qubılısına ushıraǵan qarapayım sóylew tiline tán sózlerdi personaj tillerinde ónimli qollanǵan.
1.2.4. Epiteza qubılısı
Epiteza – grek sózi bolıp epithesis bildiredi. Epiteza qubılısı
«arttırıw», «qosıp qoyıw» degen mánini dep sózdiń aqırına ayırım dawıslı
43
seslerdiń qosılıp aytılıw qubılısına aytıladı. Tilimizde qabatlasıp kelgen eki dawıssızǵa tamamlanǵan rus tilinen kirgen sózlerdiń aqırına dawıslı ses qosılıp aytıladı. Epiteza qubılısı epenteza qubılısınan ádewir ózgeshelikke iye. Epenteza qubılısında qısıq ı, i, u, ú dawıslı sesleriniń eki dawıssız sestiń arasına qosılıwı bolsa, epiteza qubılısında ayırım seslerdiń sózdiń akırına qosılıp aytılıw seslik
ózgesheligin payda etedi. Mısalı:
tank |
- |
tanka |
- |
tanki |
bank |
- |
banka |
- |
banki |
kiosk |
- |
kioska |
- |
kioski |
blank |
- |
blanka |
- |
blanki hám t.b. |
Bunda ha’r bir tank, bank, kiosk, blank sózleriniń hár biriniń keynine dawıslı «a» yamasa «i» sesleri jalǵanıp tur. Bul sózler ádebiy til normasına tán bolǵanı menen qarapayım sóylew tilinde keyingi «i» sesiniń qosılıp tanki, banki, kioski, blanki bolıp, al Omsk, Minsk, Kursk sózleri Omskiy, Minskiy, Kurskiy túrinde aytıladı. Al, kórkem shıǵarmalarda qaraqalpaq tiliniń ózine tán sózlerinde de epitezalıq qubılıstıń ushırasatuǵınlıǵın kóriwimizge boladı. Mısalı: Usı arzam arqalı málim e tip soranamankiy ol da bolsa, kolxozǵa alıwıńızdı (172-bet).
«Beriledi ushbuw keshirim xat» … dep, oqıǵanın shebine qarap jazdı da qolına uslattı: - Minekey balam …
Házirgi waqıtta tanka, banka, kioska, blanka sózleri kúndelikli turmısımızda qollanılıp júrgen sózler bolıp tabıladı. Jazılıwı menen aytılıwı joqarıdaǵıday qásiyetke iye. Al Omskiy, Kurskiy, Minskiy sózlerinde dawıslı hám dawıssız «iy» sesleriniń túbir sózlerge jalǵanıp keliwi arqalı epitezalıq qubılıstı payda etedi.
44
IIbap. Dawıssızlarǵa baylanıslı orfoepiyalıq qádeler
2.1.Dawıssızlar singarmonizmine baylanıslı orfoepiyalıq qádeler
Sózdiń qurılısında yamasa sóz benen sózdiń shegarasında qońsılas seslerdiń sońǵısınıń aldıńǵısın artikulyaciyalıq jaqtan qanday da bir belgisi jaǵınan ózine usatıwın yamasa dál ózindey seske aylandırıwın keyinli tásir dep ataymız. Seslerdiń bunday keyinli tásiri regressiv assimilyaciya dep te aytıladı. Regressivlik assimilyaciya progressivlik assimilyaciyaǵa salıstırǵanda kópshilik túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de, qatań turaqlılıqqa iye emes hám kemirek ushırasatuǵınlıǵı belgili.
Sońǵı ses aldıńǵı sesti dawıstıń qatnası jaǵınan (dawıs qatnasatuǵın ses, dawıs qatnaspaytuǵın ses), jasalıw ornı jaǵınan ózine usatıwı múmkin. Dawıstıń qatnası jaǵınan seslerdiń keyinli tásirge ushırawına tómendegi faktlerdi keltiremiz.
