MD hám PQJ / Qaraqalpaq ádebiy tili hám onıń orfoepiyalıq qádeleri

Úshinshiden, jasalıw ornı boyınsha qos erinlik dawıssız w sesi menen qatar kelgen (aldında ham keyninde) qısıq dawıslı sesler, w sesiniń tásirinde erinlikke aylanıp aytıladı. Mısalı: kewil-kewúl, jawız-jawuz, bolıw-boluw, awırıw-awuruw,

dawıs-dawus, tawıs-tawus, aǵartıwaǵartuw, kiriw-kiriúw, hám t.b.

Kirill jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesinde бүлбил, мағлыўмат,

улыўма, Үстирт, айыў sıyaqlı sózler latın jazıwına tiykarlanǵan jańa qaraqalpaq álipbesinde erin únlesligi esapqa alınǵan halda búlbúl, maǵluwmat, uluwma, Ústúrt, ayuw túrinde jazılatuǵın boldı. Al tap usı sózlerge uqsas sulıw,

tawıq, júrek, kewil sıyaqlı sózler burınǵısınsha ózgerissiz jazılmaqta.

Tórtinshiden, qaraqalpaq tilinde aqırǵı buwını erinlik dawıslı seslerge tamamlanǵan sózlerge qosımtalardıń da erinlik variantları jalǵanadı: kóplik –lór (kúnlór, gúllór), tartım qosımtası –um//-úm (úyúm, úkóm, súyúklúm), seplik

kóndúm), feyildiń dáreje qosımtaları -dur//-dúr, -tur//-túr, - ǵuz//-gúz, -ur//-úr, - un//ún, -ón, -us//-ús, -ós (júrgúz, kórdúr, kóndúr,

juwun, kórús, sóylós), hal feyildiń –up//-úp, -óp (kórúp, turup, júrúp, súyóp, sóylóp), atawısh feyildiń –uw//-úw, -ów (aytuw, qaytuw, júrúw, kiyúw, kúyúw, sóylów), kelbetlik feyildiń –ar//-er forması menen -ór variantı (kórór, júrór, sóylór) kelbetliktiń dáreje qosımtaları –ús (kógús), sanlıqtıń qatarlıq san jasawshı qosımtaları –unshu//-únshú (onunshu, júzúnshú, ushúnshú), jıynaqlaw sanlıǵınıń –aw//-ew variantı menen birge -ów (ushów, tórtów) hám t.b. qosımtalar erinlik variantlarda jumsalar edi.

Házirgi qaraqalpaq sóylew tilinde bul nızamlılıqtıń saqlanǵanı menen jazıwda ı, i, e sesleri menen jazıladı. Bizińshe, ekinshi hám kelesi buwınlarda xalıqtıń sóylew tilindegi sıyaqlı e rin únlesligi nızamın

31

saqlap jazıw maqsetke muwapıq bolar edi. Sebebi, qaraqalpaq tili erin únlesligin eń jaqsı saqlaǵan túrkiy tillerdiń qatarına kiredi, usıǵan qaramastan orfografiyamızdaǵı jol qoyılǵan kemshiliklerge baylanıslı xalqımızdıń sóylew tili menen jazıwımız arasında ayırmashılıq bar degen pikirlerdi Sh.Abdinazimovtıń miynetlerinde de kóremiz.1

Sonday-aq, qazaq tili fonetikası izertlewshisi A.Djúnisbekov ta óziniń miynetlerinde seslerdiń aytılıwı menen jazılıwı arasındaǵı ayırmashılıqlarǵa kózqarasın bildirip ótedi: Eski túrkiy jazıwınıń jetilisken jazıw ekenligine qarap, sol waqıttaǵı xalıq mádeniyatınıń joqarı bolǵanlıǵın boljaydı. Eski túrkiy jazıwınan qalǵan derekler – tildiń sol waqıttaǵı aytılıw qálpin jazıwdıń aynıtpay kórsetetuǵınlıǵınıń guwası. Singarmonizmge qurılǵan eski túrkiy jazıwı túrkiy sózlerdiń eń áyyemgi únleslik sóylew úlgileriniń búgingi kúnge shekem saqlanıp kelgenligin dálilleydi. 2 Ilimpaz sózlerdi qalay esitilse, tap solay xatqa túsiriwdiń tárepdarı ekenligi kórinedi.

