MD hám PQJ / Qaraqalpaq ádebiy tili hám onıń orfoepiyalıq qádeleri

seslik ózgerislerdi hám sóz dizbekleri hám gáplerdegi orfoepiyalıq qádelerdi búgingi kún til iliminde óz aldına aktual tema sıpatında úyrenip shıǵıw oǵada

áhmiyetli. Bul jumıs dawıslı seslerge baylanıslı singarmonizmniń, basqa fonetikalıq qubılıslardıń (eliziya, proteza, epenteza, epiteza) hám dawıssız seslerge baylanıslı singarmonizmniń, basqa da seslik qubılıslardıń

(dawıssızlardıń túsip qalıwı, gaplologiya, substituciya, geminaciya), sóz, sóz dizbekleri hám gáplerdegi orfoepiyalıq qádelerdiń ózine tán ózgesheliklerin ilimiy jaqtan úyreniwdi óz aldına wazıypa etip qoyadı.

Tillik qatnas awızeki hám de jazba túrde bolatuǵını belgili. Olar jetilisip, rawajlanıp ádebiy tildiń tiykarı dárejesine jetiwi ushın normaǵa túsiw zárúr. Norma – beligili bir sistema, nızamlılıqqa tiykarlanǵan izbeizlik. Sonda ádebiy til dárejesine jetken tillerdegi sózlerdiń aytılıwında bolsın, jazılıwında bolsın jalpıǵa uluwma ortaq, qáliplesken birdey normalar boladı degen sóz. Normalar qanshelli sistemalı, qáliplesken bolsa, qatnas quralı da sol dárejede jetilisip baratuǵını sózsiz.

Geybir sózlerdi, sóz dizbeklerin jazılıwınsha aytıw da qulaqqa jaǵımsız esitiledi. Máselen:

11

Sózlerdi jazılıwı boyınsha aytıw ásirese jaslardıń tilinde úyrenshkli ádetke aylanıp baratırǵanın ańlaw qıyın emes. Bunı tilimizdiń tábiyiy rawjlanıwınıń nátiyjesi dep qarawǵa bolmaydı.

2)Orfoepiyanıń izertleniwi

a)Orfoepiyanıń túrkiy tillerde izertleniwi

Orfoepiya máseleleri boyınsha túrkiy tillerde kóplegen izertlew jumısları alıp barılǵan, búgingi kúnde de dawam etip atır.

Máselen, bul tarawda qazaq til biliminde bir qansha izertlewlerdi kóriwimizge boladı. Qazaq tiliniń orfoepiyalıq norması hám de onıń mańızı tuwralı dáslepki pikir aytıwshılardıń biri — prof. M. Balaqaev. Ol óziniń

«Qazaq tili mádeniyatınıń máseleleri» dep atalatuǵın miynetiniń kiris sózinde bılay deydi: «Biraq sózlerdiń aytılıw norması hám de sol normanı saqlap sóylew máselesi itibarǵa alınbay, dıqqattan shette qalıp kelmekte. Sonlıqtan da bizde bul másele boyınsha kúni búginge shekem kemis-qutıqlar seziledi. Mına sóz bılay aytılmaydı, bılay aytıladı, mınawısı durıs, mınawısı qáte degendi kóp esitpeymiz. Kim qaysı sózdi qalay aytadı, qalay esitedi — báribir — áytewir qolay kelse bolǵanı. Bul kemshiliklerden qutılıw ushın hár bir sózdiń durıs aytılıw normasın saqlap sóylewdi til mádeniyatınıń baslı talaplarınıń biri etip qoyıw kerek». 1 Kitapta «Orfoepiyalıq hám de orfografiyalıq norma» dep atalatuǵın temalar bar. Kólemi kishkene bolǵanı menen usı máselelerge baylanıslı bir qansha qunlı maǵluwmat aytılǵan. Avtor dáslepkilerden bolıp

«Qazaq sózleriniń aytılıwı menen jazılıwı arasında úlken ayırmashılıq joq» 2 ,— degen de pikir aytadı. Biraqta keyingi bette-aq:

«Sóytip qazaq tili sózleriniń aytılıwı menen jazılıwı hámme waqıtta birdey bola bermeydi... Sózlerdiń aytılıwı menen jazılıwında birdeylik

1М.Балақаев. «Қазақ тiлi мәдениетiнiң мәселелерi». Алматы, 1965, 5-бет

2Сонда. 37-бет.