Únsiz dawıssız q/k fonemasına tamamlanǵan sózlerge dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, onıń juwan reńki bolǵan (q) dawıslınıń ıńǵayına kónip, únli (ǵ/g) fonemasınıń juwan (ǵ) reńkine, únsiz jińishke reńki bolǵan k únli jińishke g reńkine aynaladı. Mısalı: jaq - (jaǵı), balıq - (balıǵı), shórek - (shórógú), júrek - (júrógú), shelek - (shelegi), aq - (aǵıs), jaq - (jaǵa), ek - (egiz) hám t.b.
Biraq q/k foneması sonor dawıssızlar menen birge dizbeklesken halda túbir sózdiń aqırında kelse, oǵan dawıslı sesten baslanǵan qosımta qosılǵan menen joqarıdaǵıday bolıp, únli ǵ/g fonemasına aylanbaydı. Mısalı: xalıq - xalqı, kórk - kórki, bórk - bórki, dańq - dańqı, sarq -
sarqıl, gúńk - gúńkil, qırq - qırqıs hám t.b.
Sonday-aq t, s, sh únsizleri de bul qáde tiykarında únlilerge aylanbaydı. Mısalı: atatı, tastası, shashshashı bolıp, olar ózgerissiz jumsaladı. Únsiz p sesine tamamlanǵan sózge dawıslıdan
45
baslanǵan qosımta qosılsa, p sesi únli b sesine aylanadı, al p sesine tamamlanǵan sózge ıp, ip suffiksleri jalǵansa, onda p sesi sonor w sesine aylanadı. Mısalı: qap - qabı, sap - sabı, jip - jibi, sep - sebi, jap - jabıs hám
t.b. Biraq jelpi, gúrpúldi, serpil usaǵan sózlerde p sesi dawıslı sestiń tásiri nátiyjesinde únli b sesine aylanbaydı. Buyrıq feyillerdiń aqırında kelgen p sesi sóylew tilinde w menen almasıp ta aytıla beredi. Mısalı: tap-(taw), sep- (sew), shap- (shaw), qap - (qaw), tep- (tew). Ádebiy tildiń stillik ózgesheligine qaray bul sózlerdiń birde aldıńǵıları, birde sońǵıları jumsalıwı múmkin. Máselen, oq jawdırdı (japtırdı emes), at shaptırım (shawdırım emes), tepkile (tewkile emes), iyt qapqan (geyde qawǵan), qawıp (qapıp emes), jawın jawdı (geyde japtı) t.b.
Únli z sesine tamamlanǵan sózge únsiz s sesinen baslanǵan qosımta qosılsa, z únli dawıssızı s ǵa aylanıp aytıladı. Mısalı: assın, jassın, bessin, qassa, dússún, dussuz, bissiz t.b. Bular azsın, jazsın t.b. túrinde túbiri tolıq saqlanıp jazıladı.
Jasalıw ornı jaǵınan seslerdiń keyinli tásirge ushırap únlesiwine tómendegi mısallardı keltiriwge boladı.
Til aldı n sesine tamamlanǵan sózge erinlik b sesinen baslanǵan qosımta qosılsa, n sesi erinlik m sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: qanbadı- (qambadı), tınba- (tımba), ónbes-(ómbes), ónbew-(ómbew), aylanba
- (aylamba), enbegi - (embegi), janbaw- (jambaw), jallanba – (jallamba), mensinbew-(mensimbew), mensinbewshilik-(mensimbewshilik), minbelew- (mimbelew), túsinbewshilik-(túsimbewshilik) hám t.b. Affiks morfemalardıń aralıǵında da ushırasadı: bilinbes - (bilimbes), boysınbaw - (boysımbaw), bólinbes -(bólimbes), - (jambaw), jallanba – (jallamba), jasırınbaq – (jasırımbaq), jollanba-(jollamba), qollanba-(qollamba) mensinbewshilik- (mensimbewshilik) hám t.b.
Sonday-aq birikken qospa sózlerdiń shegarasında da bul únleslik bayqaladı: nanbay- (nambay), janbas- (jambas), janbawır – (jambawır),
46
kunbatar-(kúmbatar), kúnbatıs-(kúmbatıs), qáyinbiyke-(qáyimbiyke),
nanbayxana-(nambayxana), orınbasar-(orımbasar) hám t.b.
