MD hám PQJ / B.Genjemuratov lirikası (janrlıq hám kórkemlik ózgeshelikleri)

alǵanlıǵın aytıp, bul ádebiy formanıń ózine tán bir neshe qásiyetlerin atap kórsetedi. Máselen, ol ózbek ádebiyatında muashshaq, tiykarınan, ǵázzel formasında jazılatuǵınlıǵın, geyde musammat, hátte, rubayı formasında da jazılıwı múmkinligin keltiredi1. Máselen, Batıs Evropa ádebiyatında muashshaqqa uqsap ketetuǵın lirikalıq janr akrostixtiń sonetakrostix h.t.b. formalıq túrleri de bar. Ilimpaz T.Babaev joqarıda atalǵan miynetinde «Ásirese, muashshaqlar, ádette, aruz ólsheminde jazılatuǵınlıǵın, biraq házirgi dáwirde jazılıp atırǵan muashshaqlardıń ayırımları aruzda jazılǵan bolsa, basqaları barmaq ólsheminde ushırasa beretuǵınlıǵın aytadı2. Al, qaraqalpaq poeziyasında qollanılıp júrgen muashshaqlar kóbinese barmaq ólsheminde jazıladı, sońǵı dáwirlerde bul lirikalıq janr talantlı shayır B.Genjemuratov dóretiwshiliginde barınsha túrlenip atır. Mısalı, shayırdıń dóretiwshiliginde muashshaqlar arnawlıq, ıshqı – muhabbat, házil mazmundi beredi. Onıń “Dostımnıń monologı” qosıǵında Perdebay, “Óziń! Sen!” qosıǵında Quwanıshbay, “Way, tamashasań!” qosıǵında Ábdiqádir sózleri tigine kelip shıǵadı. Bul qosıqlarında shayır tiykar etip alǵan shaxslardıń jetiskenlik hám unamlı tárepleri, jámiyette tutqan ornın hám basqa da tareplerin sáwlelendirip, ayırimların házil formasında da bergen. Mısalı, “Dostımnıń monologı”3 qosıǵında Perdebay ismi kelip shıǵadı hám bunda házil elementleri ushırasadı.

Prozada povest analizlendi. Erkekke usaydı roman degen. Retin tawıp ta-ak…, biz endi, Davay, shuǵıllansaq lirika menen. Erke eser qızday poeziyanıń

Barlıq múshelerin, siypasań tánin... Aha!

Absolyutno tiymes zıyanım,

1Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Дарслик, Тошкент, «Ўзбекистон», 2002, 403-404 бб.

2Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Дарслик, Тошкент, «Ўзбекистон», 2002, 403-404 бб.

3Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012, 65бет.

31

Yasha, blondinkam, qasıma kel, janım...

B.Genjemuratovtıń muashshaq janrındaǵı kórkemlik izlenisleri haqqında ilimpaz Q.Orazımbetov tómendegishe pikir bildiredi: «Al, sońǵı jılları muashshaq formasında kóbirek shayır Baxtıyar Genjemuratov qosıq dóretpekte. Baxtıyar bunday qosıqların asa qumarlıq penen jazadı. Sebebi, onıń bul formadaǵı shıǵarmalarında shayır sezimleri qanday da bir tábiyiy halda qosıq qatarlarına birigedi hám qaytalanbas obrazlar jaratıwǵa tiykar jasaydı. Shayır bazda bir qızdıń ismine muashshaq toqısa, bazda sóz hám sózler dizbegine muashshaq jazadı»1. Shayır B.Genjemuratov dóretiwshiliginde qızlardıń ismine jazılǵan muashshaqlar kóplep ushırasadı. Máselen, «Seregúl»2, «Húrliman»3,

«Gúmisay», «Gúlistan»,

«Genjexan», «Húrlimanxan»4 muashshaqları buǵan mısal bola aladı. B.Genjemuratovtıń muashshaq janrın rawajlandırıwǵa qosqan jáne bir