Biziń oyımızsha da, bul sózlerdi qalay esitilse solayınsha jazıwımız durıs bolar edi. Oqıwdı, jazıwdı endi úyrenip kiyatırǵan, onıń qádelerinen ele xabarı joq mektep oqıwshılarına usınday dáslepki buwınlarında erinlik dawıslıları bar, al keyingi buwınlarda qısıq dawıslılar kelgen sózlerdi jazdırǵanda olardıń usı sózdi tolıǵı menen erinlik variantlarda, yaǵnıy qalay aytılsa, esitilse solay kóshirgenligin kóriwge boladı. Demek, bunnan kórinip turǵanınday, aytılıw menen jazılıwdıń arasın jaqınlastırıp, imla qaǵıydalarındaǵı ayırım usınday erinlik variantlardaǵı sózlerge ózgerisler kirgizilse, maqsetke muwapıq bolar edi degen pikirlerdi sońǵı waqıtta bir qatar ilimpazlardıń qollap quwatlap atırǵanlıǵın kóriwimizge boladı.

Sonday-aq, 2009-jıldıń 8-oktyabrindegi Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sessiyasında latın jazıwına tiykarlanǵan hárekettegi

1Абдиназимов Ш. Бердақ дөретпелериниң фонетикасы. (Салыстырмалы-тарийхый изертлеў). Нөкис,

1994, 27-бет.

2Жүнисбеков А. Қазақ тили фонетикасы. Алматы, 2004, 198-бет.

32

qaraqalpaq álipbesine ayırım qosımshalar kirgiziw haqqında qarar qabıl etildi. Bul qarardıń qabıl etiliwinde hárekettegi álipbe qabıl etilgen dáwirinen baslap usı kúnge shekem ilimpazlar hám qánigeler tárepinen aytılǵan pikirler menen usınıslar esapqa alınǵan. Sonday-aq, awızeki sóylew menen jazıwdı bir-birine jaqınlastırıw, házirgi zaman texnikalıq qurallarında, ayrıqsha kompyuter texnologiyasında islewdi jeńillestiriw mashqaları e sapqa alınǵan.

Til jámiyetlik qubılıs bolǵanlıqtan jámiyette qanday ózgeris júz berse, ol biziń tilimizge de belgili dárejede tásir etip, óz izin qaldıradı. Házirgi kúnde kompyuter texnologiyasınıń jámiyetshiligimizde keńnen paydalanıwı turmıs talabına aylanbaqta. Sonlıqtan bul jaǵdaydı jazıwdı jetilistirip, onı turaqlastırıwda e sapqa almawǵa bolmaydı.

Burınǵı álipbedegi ? hám i dawıslı háripleri kompyuterde jazıwda qıyınshılıq tuwdırǵanlıǵı sebepli I ? háribi ushın Íı qabıl etilgenligi málim. Kompyuter texnologiyasında bul eki háriptiń bir tańba menen tańbalanıwı sóz mánisiniń buzılıwına alıp keldi. Mısalı: is (ыс)-is (ис), mis (мыс)-mis (мис), tis (тыс)-tis (тис), pis (пыс)-pis (пис) sıyaqlı sózlerdi jazǵanda ı(ы) sesi de i(и) sesi de kompyuterde tek bir ―i‖ háribi menen jazılıp kete beredi. Bul jaǵday sózlerdiń mánisin ayırıwda qıyınshılıq tuwdırıp kelgen edi. Sonlıqtan eki túrli sesti ańlatatuǵın e ki háripti kompyuter texnologiyasında bir tańba menen tańbalamaw ushın Ii háribiniń qáptalına apostrof (’) belgisin qoyıp jazıw qabıl e tilgen. Mısalı: ıs (ыс)-is (ис), mıs (мыс)-mis (мис), tıs (тыс)-tis (тис), pıs