Ayırım sırttan kirgen qısqarıp birikken hám birikken qospa sózlerdiń
shegarasında da boladı: medsanbat-(medsambat), panbarxat-(pambarxat),
sanbat-(sambat)hám t.b. Jazıwda n saqlanıp jazıladı. Házirgi qaraqalpaq tilinde túbir sóz dep sanalatuǵın sheńber, gúmbez, súmbil, jumbaq sıyaqlı sózlerde qatar
kelgen eki erinlik dawıssız (m, b) óz ara únlesedi. Bul sıyaqlı sózlerdegi m
erinlik sesiniń jumsalıwı keyingi tásirdiń (b sesiniń) sebebinen ekenin biraz tyurkologlar tastıyıqlaydı.
Ózbek tilinde de singarmonizm nızamı tolıq saqlanbaǵanı menen dawıssız sesler arasında ilgerili hám keyinli tásir ushırasadı. Máselen, túbir hám affiks morfemalar arsında l hám d sesleri qatar kelip qalsa d sesi l sesine aylanıp
esitiledi. Mısalı: xirildoq-xirilloq, chirsildoq-chirsilloq, |
bwrsildoq-bwrsilloq, |
|||
chaqildoq-chaqilloq, |
shaqildoq-shaqilloq |
sıyaqlı |
sózlerdiń |
kómekshi |
variantlarındaǵı únsizleniw hám únlileniw qubılısı progressiv assimilyaciya esaplanadı.1
Sózdiń aqırı n sesine tamamlanıp, oǵan l sesinen baslanǵan qosımta
qosılsa, n sesi l sesine aylanıp aytıladı. Bul únleslik tómendegi til birlikleri arasında ushırasadı:
1. Túbir hám affiks morfemalar arasında: ármanlı- (ármallı), baǵmanlıq- (baǵmallıq), bajbanlıq- (bajballıq), baqanlaw-(baqallaw), balajanlı, batpanlaw-
(batpallaw), batpanlıq- (batpallıq), bawırmanlıq- (bawırmallıq), |
bayanlaw- |
|||
(bayallaw), |
bayanlawısh-(bayallawısh), |
boranlatıw-(borallatıw), |
||
borpanlıq-(borpallıq), bostanlıq-(bostallıq), |
bótenlik-(bótellik), buwınlı- |
|||
(buwıllı), |
gúmanlı-(gúmallı), |
daǵıstanlı- |
(daǵıstallı), |
danıshpanlıq- |
(danıshpallıq), dumanlanıw-(dumallanıw), dushpanlıq-(dushpallıq), eginli-
(egilli), epkinli-(epkilli), erinli-(erilli), erkinlik-(erkillik), |
e senlik-(esellik), |
|
jabanlı-(jaballı), |
jaqınlasıw- |
|
1 Шукуров Р. Сўзнинг ўзак вариантларида юз берадиган фонетик ўзгаришлар // Түркий тиллердиң фонологиясы ҳәм морфонологиясының әҳмийетли мәселелери. Нөкис, 2005, 55-бет.
