MD hám PQJ / B.Genjemuratov lirikası (janrlıq hám kórkemlik ózgeshelikleri)

2.2. B.Genjemuratov poeziyasında intim lirika

Búgingi kúni qaraqalpaq ádebiyatında B.Genjemuratovtıń intim lirikası kórkemlik hám formalıq jaqtan bir qansha ózinshiliklerge iye. Ásirese, onıń muashshaq formadaǵı intim lirikası hár bir oqıwshıda qızıǵıwshılıq oyatadı.

Intim lirika hám onıń qáliplesiw processi haqqında rus, ózbek h.b. xalıqlar

ádebiyatlarında teoriyalıq pikirler aytılǵan. Al, qaraqalpaq ádebiyatında intim lirikanıń dáslepki ájáyip úlgileri XIX ásir klassik shayırı Ájiniyaz dóretiwshiliginde ushırasadı. Sonday-aq, keyingi dáwirlerde T.Jumamuratov, I.Yusupov, T.Mátmuratov, S.Ibragimov, X.Dáwletnazarov h.t.b shayırlardıń dóretiwshiliginde óz sáwleleniwin taptı. Al, intim lirika boyınsha teoriyalıq maǵlıwmatlar ádebiyattanıw iliminde sózliklerde, oqıw qollanbalarda, sondayaq, ilimiy-izertlew jumıslarında ushırasadı1.

«Bul termin latın tilindegi intimus sózinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha kútá tereń, kútá ishki degendi bildiredi. Intim lirika lirikalıq qaharmannıń júregin awırtıp shıqqan sezimlerin, jekke óziniń dártlerin, ahıwzarın beredi. Muhabbat sezimleri de jekke dártlerge jatadı»2. Qaraqalpaq

ádebiyattanıw iliminde intim lirika “pinhanı lirika”, “sezim lirikasi” dep te júritiledi. “Intim yáki pinhanı lirika kópshilik lirikalıq shıǵarmalar ishki jan sezimlerdi aǵıtıp taslaydı. Bunday shıǵarmalarda shayır tánhá ózine tiyisli kúyinish, súyinish yamasa ashıqlıq sezimlerin berıp atırǵanday, óziniń júrek tórinde jatırǵan pinhamı sırların aship atırǵanday kórinedi”3.

1Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиѐтшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Тошкент, «Ўқитувчи», 1979, Ахметов С, Есенов Ж, Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысшақаракалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994. –Б.86.

2Жәримбетов Қ. ХIХ әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис, «Билим», 2004.

3Ахметов С, Есенов Ж, Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қаракалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994. –Б.86.

51

Shayır B.Genjemuratovtıń intim lirikası óziniń kórkemligi, lirikalıq qaharmannıń sezimtallıǵı, obraz dóretiwde kórkemlew ámellerinen sheber paydalanıwı menen ózgeshelenedi. Ásirese, lirikalıq qaharmannıń ishki sezimlerin bayanlaǵan kórkem qatarlar oqıwshınıń ruwxıy dúnyasına erksiz tásir etedi. Shayırdıń intim qosıqları qurǵaq “kúydim, súydim” sózlerinen ibarat emes. Ol lirikalıq qaharmannıń ruwxıy tolǵanısların, pák muhabbatın ózinshe boyawlar menen sáwlelendirip, oqıwshınıń sezimlerine túrtki saladı. Bul shayırdıń ózgesheligi hám sóz saplaw sheberliginen dárek beredi. «Intim lirikanı dóretiwdiń óz nızamlıqları bar. Ol qanshelli intim bolǵanı menen qıppa-taylaq jalańash sózlerdi súymeydi. Kerisinshe, bunday sózler názik sózlerdi toppaslap, onı kereksiz, hátteki, jerkinishli múlikke aylandıradı. Hár bir shıǵarmasında sezimlerin jılawlap, pikirler dúnyasın qıpsalap orap, onı kórkemlik boyawları menen boyap jetkeredi. Bul onıń poeziyasınıń jetiskenliginiń, er jetkenliginiń belgisi»1.

Janrlıq qásiyeti boyınsha muhabbat lirikası lirikalıq qaharmannıń júrek tórinen shıqqan móldir sezimlerdi beredi. Lirikalıq qaharmannıń júrek sezimleri insanǵa tán tábiyiy (jınısıy) Íshqınıń tiykarında payda boladı hám olar sırtqı dúnyawiy tásirlerdıń nátiyjesinde, atap aytqanda, jámiyetlik tártiplerdiń, úrp-

ádetlerdiń, turmıslıq normalardıń tásiri nátiyjesinde, sonday-aq dúnyanı kórken tanıwdıń nátiyjesinde etikalıq hám estetikalıq qásiyetlerge iye boladı. Muhabbat qosıqlarında lirikalıq qaharmandı adamǵa tán hasıl qásiyet bolǵan shın kewilden súyiw sezimleri biyleydi2.