(пыс)-pis (пис) h.t.b. Usı ózgeriske baylanıslı baspasóz betlerinde ayırım maqalalar járiyalandı. Máselen, T.Orınbaevtıń maqalasında «Bul hárip úsh elementli bolıp, jazıwdı biraz qıyınlastıradı. Máselen, ıǵılısıw, tıǵılıstırılıp degen sózlerdi jazǵanda qansha belgilerdiń qollanǵanına kózimiz túsedi. Bul jaǵday jazıwda qıyınshılıq tuwdırıwı múmkin. Sonlıqtan ı háribiniń úlkenin apostrof penen alıp,

kishkenesine belgi qoymay, burınǵısınsha qaldırıwǵa boladı. Sonda

33

kórsetiwinde jan bar. Sebebi, Íı háribi biziń sózlik qorımızda eń ónimli jumsalatuǵın sózlerde qollanıladı. Sol sebepli ayırım kóp buwınlı sózlerde bunday qosımsha belgilerdiń qabatlasıp jumsalıwı tábiyiy. Bul hárip basqa birikpeli háripler (sh, ch) sıyaqlı jumsala beredi. Biraq bul hárip qoljazbada úsh elementli emes, al eki elementli bolıp jumsaladı. Sonday-aq, maqalada Í háribin apostrof penen alıp, kishkene háribin kirill álipbesindegi э menen tańbalaw kerekligi aytılǵan. Latınlastırılǵan qaraqalpaq álipbesine pútkilley basqa

háribiniń qabıl etiliwi procent, cex, docent, cement, cirk, cirkul sıyaqlı sózlerdiń qoljazba hám baspa islerinde, sonday-aq, kompyuter texnologiyasında jazılıwın jeńillestirdi.

Burın sh háripler birikpesine úsh sesti (ш, щ, ч seslerin ) bildiriw xızmeti

túpkilikli sózlerde jumsalatuǵın birikpeli seslerdi (diftonglardı) bildiriw ushın dara e,o,ó háripleri ornına e, o, ó túrindegi qosarlı háripler jazılatuǵın boldı. Bul elektr, etika, esse, opera, optika sıyaqlı sırttan kirgen sózlerdiń basındaǵı dara dawıslı háripler menen elek (elek), etik (etik), esse (esse), opıra (opıra), opa (opa) sıyaqlı

1 Or?nbaev T. Jaz?w?m?zd?jetilistiriw turm?s talab?.// «Ustaz jol?», 2013, 17-yanvar

34

túpkilikli sózlerdiń basındaǵı qosarlı seslerdi ańlatatuǵın dál sonday háripler menen shatastırmaw máselesinen kelip shıqqan. «Latın jazıwına tiykarlanǵan

qaraqalpaq álipbesi haqqında pikirler» dep atalatuǵın N.Ayımbetovtıń

maqalasında ―álipbede э háribi alıp taslanǵan. Ol latınshada ―e‖ dep qabıl

etilgen. Bul da tekstlerdi jazǵanda, oqıǵanda kóp qolaysızlıqlar tuwdırıp otıradı.‖- dep pikir bildirgen edi.1 Onıń usınısı boyınsha ―e háribi sózdiń basında kelse, ―e‖ birikpesi menen almastırıp, al sózdiń ortasında hám keyininde kelse,

―e‖ háribi menen jazıp ketken maqul‖ dep kórsetiledi. Al, M.Dáwletovtıń «Imládaǵı ózgerisler haqqında pikirler hám usınıslar» degen maqalasında N.Ayımbetov tárepinen aytılǵan ―e háribiniń túpkilikli sózlerde sóz basında e

qosarlı túrinde jazılıwı rus tilindegi elektr, ekonomika, etika, t.b. sıyaqlı

sózlerden latınsha jazıwındaǵı ayırmashılıǵın kórsetiwge baylanıslı aytılǵan

bolıwı tiyis‖ dep pikirine qosıla turıp, ―Bulardıń jazılıwındaǵı ayırmashılıqtı kórsetiw aytarlıqtay zárúrli jaǵday emes, e háribinen baslanatuǵın sózlerdiń

mánisi hár bir milliy tildiń ózine tán leksika-semantikalıq ózgesheliklerinen belgili bolıp turadı‖ dep mısal etip ―elektr‖ menen ―elekti‖ sózlerin alıp,