47
(jaqıllasıw), jaqınlaw-(jaqıllaw), jalǵanlıq-(jalǵallıq), jalınlaw- (jalıllaw), jaqınlıq-(jaqıllıq), jalınlı-(jalıllı), jamanlaw-(jamallaw), jamanlıq-(jamallıq), janlı-(jallı), janlıq-(jallıq), jawanlı-(jayaıllı), jawınlatıw-(jawıllatıw), jawınlı-(jawıllı), jawırınlı-(jawırıllı), jánlik- (jállik), jekenlik-(jekellik), jelinletiw-(jelilletiw), jelinlew-(jelillew), jiyenlik- (jiyellik), jinli –(jilli), jinlixana-(jillixana), jónlendiriw-(jóllendiriw), jónleniw-(jólleniw), jónlesiw, jónlestiriw, jónli, juwanlanıw, juwanlaw, juwanlıq, juwsanlı, júnli, júwenleniw, júwenletiw, júwenlew, júwenli, jılanlı, zamanlas, zeyinli, zibanlı, zıyanlanıw, zıyanlaw, zıyanlawshı, zıyanlı iyinlesiw, iyinli, nymanlı, insanlıq, keyinlew, kelinli, kepinlew, kepinlik, (kepinlik sózi kepillik bolıp aytılıp, kepil bolıw mánisindegi sóz benen omofon bolıp ta qaladı. (duzshı –dushshı sózi sıyaqlı), ketpenletiw, ketpenlew, kisenletiw, kisenlew, kónligiw, kónlikpe, kónliktiriw, orınlı, kúnlew, kúnlewshilik, kúnlik, kúnligi, kúnlikshi, gúmanlandırıw, qazanlı, qarınlı, qatanlıq, qatınlı, qaharmanlıq, qálwenli, kúnler, qorǵasınlı, qorjınlaw, quzǵınlıq, quyınlı hám t.b.
2. Qosımtalardıń arasında: bezenlew, berilgenlik, bilgenlik, bilmegenlik, birleskenlik, bolasınlı, bolǵanlıq, boldırǵanlıq, borasınlı, burqasınlı, búlginlik, duwaxanlıq, jasırınlıq, jataǵanlıq, jeksurınlıq, keskinlesiw, keskinli, , kórgenli, kórgenlik, kórgenlilik, qastıyanlıq, qashqınlıq, qádirdanlıq, qoqtasınlı, qorǵanlı hám t.b.
3.Birikken qospa sózlerdiń arasında da ushırasadı: iytshanlıq, qulaqshınlı, dústómenlew, erjetkenlik hám t.b.
4.Geyde jup sózlerdiń ekinshi komponentinde túbir menen affiks arasında
nhám l sesleri keyinli tásirge ushırap aytıladı: dayılı-jiyenli, etli-tánli hám t.b.
5.–lı//-li affiksi aqırı n sesine pitken ayırım mámleket atlarına qosılıp, sol mámlekette jasawshı puxaralardı ańlatıp kelgende keyinli tásirge ushırap
únlesedi: e menli, kabardinli, qazaqstanlı, awǵanstanlı
hám t.b.
48
6. Ayırım tákirar sózler birigip kelgende, ekinshi komponentiniń
aqırındaǵı n sesi affiks morfemanıń basındaǵı l sesiniń tásiri menen l sesine aylanadı: janajanlıq.
Til aldı n sesine tamamlanǵan sózge til artı-kishkene tillik ǵ/g seslerinen baslanǵan qosımta qosılsa, n sesi kishkene tillik ń sesine aylanıp aytıladı. Olar
tómendegi halatlarda únlesedi:
1. Túbir morfemanıń aqırı n sesine tamalanıp, oǵan ǵ/g seslerinen baslanǵan qosımta qosılsa, n sesi ń sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: búgingi, búgingidey, eringish, eringishlik, jáhánger, isengiziw, isengish, keyingi,
kóngelew, kóngish, mingesiw, mingestiriw, mingiziw, óngishlik, túngi, jonqa (jońqa), minges (mińges), sánge (sáńge), azanǵı (azańǵı),
qashanǵı |
(qashańǵı), bulınǵır (bulıńǵır), burınǵı (burıńǵı), |
|||
jalınǵızıw |
(jalıńǵızıw), janǵısh |
(jańǵısh), |
jonǵı |
(jońǵı), |
jonǵılaw |
(jońǵılaw), inanǵızıw |
(inańǵızıw), |
inanǵısh |
(inańǵısh), izlengish, |
qonǵızıw (qońǵızıw), hám t.b.
2. Túbir menen affiksler arasında ayırım morfonemalar, yaǵnıy formal strukturalıq xızmet atqarıwshı morfemalardıń aqırı n sesine tamalanıp, oǵan g sesinen baslanǵan qosımta qosılǵanda n sesi ń sesine aylanıp esitiledi: jawınger,
jawıngershilik, tebingi, tebingilik, úzeńgi hám t.b.