12

bolıwı múmkin de emes»,— ekenin anıq faktler menen dálilleydi. Aqırı ı, i seslerine pitken feyillerge u qosımtası jalǵanǵanda, olardıń u, ú-ge aylanıp ketetuǵını da aytıladı. Avtor orfoepiyalıq normanı ayqınlawǵa baylanıslı óz pikirin usınadı: «Sonda uluwmalastırıp aytqanda, sózlerdiń aytılıw norması mınaday bolıwı kerek: qulaqqa jaǵımlı, kewilge qonımlı aytılǵannıń bári — norma, bári durıs. Qulaqqa jat yamasa ózgeshe esitiletuǵını, kewilge qonbaytuǵın oǵash túsiniksiz, jasalma aytılǵannın bári - normaǵa jatpaydı, durıs emes. Tillik normalar jámiyet máplerine negizlengenlikten olar jalpı xalıqqa birdey túsinikli, tilge jatıq, aytıwǵa qolay bolıwı tiyis». 1 Qısqası, bul miynette qazaq orfoepiyasına baylanıslı dáslepki pikirler aytılǵan dewge boladı.

M. Dúysebaevanıń «Qazaq ádebiy tili orfoepiyasınıń ayırım máseleleri» miyneti atı aytıp turǵanınday, usı máselege arnalǵan arnawlı izertlew.

Avtor durıs sóylewdiń norması tilimizdegi belgili bir ses nızamlılıǵı boyınsha qáliplesetuǵının esapqa alıp, tilimizdegi seslerdiń hár qaysısınıń aytılıwındaǵı ózgesheliklerge óz aldına toqtaydı. Avtor qazaq ádebiy tiliniń sóylew mádeniyatınıń qáliplesiwine tásir etken negizgi jaǵdaylar sıpatında mınalardı atap kórsetedi: xalıqtıń dástúrli (tradiciyalıq) sóylew tili, belgili bir mádeniy ortalıq, baspa orınları menen mádeniy mekemeler, jazba ádebiy til menen kórkem ádebiyat. Avtordıń mına bir pikirine kewil awdarıw kerek boladı:

«Házirgi Almatı qalasındaǵı qazaq intelligenciyasınıń sóylew tili durıs sóylew mádeniyatınıń úlgisi boladı deymiz»2.

X. Qojaxmetovanıń mektepke shekemgi balalar mákemelerine qánige tayarlaytuǵın pedagogikalıq oqıw orınlarınıń studentteri menen

1М.Балақаев. «Қазақ тiлi мәдениетiнiң мәселелерi». Алматы, 1965, 38-39-бет

2М.Дүйсебаева. «Қазақ әдеби тiлi орфоэпиясының кейбiр мәселелерi». Алматы, 1973, 12-бет

13

oqıwshılarına arnalǵan «Mánerlep oqu» dep atalatuǵın oqıw quralında1

orfoepiyaǵa da orın berilgen. Uluwma alǵanda, «Orfoepiyanıń baslı

qaǵıydaların» anıqlawǵa da háreket etken. Degen menen, ol tek niyet túrinde qalǵan.

Qazaq tili orfoepiyalıq normaların sistemalı túrde bir qansha durıs

bayanlaǵan, usı tarawdaǵı izertlewlerge úlgi bolarlıq miynet —

R. Sızdıqovanıń «Sóz sazı» (sózdi durıs aytıw normaları), 1983 jılı jarıq kórgen bul kitapshada qazaq tilinde tuńǵısh «Orfoepiya qaǵıydaları» belgili bir sistemaǵa túsirilip, 36 paragrafke bólip úyrengen. Sonıń menen birge onıń ózi qurǵaq, ápiwayı qaǵıyda bolıp qalmaǵan, mısallar berilgen, shınıǵıwlar da kiritilgen, miynettiń jáne bir artıqmashılıǵı sóylew ústinde sózlerdiń ritmikalıq jaqtan birdey bolıp aytılatuǵının hám de onday toparlardıń túrlerin (on bes túrli) anıqlaydı2.