―leksika-semantikalıq jaqtan kim de bolsa ayıra aladı‖ dep kórsetedi. Sonday-aq,

―olardıń biri sırttan kirgen sóz ekeni, ekinshi túpkilikli qaraqalpaq sózi ekenligin

jasalma túrde bir tańba menen tańbalawdıń ózi hesh bir jazıw normasına sáykes kelmeydi. Ekinshiden, niyet, jiyek, tiye sıyaqlı sózlerdiń ortasında hám aqırında e túrinde jazılıwınıń ózi, sonday-aq yar, yáki, waz,

1Ay?mbetov N. Lat?n jaz?w?na tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi haqq?nda pikirler. // «Erkin Qaraqalpaqstan», 1998, 20-oktyabr

2Dáwletov M. Imladaǵı ózgerisler haqqında pikirler hám usınıslar. // ―Ustaz jolı‖ 2012. 20-sentyabr.

35

wáde h.t.b. sıyaqlı sózlerde sonday qosarlılardıń jumsalıwı usınday fonetikalıq

Bul kórsetilgen kvaziomonimlerden tısqarı tilimizde usı taqılettegi usas fonetikalıq jaǵdayda qaramaqarsı qoyılatuǵın dara hám qosarlı dawıslılar kóplep ushırasadı.

Uluwmalastırıp aytqanda, álipbege kirgizilgen ózgerisler qıyınshılıq tuwdırmaydı, kerisinshe awızeki sóylew menen jazıwdı bir-birine jaqınlastıradı. Biz isenemiz, álipbe hám imlaǵa e ngizilgen bul ózgerisler tez arada sińisip ketedi. Sebebi, házirdiń ózinde-aq oqıwǵa endi ǵana barıp, jańa

álipbeni úyrenip atırǵan jas óspirimlerde de, biz sıyaqlı jaslarda da bul qubılıs hesh qanday túsinbewshilikti keltirip shıǵarıp atırǵan joq. Endi bul ózgerislerdi qalay úyreniw, hár kimniń ózine, intasına, qala berse oqıw islerin durıs jolǵa qoyıwǵa baylanıslı dep oylaymız.

36

1.2. Dawıslılarǵa baylanıslı basqa da seslik qubılıslar hám

orfoepiyalıq qádeler

Awızeki sóylew tilinde dawıslı seslerge baylanıslı hár túrli seslik qubılıslar júz beredi. Yaǵnıy ayırım sesler túsip qaladı, bazı bir sózlerdiń basında, ortasında yamasa aqırında dawıslı sesler qosılıp aytıladı. Sózlerdegi seslerdiń túsip qalıw qubılısı kóbinese sóz dizbekleriniń shegarasında júz beretuǵın bolsa, eliziya, proteza, epenteza, epiteza qubılısları kóbinese basqa tillerden

ózlestirilgen sózlerde boladı. Atap ótilgen seslik qubılıslar Sh.Seytovtıń «Xalqabad» romanında júdá kóplep ushırasadı.

Avtor qarapayım sóylew tilinde ayırım seslerdiń, sesler dizbeginiń túsip qalıw qubılısına baylanıslı sózlerdi qollanadı. Mısalı: Seniń eshkileriń

óristemedi. (126-bet). Bunda eki dawıslı «e» sesiniń qatara kelip ádebiy til normasına say túsip qalmay jazılǵanı menen sóylew paytında qosarlı «e» sesiniń birewi túsip qaladı.