Usınday janrlıq qásiyetlerdi ózinde jamlegen poeziyalıq dóretpeler derlik kópshilikti quraydı. Mısalı, onın “Bayaǵı baǵlardıń gúlleri – ózge”, “Jáne muń, saǵınısh… jáne eski dárt”, “- Allo… Bul kim? …

1Оразымбетов Қ. Сезимлер дүньясының есигин ашың (алғы сӛз). // Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Н., Қарақалпақстан. 2012. 6-бет.

2Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. (oqıw qollanba). Nókis, «Qaraqalpaqstan» baspası, 2012, 41bet.

52

24 – 14!”, “Álwidah, perishtem, álwidah!”, “Bunsha shóllegenseń báhárge, janim”, “Janım-aw… qálbińdegi hásiret, shadlıq”, “Men seni izledin tańnan. Tappadım”, “Qaylardadur sıńsıǵan aqquw” h.t.b qosıqların intim lirikanıń ájayip

úlgisi sıpatında aytıwımızǵa boladı.

Shayır B.Genjemuratovtıń intim lirikası lirikalıq qaharmannıń jan dúnyasınıń gózzal qırların, azapların, dártlerin sáwlelendiriwge qaratılǵan. Shayırdıń lirikalıq qaharmanı óz yarına qalay etsede sadıq halında súwretlenedi.

Janım-aw… qálbińdegi hásiret, shadlıq ne ushın mólt-mólt etip kózińe uradı?... Sol payıt júregimnen jalın aǵılıp, tamaǵımda tas túyin tıǵılıp turadı.

Janım-aw… qanshalıq qattı bolmayın. Bundayda ózimdi tutıwım qıyın. Ayralıq qosıǵın aytsań hárdayım Qarań qalǵır “tastı jutıwım” qıyın…1

Bunda lrikalıq qaharmannıń ishindegi saǵınısh, yarına bolǵan súyispenshiligi giperbolalıq súwretlew arqalı sheber súwretlengen.

Sonday-aq, shayır intim lirikanı beriwde ózgeshe usıl hám formalardan paydalanıp, onıń keń auditoriyaǵa tásir etiwsheńligin arttıradı. Mısalı, shayırdıń tómendegi qosıq qatarların alayıq:

Júregimdi saqlap edim qol jetpes qarlı shıńlarda,

Ay, sen perdeńnen sıǵalap, qálbimdi muzsız, qarsız ettiń.

Tákabbir “boycoviy qorazday”, Gúldi mensinbes edim,

Beklik qanatlarımdı julıp, qorazdı pársiz ettiń.

1 Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012,110бет.

53

“Íshqı perisine bende bolǵannan ólgenim jaqsı”, Desem, qayshıń menen qıl arqandı kesip, darsız ettiń.

Jónińe júrmediń sen. Úrkittiń menlik Aqquwlardı,

Kelseń-kel Sánemlerdi mennen bezdirip, yarsız ettiń.

Pákize, uyalshaq suwpıday músápir Baxtıyardıń Qolların, jolların, kózlerin hám ózin arsız ettiń!...1

Bul eki qatarlı qosıqlar ózine tán ózgesheliklerge iye. Onda qollanılǵan kórkem súwretlew quralları lirikalıq qaharmannıń yaǵniy shayırdıń muhabbat dártine shalınıp, azar shekken ishki ruwxıy dúnyası sáwlelengen. Lirikalıq qaharman ózin boycoviy qorazǵa teńew arqalı muhabbatqa bas iymes insan ekenligin hám suwpıǵa teńew arqalı “qoy awzınan shóp almaǵan” bala ekenligin aytadı. Sonday-aq, qosıqta qollanılǵan antitezalıq súwretlewler poetikalıq kórkemlikti arttırıp tur.