Á. Júnisbekovtin miynetleri 3 qazaq tilindegi seslerdiń akustikaartikulyaciyalıq qásiyetlerin dúrıs úyretip ǵana qoymay, orfoepiyaǵa baylanıslı qunlı faktler bere aladı. Sózlerdi aytıwdaǵı shálkemshalıslıq, orfoepiya jónindegi pikirler, maqala, izertlewler, orfoepiyalıq sózliklerdiń jasalıwına túrtki boldı. Olar: Q. Netalievanıń «Qazaq tiliniń orfoepiyalıq sózdigi»4 hám de M. Dúysebaevanıń «Qazaq tiliniń qısqasha orfoepiyalıq sózdigi»5.

Solay etip, qazaq til biliminde dáslep dıqqattan shette qalǵan til mádeniyatınıń úlken bir kórsetkishi — orfoepiya tarawında sońǵı 10—

15 jıldıń ishinde dıqqatqa ılayıq jumıslar islengen. Degen menen, bul

1X. Қожахметова. «Мәнерлеп оку». Алматы, 1982.

2Р. Сыздықова. «Сөз сазы». Алматы, 1983.

3Джунисбеков А. Гласныс казахского языка. Алма-Ата, 1979; Джунисбеков А. Сипгармонизм в казахском языке. Алма-Ата, 1980; Джунисбеков А. Просодика слова в казахском языке. Алма-Ата, 1987; Джунисбеков А. Проблемы тюрской словесной просодики и сингармонизм казахского языка. Автореф. докт. дисс, Алма-Ата, 1988.

14

másele óz sheshimin taptı dewge bolmaydı, ásirese tilden paydalanıwshı kópshiliktiń iygiligine aylana qoyǵan joq.1

b) Orfoepiyanıń qaraqalpaq tilinde izertleniwi

Qaraqalpaq til biliminde de jaqın waqıtlarǵa shekem tildiń orfografiyalıq qádelerine kóbirek dıqqat awdarılıp, orfoepiya máselesi dıqqattan shette qalıp keldi. Bul nızamlı qubılıs edi. Ásirler dawamında awızeki túrde rawajlanıp kelgen tildiń aytıw normaları ol waqıtları dıqqattı tartpadı. Orfoepiya máseleleriniń arnawlı túrde izertlenilmey keliniwiniń ózi de bunıń ayqın dáliyli. Orta mektep, joqarı oqıw orınlarına arnalǵan sabaqlıqlarda jaqın waqıtlarǵa shekem tek únleslik nızamları haqqında ǵana aytılıp, oǵan arnawlı temalar ajıratılıp kelindi. Biraq, orfoepiya qádeleri júdá qısqa túrde túsinik berildi. Tek mektep oqıwshılarına arnalǵan «Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfoepiyalıq sózligi» 1983-jılı, O.Dospanov, M.Qalenderov, R.Esemuratova hám Q.Dáwletbaevlardıń avtorlıǵında «Bilim» baspasınan baspadan shıqqan. Bul sózlikte 20 000 nan aslam sózlerdiń durıs aytılıwı qádeleri kórsetilgen. Bunnan basqa da uluwma baǵdarda sóz etilgen sabaqlıqlar2, monografiya3 menen ayırım maqalalardı4 ushıratıwımız múmkin.

Qaraqalpaq orfoepiyasıniń tiykarı únleslik nızamında ekenligin, únleslik nızamların biliw, aylanıp kelgende, aytıw normaların jaqsı biliw ekenin túsiniw qıyın emes. Tek orfografiya sıyaqlı dıqqat bólinip, qadaǵalanbaǵanlıqtan, bul tarawda ele de sheshilmegen máseleler kóp.

1Мырзабеков С. Қазақ тілі фонетикасы. Алматы, 1993.

2Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. Нөкис, 1994, 1999, 2005, 2012.