Bunnan basqa da tilimizde ireń, ıras, iret, ıraxmet, iráhát sıyaqlı sózlerdiń qollanılıp proteza qubılısınıń payda etiliwi, kóbinese rus tilinde qollanılatuǵın plan, plenum, traktor sózleriniń epentezalıq qubılısqa sáykes pılan, pilenum, tıraqtır túrinde qollanılıwı, sonday-aq sózlerdiń aqırına ayırım seslerdiń qosılıwı arqalı epitezalıq qubılısın jasaytuǵın banki, tanki sıyaqlı sózleri qaraqalpaq tili leksikasın fonetikalıq jaqtan bayıtıp tur. Fonetikalıq qubılıslar bolǵan dawıslı seslerge baylanıslı seslerdiń túsip qalıw, qosılıw, almasıw qubılısları boyınsha dissertaciyamızdıń tiykarǵı I babında tallaw jasap ótemiz.

1.2.1. Eliziya qubılısı

Ayırım seslerdiń, sesler dizbeginiń túsip qalıw qubılısı qarapayım sóylew tilinde jiyi qollanılatuǵınlıǵın kóriwge boladı. Ádebiy tilde

37

ushırasatuǵın jaqsı ma eken, xatlanamızba eken, ákelip, bolmayma, alıp kel, sol jaǵın, kelip, waqıt sıyaqlı sózler qarapayım sóylew tilinde jaqsımeken, xatlanamızbeken, ákep, boyma, ákele, soyaǵın, kep, waq túrinde aytıladı.

Eliziya – negizinen latınsha elisio degen sózden kelip shıǵıp «túsip qalıw» degen mánini bildiredi. Ayırım fonetikalıq jaǵdayda seslerdiń túsip qalıw qubılısı eliziya dep ataladı.

Eliziya qubılısı kóbinese dawıslı sesler arasında ushırasadı. Ásirese dawıslı a, o, e sesleri qarapayım sóylew tilinde eliziyaǵa boysınadı. Mısalı:

Joqarıdaǵı mısallarda kórsetip ótkenimizdey romanda qarapayım sóylew tiline tán sózlerdiń kóbisinde ayırım dawıslı seslerdiń túsip qalıw jaǵdayı kóplep ushırasadı. Mısalı: Iras, qıl jalaǵan semser bolıp, qaǵarmediń basın! … (11-bet). Gúlaysha qasına Mápiriwzasın alıp, sanitar mashinaǵa mindi de Atajannıń atınıń shańına aralasıp esiktiń awzında bir toqtadı (19-bet). Уеrteńine kewlin sorawǵa kelgen Atajan baslıqtıń taǵı uyqılap atırǵanınıń ústinen shıqtı (20-bet). Assalawma

- áleykum, atay, ógiz izlep shıǵıppedińiz, ya jol jónlewge shıqtıńızba dep edi, kósenamay sarısınlısı: - Bul yashullı ekewin-ám bejeriwge shıqqan ǵo-dedi (139-bet).

38

Bul mısallarda ádebiy til normalarına sáykes qaǵarma ediń, shıǵıp pa edińiz sıyaqlı sózlerdiń qarapayım sóylew tiline tán seslerdiń túsip qalıw qubılısına ushıraǵan. Bunda dawıslı a, ı, i sesleriniń túsip qalıw ózgesheligi tómendegishe jaǵdayda boladı. Qaǵarma ediń sózinde erinniń qatnası boyınsha eziwlik dawıslı a hám e sesleriniń qatar kelip sóylew paytında erksiz halda eki dawıslınıń biriniń túsip qalıp aytılıwı gezlesedi. Bul jaǵday juwan dawıslı «a» sesiniń eliziyaǵa ushırap jińishke «e» dawıslısınıń qollanılıw ózgesheligin kórsetedi. Qaraqalpaq tilinde ashıq «a» dawıslı sesi dawıssız eki «l» sesiniń ortasında pát túspegen jaǵdayda tursa eliziya qubılısına ushıraydı. Mısalı: Ballardı házirden baslap daǵıtasań, Sıdıq, - dedi nárse ashıwlanbastan. … (32-bet).