B.Genjemuratovtıń intim lirikalarinıń jáne bir ózgesheliklerinen biri olardıń muashshaq formada beriliwi bolıp esaplanadı. Muashshaq túrkiy xalıqlar

ádebiyatında erteden-aq taralǵan qosıq forması bolıp esaplanadı. Muashshaqtıń klassikalıq úlgileri Maqtımqulı, Abay, Ájiniyaz dóretiwshiliginde kórinedi. Sonday-aq, ózbek klassikalıq ádebiyatında muashshaqtıń sulıw úlgilerin Munis, Agahiy, Uvaysiy, Muqimiy, Furqat sıyaqlı shayırlar dóretken. «Muashshaq arabsha – bezelgen, pardozlanǵan degen mánisti bildiredi. Qosıq óneriniń bir túri. Túrkiy poeziyaǵa arab poeziyasınan kirip kelgen. Qosıq qatarlarınıń eń basındaǵı háriplerdi joqarıdan tómenge qaray oqıǵanda bir adamnıń yamasa basqa nárseniń atı yamasa laqabı shıǵadı. Muashshaq óziniń qásiyetleri boyınsha antik grek poeziyasındaǵı akrostixlarǵa jaqınlasadı»2.

1 Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012,142бет.

2Ахметов С, Есенов Ж, Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қаракалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994. –Б.86.

54

Shayırdıń «Joǵalttım» atlı muashshaq formasında jazılǵan qosıq qatarları teması boyınsha muhabbat yaǵnıy lirik qaharmannıń ishki tolǵanısların, sezimlerin bayanlaydı. Qosıqtıń kompoziciyalıq qurılısı tartımlı, bunda qatarlardıń basındaǵı bas háriplerde «Qálligúl» degen qızdıń atı kelip shıǵadı.

Qalı bar gúldi kórip, sabır-qarardı joǵalttım, Azmaz uyatım bar edi, uyat-ardı joǵalttım,

Lábinde kúlki kórip, qam sút emgen bende boldım, Lal boldı húsn-kórkińe, úyge sapardı joǵalttım, Ishqıńda dárwish boldım, «Cheremushka» arasında, Gáp ayttım aljı-buljı, ózimde bardı joǵalttım, Úyińniń qapısın mezgilli-mezgilsiz qaqqım keler,

Lap emes, shın sózim, Májnún Baqtıyardı joǵalttım ...1

Shıǵarmanıń atamasın oqıy otırıp, lirik qaharman óz súygen

yarın joǵaltqan dep oylaw múmkin. Lekin, tekst penen tanısıp, onıń ózgeshe baǵdarda ekenligin ańlaymız. Bunda lirikalıq qaharmanshayırdıń ózi. Onıń súygen qızına bolǵan ıshqı-muhabbatı kemkem kúsheyip barıwı gradaciyalıq usılda berilgen. Lirikalıq qaharman dáslep sabır-qararın, uyat-arın, úyin, ózinde barın eń sońında, hátteki, insan sıpatındaǵı ózligin joǵaltqanliǵın aytadı (“Lap emes, shın sózim, Májnún Baqtiyardı joǵalttım…”). Demek, bunda shayırdıń aytajaq bolǵan oy-pikirleri yaǵniy muhabbat sezimi sırtqı formanıń sulıwlıǵı hám mazmun tásirliligi menen birikken halda ashıp berilgen.

Sonday-aq, usınday muhabbat sezimlerin beriwshi qatarlar shayır S.Ibragimovtıń “Izlesem tappayman baǵ arasınan”2 dep baslanatuǵın qosıǵında da ushırasadı. Onda lirikalıq qaharman yarınıń kelmegenliginen “Men burın kóp edim, men búgin azban” dep nalısh e tedi.

1Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Н., Қарақалпақстан. 2012. 69-бет.

2Ибрагимов С. Бесинши мәўсим. Нӛкис. Қарақалпақстан. 1986, 14-бет.

55

Juldız jerge túser - qasımda joqsań! Samal qaytıp eser - qasımda joqsań! Taǵı qara nóser - qasımda joqsań!

Men burın kóp edim, men búgin azban.

Endi dáregińdi qaydan tabarman – endi júregimde qaladı árman – endi men samalǵa sıbırlanaman – men bir alıslarda umıtilǵan sazban.

Shayırdıń «Nazlı kúlkiń qalsın» ataması menen berilgen Genjexan degen qızdıń ismi shıǵatuǵın muashshaǵı da muhabbat temasında jazılǵan. Mısalı,

Gúlge jarasadı ashılıw, jaynaw – Erkem, kúlki-shadlıq Sizge jarasar! Náyleyin, múmkin emes Aydı jasırıw... Jigitler «waq!» desip Sizge qarasar!..

Erkem, bir kúl qáne, Quyash nurınday! Xanań tańǵı Gúldey jawdırap tursın! Aq maral sıyaqlı keril burınǵıday...