3Қудайбергенов М. Қарақалпақ тилиниң морфонологиясы. Ташкент, 2006

4 Қурбаниязов П. Айырым сеслик қубылыслардың қарақалпақ сөйлеў тилиндеги көриниси. // «Әмиўдәрья», 2001, №4; Сейтназарова И. Қарақалпақ тилинде сөзлердиң орфоэпиялық вариантлары. // Түркий тил билиминиң әҳмийетли мәселелери, Нөкис, 2005, 27-31-бетлер

15

Ibap. Dawıslılarǵa baylanıslı orfoepiyalıq qádeler

1.1.Dawıslılar singarmonizmine baylanıslı orfoepiyalıq qádeler

Qaraqalpaq tilinde singarmonizm - eń tiykarǵı seslik nızam esaplanadı. Singarmonizm dawıslılar singarmonizmi hám dawıssızlar singarmonizmi bolıp ekige bólinedi. Dawıslılar singarmonizmi óz gezeginde tańlay únlesligi hám erin únlesligi bolıp ekige bólinedi. Tildegi sózlerdiń birgelki juwan yamasa birgelki jińishke bolıp aytılıwı tańlay únlesligine kiredi. Al, erin únlesligi degende sózlerdegi seslerdiń birgelki erinlik yamasa eziwlik bolıp aytılıwı túsiniledi. «Biraq tańlay únlesligi bir bólek, erin únlesligi bir bólek bas-basına

ómir súrmeydi. Olar birgelikte supersegmentlik qubılıs retinde sóz qurılısındaǵı sesler arqalı buwınlarda júzege shıǵadı». 1 Ádette tańlay únlesligi tolıq únleslik, erin únlesligi jartılay únleslik dep ataladı. Bunıń tiykarǵı sebebi, tańlay únlesligi sózdiń aqırǵı buwınına shekem saqlanadı. Al, erin únlesliginde sózdegi birinshi buwındaǵı erinlik dawıslı, ekinshi buwındaǵı qısıq eziwlik dawıslını erinliklestirgeni menen úshinshi hám onnan keyingi buwınlardaǵı qısıq dawıslılardı erinliklestiriwi páseyip bara beredi, ayırım sózlerde sóz aqırında erinlik dawıslınıń tásiri sezilmey de qaladı.

Sonday-aq, ádebiy tilde tańlay únlesligi boyınsha únlesetuǵın sózlerdiń jazıwda hám aytılıwında ayırmashılıq sezilmeydi. (ayırım ózlestirilgen sózlerden tısqarı) Yaǵnıy tańlay únlesligi jazıwda qanday bolsa, aytılıwda da sonday. Mısalı: aǵa-lar-ımız-ǵa, ini-ler-imiz-ge.

1 Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде сингармонизм. Нөкис, 1993, 47-бет.

16

Al e rin únlesliginde jazıw menen awızeki sóylew arasında

anaǵurlım parq bar ekenligi seziledi. Máselen, túl-ki, (túlkú), kún-ler, (kúl-lór)

kúl-ki-miz-di, (kúl-kú-múz-di).

Tańlay únlesligine barlıq juwan, jińishke dawıslılar qatnasıp tolıq únlesip kelse, erin únlesligi menen tek qısıq i, ı, e dawıslıları únlesip keledi. Olar da

erinlik dawıslılar menen qońsılas buwında turǵanda ǵana únlesedi. Erin

únlesligi boyınsha birinshi buwında juwan erinlik dawıslıları bolǵan o (o) yamasa u foneması kelse, ekinshi buwındaǵı eziwlik ı dawıslısı erinlik u

dawıslısı fonemasına almasıp aytıladı; birinshi buwında jińishke erinlik

dawıslıları bolǵan ó(ó) yamasa ú foneması kelse, ekinshi buwındaǵı eziwlik i yamasa e dawıslısı sáykes erinlik ú hám ó fonemalarına almasadı. Mısalı: jawun, tógún, túyún, qulun, kólúk, tútún, jolum sıyaqlı sózlerdegi qosımtalarda áwızeki

sóylew tilinde erinlik dawıslılar aytıladı. Biraq, olar jazıwda házirgi imla qádeleri tiykarında jawın, tógin, túyin, qulın, kólik, tútin, jolım túrinde erin

únlesligi sáwlelenbegen halda ekinshi buwında eziwlik ı, i, e háripleri arqalı jazıladı.

Qaraqalpaq tilinde erin únlesligi haqqında kóbirek sóz etken ilimpazlardıń biri S.E.Malov bolıp, onıń pikirinshe, túbirdegi erinlik dawıslılar qosımtadaǵı dawıslılarǵa sezilerli dárejede tásir etedi. Bul jaǵınan qaraqalpaq tili qazaq, noǵay tillerine sonıń menen birge altay tiline de júdá jaqın keledi. S.E.Malovtıń

aytıwı boyınsha:

bolǵan o, u fonemaları da, jińishke erinlik bolǵan ó, ú fonemaları da dawıslılardı erinliklestiredi.