- Buw, ballar neǵıp ketti izinde … (38-bet). Eliziya qubılısına ushıraǵan qarapayım sóylew tiline tán sózler bir pútin ritmikalıq birlikte aytıladı. Mısalı: Hár nárseniń salmaǵına bola qásiyeti boladı qáynim .. (188-bet). Ol jaǵdayda bul awılda aqsaqal atam menen suwdır qaynaǵanıń sózin qıyıp ketetuǵın adam joq (189-bet).

Qaraqalpaq tilinde qısıq dawıslı ı, i, u, ú dawıslıları eliziyaǵa ushıraydı. Onı tómendegidey jaǵdaylarda bayqawǵa boladı:

1. Sóz tiykarındaǵı sonor dawıssızlar ortasında kelgende hám sonor menen shawqımlı dawıssızlar menen kelgende, páttiń affikslerge ótiwine baylanıslı pátsiz jaǵdayda qalsa qısıq dawıslılar túsiriledi. Mısalı: murın – murnı, erin-erni, awız-awzı, kórik - kórki hám t.b.

2. Qospa sózlerde, sóz dizbeklerinde hám de sóz tiykarında hám de bularǵa affiksler jalǵanǵanda eki dawıslınıń qabatlasıp keliw jaǵdayında qısıq dawıslılar túsip qaladı. Mısalı: Qattaǵar – qattı aǵar, jetógiz – jeti ógiz, ekay – eki ay hám t.b.

39

3. Qospa sózlerde hám sóz dizbeklerinde eki dawıssız ses ortasında kelgen jaǵdayda qısıq dawıslılar túsip qaladı. Mısalı: sarmay – sarı may, shayshiń – chay ishiń hám t.b. Bul mısallardan kórinip turǵanınday qaraqalpaq tilinde ı, i, u,

ú sesleriniń eliziyaǵa ushıraw jaǵdayları kóbirek gezlesedi. Mısalı: Oylanatuǵın waqtıń bodı ǵo, meni bále kórsete bermey, awırmanlıqtı moynıńa alıp ózińshe nege juwap bermediń (40bet). – Antalamasa mınaw attan jıǵılıp ólip atır ma, apshıq mıltıǵıńdı … (61-bet). Usı saǵan bir is boldaw-áy, ya! … Bul keltirilgen úsh gáptegi moynıńa, apshıq, boldaw-áy sózlerinde dawıslı ı sesiniń túsip qalıw jaǵdayı kórinip tur.

Uluwma aytqanda, eliziya qubılısı qaraqalpaq qarapayım sóylew tilinde

ónimli qollanıladı.

1.2.2. Proteza qubılısı

Sózdiń basındaǵı dawıssız sestiń aldına dawıslı sestiń qosılıw qubılısı proteza dep ataladı. Proteza sózi grekshe protesis degen sózden alınǵan bolıp

ózgertip qoyıw degen mánini bildiredi.

Ádebiy tilde qollanılatuǵın ras, ret, reń, ráhát, ray, ráwshan sıyaqlı sózler awızeki sóylew tilinde ıras, iret, ireń, iráhát, iráwshan, ıray túrinde aldıńǵı buwınnıń juwan ya jińishkeligine qaray juwan ı yamasa i dawıslısı qosılıp aytıladı. Mısalı: Sen usı Mádiyar ırasında da Murattan kórip turmısań? (34-bet). Qara tarı aq qaǵazǵa óziniń ireńkin tez berdi, protokollar tez pitti (198-bet). Iráhátten qorǵaǵanı sol – gedir-budır jol, oyıq kópir kórse Shundıydıń tutanaǵı bar, ońlamay ótpeydi (132-bet). Jáne de dawıssız seslerden baslanǵan ruqsat, ruxlanıw sıyaqlı sózlerdiń birinshi buwınında erinlik sesler kelgenlikten sózdiń basında «u» sesi qosılıp uruqsat, uruxlanıw bolıp aytıladı. Mısalı: Úsh kúnge uruqsat alıp, sonsha qazıwshını ertip ketip, altı kúnnen beri qayda

40