Nazlı kúlkiń qalsın, basqası qurısın! 1

Qosıq ishki sezimlerge bay. Onda lirikalıq qaharmannıń júregindegi muhabbat sezimniń “háwiri” átirapqa taralıp turǵanday seziledi. Sebebi, onda ishki sezimleri lawlap janıp turǵan lirikalıq qaharman ushın muhabbat sezimi, súygen yariniń gózzallıǵı, shadlıqqa tolı bir kúlkisi hámme nárseden ústin ekenligi («... Nazlı kúlkiń qalsın, basqası qurısın!) tásirli berilgen.

Shayır dóretiwshiliginde peyzaj lirika arqalı kúshli intim lirikalıq sezimlerdi berıw tásirsheńlik dárejeni arttırıp tur. Onda báhar, jaz, gúz

1 Генжемуратов Б. Сайланды шығ.армалар. Н., Қарақалпақстан. 2012. 102-бет.

56

hám qıs máwsimlerine hár qiylı máni júklep, poetikalıq sheberlikte bergen. Máselen, gúz máwsimin shayır hám ayrılıq, hám saǵınısh simvolı sıpatında berip, lirikalıq qaharmannıń ishki muhabbat debdiwlerin sáwlelendiredi. Mısalı,

Gúz, saǵan usamayman.

Seniń saltanatlı qádemlerińde, ayralıq, ayralıq, ayralıq…

Gúz saǵan usamayman. Biraq júregimde –

saǵınısh, saǵınısh, saǵınısh…1

Uluwmalastırıp aytqanda, shayır qosıqlarında lirikalıq qaharmannıń júregindegi usınday kútá ishki, pinhamı, sonıń menen birge kóterińki hám sulıw muhabbat sezimlerin ózgeshe kórkem forma arqalı sheberlik penen bergen. Mazmunlıq tárepten intim lirika, al, formasın muashshaq boyınsha qosıqları B.Genjemuratovtıń ózine tán shayırlıq sheberligin – mazmun tereńligi menen forma sulıwlıǵın birlestire alıw ózinsheligin ańlatadı.

1 Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012,

107-бет.

57

3-BAP. B.GENJEMURATOV POEZIYASÍNÍŃ KÓRKEMLIK

ÓZGESHELIKLERI

3.1. Kórkem súwretlew quralları hám onıń qosıqtaǵı

kórkemlik xızmeti

B.Genjemuratov dóretiwshiliginde mazmundı kórkem etip jetkeriwde ishki formalıq ózgeshelikleriniń biri kórkem súwretlew qurallarınıń sheberlik penen paydalanıwı esaplanadı.

Ádebiyattaǵı kórkemlew qurallarınıń teoriyalıq tiykarları kóplegen ilimpazlar tárepinen úyrenilgen1. Biraq, B.Genjemuratov poeziyasında kórkemlew quralları ele tolıq izertlengeni joq. Sonlıqtan, bul jaǵday máselenıń aktuallılıǵın kórsetip tur. Atap aytqanda, B.Genjemuratov poeziyasında sózlerdiń, sóz dizbekleriniń awıspalı mániste qollanılıwi jiyi ushırasadı. Al,

ádebiyattanıw iliminde sózdiń bunday awıspalı mániske kóshiwi trop termini menen júritiledi. Anıǵıraq ayqanda, «Trop (Grekshe tropos – basqa bir nársege aylanıw mánisinde)». Kóshpelilik kórkem shıǵarmada bir nárseni sáwlelendiriw ushın sózlerdiń óziniń túpkilikli mánisinde emes, al kóshpeli maǵanada qollanıw. Ádebiyatta troptıń metafora, metonimiya, sinekdoxa, allegoriya, litota, simvol sıyaqlı túrleri bar»2. Shıǵarmadaǵı usınday kórkemlew quralların

úyrengen rus ilimpazı B. Tomashevskiy olardı úshke bólip úyrenedi:3

1.Evfoniya (ses únlesligi)

2.Poetikalıq leksika

3.Poetikalıq sintaksis

1 Иззат Султан. Адабиѐт назарияси. Тошкент. Ўқитувчи. 1980. Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Дарслик. Тошкент, «Ўзбекистон», 2002. Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирмели сӛзлиги. Нӛкис. Билим. 1994. Генжемуратов Б. Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нӛкис, «Билим», 1997. Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994, 219бет.

2 Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994, 219-бет.

3 Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. Москва, 2011 ж. 301-б.