17

K.Ubaydullaevtıń baqlawı boyınsha, qaraqalpaq tilinde erin únlesligi tańlay

únlesligine qaraǵanda hálsiz, az ushırasadı, ádebiy tilde erin únlesligi tek dáslepki buwınlarda ǵana qollanıladı.1

Imla qádeleriniń tásiri menen qaraqalpaq janlı sóylew tilindegi erin

únlesligine berilgen baha mına pikirden de seziledi: «Qaraqalpaq awızeki sóylew tilinde erin únlesliginiń bar ekenligi dawsız nárse. Biraq, erin únlesligi qaraqalpaq tilinde tek járdemshi rol atqaradı, al eziw únlesligi boyınsha sózdiń juwan yamasa jińishke bolıp keliwi tilimizde baslı qaǵıyda bolıp esaplanadı, sózdegi buwınnıń sanı jaǵınan erin únlesliginiń kúshi úsh buwınnan aspaydı,

ásirese eki buwınnan ibarat sózlerde erinlik dawıslısı menen kelgen dáslepki buwınnıń erinlik tásiri anıq sezilip, belgili bolıp turadı da, úshinshi buwında hálsizlew, gúmilji bolıp seziledi.2

Demek, bul jerde ásirese sońǵı pikir ayrıqsha dıqqatqa ılayıq. Haqıyqatında da, qaraqalpaq tilinde erin únlesliginiń tásiri kóp buwınlı sózlerdiń eń aqırǵı buwınına shekem bir qıylı emes. Onıń ústine bul tásirge ushıraytuǵın barlıq dawıslılar emes, al tek qısıq eziwlik sesler bolǵan ı, i, e dawıslıları ózleriniń aldındaǵı buwınındaǵı erinlik dawıslının tásiri menen ózgeriske ushırap, sáykes erinlik dawıslılarǵa aylanadı.

Ilimpazlardıń dálillewinshe, túrkiy tilleriniń ishinde eń kúshli erin únlesligi saqlanǵan tiller qırǵız, yakut tilleri, onnan keyin qazaq, qaraqalpaq, noǵay tilleri, soń karagas, Tuva, qarachay-balkar, qumıq, qarayım, uyǵır, azerbayjan, túrk, gagauz, túrkmen tilleri, tórtinshi toparǵa altay tili, besinshi toparǵa tatar, bashqurt tilleri kiredi. Ózbek, xakas, chuvash tillerinde erin únlesligi qubılısı ushıraspaydı.3

D.S.Nasırov qaraqalpaq tiliniń arqa dialektinde erin únlesligi qubla dialektine qaraǵanda turaqlıraq sıpatqa iye bolatuǵının, sonlıqtan da

1Убайдуллаев К. Қарақалпақ тили бойынша таңламалы мийнетлер. Нөкис, 1976, 117-бет.

2Убайдуллаев К. Көрсетилген мийнети, 118-бет.

3Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков. 1970, с.74.

18

ayırım affiksler ózleriniń erinlik variantlarına da iye bolatuǵınlıǵın atap kórsetedi. Dawıslı seslerdiń erin únlesligi nızamı boyınsha erinlik dawıslılar menen kelgen tiykar sózden sońǵı buwınlarda da erinlik dawıslılar bolıwı kerek. Arqa dialektte erin únlesliginiń háreketin ekinshi, úshinshi, ayırım jaǵdaylarda tórtinshi buwınlarda da kóriwge boladı, al qubla dialektte erin únlesligi tek ekinshi buwın menen sheklenedi yamasa pútkilley sáwlelenbeydi. Mısalı: qoltuq, kólshúk, qulun, kúlkú, kúlkúlú, súńgúgúr, qumurusqa, kólóńkónúń astında, súńgúgúrdúń palapanı hám t.b. qubla dialektte: orun/orın, burun/burın, úńgúr/úńgir, kóyleńká, kósáw, kúbálák, bódáná hám t.b.1

G.A.Nurımbetova óziniń miynetlerinde qaraqalpaq tilinde erin únlesliginiń kóp buwınlı sózlerdegi tábiyatına ayrıqsha itibar beredi. Avtor «erin únlesligi ekinshi buwında kúshli, al úshinshi hám onnan sońǵı buwınlarda hálsireydi hám pútkilley joyıladı, 2 degen pikirge qosımsha kirgizedi.