3. Affiks morfemalardıń arasında ushırasadı: ádetlengish, beyimlengish,
bólingish, bólingishlik, búrkengish, iyislengish, iylengish, ilingiziw, ilingish,
kúyingish, alarmanǵa (alarmańǵa), aldanǵısh (aldańǵısh), aldınǵı (aldıńǵı), arlanǵısh (arlańǵısh), baylanǵısh (baylańǵısh), baslanǵısh (baslańǵısh), gazlanǵan (gazlańǵan), grafalanǵan (grafalańǵan), jaǵınǵısh (jaǵıńǵısh),
jaranǵısh (jarańǵısh), jasanǵısh (jasańǵısh), |
qaǵınǵır (qaǵıńǵır), |
(qońǵızıw), maqtanǵısh (maqtańǵısh), sılınǵır |
(sılıńǵır), (jońqa), minges |
(mińges), sánge (sáńge) hám t.b.
4. Basqa tillerden kirgen ayırım túbir sózlerde hám túbir menen affiks morfemalar arasında únleslik boladı: avangard, avangardlıq, angidrid,
49
angina, anglichan, anglichansha, angliyalı, bilingvizm, bilingvistlik, brauning, bumerang, vengr, gangrena, gangester, gangestreizm, diftong, kenguru, kongress, kontingent, kotangens (mat.), laringit, laringolog, laringologiya, laringoskop, laringoskopiya, laringofon, leningradlı, lingafon, lingvist, lingvistika, lingvistikalıq, lozung, meningit, miting, monoftong, orangutang, pangermanizm, paralingvistika, pelengator, pelengaciya, pingvin, rang, ring, sangvinik, sangvinigi, singarmonizm, spinning, sterling, tangens, tango, tungus, flamingo, flang, shlang hám t.b. Bul sıyaqlı sózlerdi aytqanda n sesi ń bolıp aytıladı. Biraq jazıwda n bolıp jazıla beredi.
3.Birikken qospa sózlerdiń arasında da boladı: alanǵasar (alańǵasar),
Bul sózlerde n saqlanıp jazıladı. Sonday-aq máńgi, mańǵıt, óńge, gúńgúrt hám t.b. sózlerdegi ń sesiniń jumsalıwı da keyinli tásirdiń nátiyjesinde bolsa kerek; jańqa, mańqa, móńkó, óńkoy sıyaqlı sózlerde qatara qabatlasıp kelgen eki dawıssız ses dawıstıń qatnasına qaray únlespegen menen olar jasalıw ornı jaǵınan únlesedi.
Bir tosqınlıqlı s, z seslerine tamamlanǵan sózge eki tosqınlıqlı sh sesinen baslanǵan qosımta qosılsa, s, z sesleri sh sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: basshı (bashshı), qosshı (qoshshı), issheń (ishsheń), qusshu (qushshu), izsheń (ishsheń), gúresshen (gúreshsheń), jolbasshı (jolbashshı), jumısshı (jumıshshı), iyisshil (iyishshil), isshen (ishsheń), isshi - (ishshi), keńesshi (keńeshshi), konkursshı (konkurshshı), kóterilisshi (kóterilishshi), qayısshı (qayıshshı), qurılısshı (qurılıshshı), masshtab (mashshtab), namısshıl (namıshshıl), nawqasshılıq (nawqashshılıq), russha (rushsha), seyisshi (seyishshi), topılısshı (topılıshshı), finansshı (finanshshı), fokusshı (fokushshı) hám t.b. Bul mısallarda s sesi sh ǵa aylanıp aytılıw arqalı jasalıw ornı jaǵınan únlesiw menen birge dawıstıń qatnası jaǵınan da únlesip tur. Sonday-aq túbir hám affikslerdiń hám de affiks morfemalardıń aralıǵında z únlisi sh usap
únsizge aylanadı. Jazıwda s, z háripleri saqlanıp jazıladı. Mısalı:
50