58

Evfoniyabul ses únlesligi yaǵnıy kórkem shıǵarmada dawıslı yaki dawıssız seslerdiń poetikalıq maqsette únlesip keliwi, oǵan alliteraciya, assonans hám taǵı basqalar kiredi.

Poetikalıq leksika-sóz tańlaw usılı bolıp, oǵan arnawlı leksikalıq birlikler (dialektizm, varvarizm, neologizm) hám basqa da troplardı kirgizedi. Al, ózbek

ádebiyatshısı T.Boboev troplardı úsh bólimge bólip úyrenedi:1

1. Komporativ (uqsas) troplar. Troplardıń bul toparına súwretlew obektiniń sırtqı kórinisi boyınsha ózine uqsas bolǵan obektke salıstırıw tiykar etip alınadı. Oǵan metafora, epitet, janlandırıw, simvol, allegoriyanı kirgizedi.

2.Kontigual troplar. Bunda súwretlew obekti kórinisi jaǵınan onshelli uqsas bolmaǵan, biraq túsinigi boyınsha jaqınlıgı bolǵan obektke salıstırıladı, oǵan metonimiya, giperbola, litota, sinekdoxanı kirgizedi.

3.Kontrast - qarama-qarsılıqtı bildiriwshi troplar bolıp, oǵan ironiya, antiteza, oksimoron hám taǵı basqalardı kirgizedi. Qaraqalpaq ádebiyatında geypara ilimpazları tárepinen troplar úyreniwdi, al geyparaları onı bólek ajıratıp

úyreniwdi maqullaydı. Uluwma kórkemlew quralları shayırdıń ózine tán sóz tańlaw sheberligin kórsetiw menen birge shıǵarmanıń kórkemliligin támiynlewshi ámellerdiń biri bolıp tabıladı.

B.Genjemuratov lirikalarında troptıń eń ápiwayı túri dep esaplanǵan teńewlerdi de ayrıqsha máni beriwde sheber paydalanǵan. Teńew «Kórkem shıǵarmada bir zattı ekinshi bir zat penen salıstırıp kórsetiw. Ádette, kórkem shıǵarmalarda teńewler qaraqalpaq tilinde –day/

-dey, -tay/-tey t.b. sıyaqlı qosımtalardıń qosılıwı arqalı jasaladı hám oy-pikirdiń obrazlılıǵın, tásirliligin, tereń oylılıǵın keltirip shıǵaradı»2.

1Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент. Ўзбекистон. 2002. 320-329 б.

2Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994, 200-бет.

59

Kóz aldımda

quwırmashtay quwırılǵan qumlar shashılip ketedi –

qálbimde pikirler shashılar:

qaraqalpaqtıń ótmishi dep úyrenilgen jıllar ustalarsız qalanǵan gerbishler yańlı, qıyalımda… jıǵıla baslar…1

Bul erkin formaǵa qurılǵan qosıqta shayır tárepinen xalıq táǵdiri, onıń tariyxı ayanıshlı túrde sóz etiledi. “Quwırmashtay quwırılǵan qumlar” bul qatar giperbolalıq sıpatqa iye bolıp, qaraqalpaq xalqınıń tariyxındaǵı qıyan keski waqıyalar, xalıqtıń ayanıshlı táǵdiri quwırmashtay bolıp quwrılǵan qumlarǵa teńelıp tur.

qaraqalpaqtıń ótmishi dep úyrenilgen jıllar ustalarsız qalanǵan gerbishler yańlı,

Bul qatarlarda shayır qaraqalpaq xalqınıń ótken tariyxınan, ótmishinen nalıydi. Qaraqalpaq xalqınıń ótmishin ustalarsız qalanǵan gerbishlerge teńewi tariyxtıń bir tegis bolmaǵanlıǵın aytıp turǵanday seziledi.

Shayırdıń muashshaqlar dúrkinindegi qosıqlarında da teńewler ónimli qollanıladı. Máselen, onıń usı dúrkinde «Shúkir...» ataması menen berilgen

«Qashan kelesiz?» muashshaǵında mazmun tereńligin kúsheytiw ushın teńewden orınlı paydalanılǵan:

Qudaǵa mıń qatle shúkir, razıman!

Appaq qollarıńa qollarım tiydi...

Shuǵlaǵa bólendim ıshqı sazınan,

Ayday júzińizge láblerim tiydi...2

1Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012, 38бет.

2Генжемуратов Б. Наўрыз самаллары (акростихлер дүркини) // «Қарақалпақстан жаслары», 2000, № 17, 27-апрель.

60