A.Dáwletov qaraqalpaq tilindegi erin únlesligi haqqında aytılǵan pikirlerge sın kózqarastan qarap, bul haqqında pikirlerdiń hár qıylı ekenligin eskertedi. Ol bılay jazadı: «Usı dáwirge shekem erin únlesligi degende tek bir tárepleme birinshi buwındaǵı erinlik dawıslılardıń (a, o, u, ú), ekinshi buwındaǵı qısıq dawıslılardıń erinlik bolıp keliwin talap etiwi túsinilip kelgen bolsa, endi dawıslılardıń labiallıq singarmonizmi eki túrli kóriniste boladı: (qulun, kúlkú, bólók), hám eziwlik (bala, sálem, kelip), ekinshiden, labiallıq singarmonizm bir buwınlı sózlerde erinlik dawıslılar menen qońsılas kelgen dawıssızlar ortasında mudamı hám turaqlı túrde kórinedi.»3

Demek, erin únlesligi degende sózlerdegi dawıslılardıń birgelikli eziwlik yamasa birgelikli e rinlik únlesip keliwi túsiniliwi zárúr. Solay

1Насыров Д.С. Қарақалпақ тилиниң диалектологиялық сөзлиги. Нөкис, 1983, 377-бет.

2Нурымбетова Г.А. Сингармонизм и характеристика фонологического слуха. АКД, Л, 1985, С.9. 3Даўлетов А. Қарақалпақ тилинде сингармонизм. Нөкис, 1993, Б.52.

19

etip, biz erin únlesligi nızamına boysınıp turǵan sózlerge isshiler, isshilerge, balalar, terekler, inilerime, álipbemizdi, ádeplilik, nızamlılıq, kelinsheklerdiń, adamlarǵa, hám t.b. sózlerdi mısal etip keltirsek boladı. Sebebi, bul sózlerdiń barlıǵı birgelkili eziwlik bolıp bir-biri menen erin únlesligi boyınsha únlesip kelgen.

Erin únlesligi jartılay únleslik bolǵanı ushın túbirdegi erin únlesiginiń tásiri affiks morfemalarǵa jetpewi de múmkin. Bunday jaǵdayda erinlik hám eziwlik dawıslı fonemalardıń almasıwı bolmaydı. Mısalı, gúllórimiz, uyqusızlıq, hám t.b. Bunda erin únlesliginiń tásiri bir morfemadan arı ótip ketpeydi. Biraq, onıń eziwlik kórinisi tolıq saqlanadı: tereklerdiń, mekteplerge hám t.b.

Qaraqalpaq tilinde basqa tiller menen salıstırǵanda sońǵı dáwirlerde erin

únlesliginiń saqlanıwı, turaqlılıǵınan góre olardıń buzılıw jaǵdayları kóbirek ushıraspaqta. Sonlıqtan da singarmonizmde tańlay únlesligi baslı orın tutadı. Túbir sózlerde erin únlesligi aytıwǵa tolıq saqlanǵanlıǵı menen jazıwda saqlanıp jazılmaydı: ómir-ómúr, kómir-kómúr, kómek-kómók, kórmek-kórmók, burınburun, urı-uru,

úki-úkú, shórek-shórók, bórek-bórók, tósek-tósók, buwın-buwun, suwın-suwun, gújim-gújúm, tózim-tózúm, húkim-húkúm, hám t.b. Bunday eki buwınlı qamaw buwınnan turatuǵın sózlerde erin únlesliginiń tolıq saqlanǵanlıǵın kóremiz.

Erin únlesliginiń kúshi tek ekinshi buwında saqlanıw menen sheklenbesten , al úshinshi buwında hátteki kóp buwınlı sózlerde tórtinshi buwında da saqlanǵanlıǵın kóremiz.

Mısalı:

kópshúkkópshik kúlkúlú-kúlkili dógórók-dógerek, kólóńkónúń-kólenkeniń

20