úlken úlesi – ol házirgi qaraqalpaq lirikasında muashshaqlar dúrkinin dóretken dáslepki avtor. Biz Shıǵıs hám Batıs dástúrleri tiykarında janrlıq jaqtan jetilisken házirgi qaraqalpaq lirikasında ǵázzeller dúrkini, muxammesler dúrkini, sonetler dúrkininiń bar ekenligin bilemiz. Biraq, házirgi lirikamızda muashshaqlar dúrkininiń dóretiliwi – bul forma jańalıǵı bolıp esaplanadı. Máselen,

«Qaraqalpaqstan jasları» gazetasınıń 2000-jılı 27-aprel sanında B.Genjemuratovtıń «Nawrız samalları» degen atamada muashshaqlar dúrkini járiyalandı5. Bul dúrkinge avtor «Shúkir...», «Túsindir óziń», «Juwap ber», «Ótinish», «Soraw»,

«Titanik qosıǵın jáne bir ayttır», «Nazlı kúlkiń qalsın», «Siz maǵan isenbeń...», «Aytshı...» dep atalatuǵın toǵız muashshaǵın kirgizgen. Muashshaqlar dúrkinindegi usı 9 muashshaqtıń besewi, yaǵnıy «Qashan kelesiz?», «Qapasız nege?», «Bul muh’abbat pa?», «Titanik qosıǵın jáne bir

1 Оразымбетов Қ.К. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нӛкис, «Билим», 2004, 43-бет.

2Генжемуратов Б. Аптаптың ӛмири. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987, 22-бет.

3Генжемуратов Б. Оқ қадалған ай. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1997, 48-бет.

4Генжемуратов Б. Наўрыз самаллары (акростихлер дүркини) // «Қарақалпақстан жаслары», 2000, № 17, 27-апрель.

5Генжемуратов Б. Наўрыз самаллары (акростихлер дүркини) // «Еркин Қарақалпақстан», 2000, № 17, 27-апрель.

32

ayttır», «Sizden qashpasam bolmas» muashshaqları joqarıda aytıp ótken tamamlanǵan pútin bir gáp formasında jazılǵan. Sonday-aq, bul muashshaqlarda shayır ishki sezimlerdi beriwde kórkem súwretlew qurallarınan sheber paydalanǵanlıǵı kórinip turadı.

Shayır B.Genjemuratov poeziyasında sintaksislik qurılısı boyınsha belgili bir tamamlanǵan oydı bildiretuǵın gáp formasındaǵı muashshaqlar da ushıraydı. Máselen, buǵan onıń «Aygúl, sen ráhim et Baxtıyarǵa», «Qashan kelesiz?», «Qapasız nege?», «Bul muhabbat pa?»,

«Titanik qosıǵın jáne bir ayttır», «Sizden qashpasam bolmas» muashshaqları kiredi. Bulardıń barlıǵı ashıqlıq mazmunındaǵı muashshaqlar. Bul muashshaqlardıń hámmesi de atamasına say mazmundı beredi.

Sonet (italyansha qosıq)- on tórt qatardan ibarat lirikalıq janr. Ol eki tórtlik hám eki úshlikten yamasa úsh tórtlik hám bir ekilikten turadı. Tórtlikler abab, abab yamasa abba, abba, úshlikler vgv, gvg yamasa vgd, vgd bolıp uyqasadı. Birinshi tórtlikte tiykarǵı pikir ortaǵa taslanadı, ekinshi tórtlik bul pikirdi rawajlandıradı, birinshi úshlik pikir sheshimin beredi, al ekinshi úshlik bolsa pikirge juwmaq jasaydı1.

Sonet janrınıń watanı Italiya bolıp, soń francuz, anglichan, ispan, nemec hám orıs ádebiyatlarına ótken. Dante, P.Ronsar, U.Shekspir, I. Getѐ,

V.Trediakovskiy, A.Sumarkov, A.S.Pushkin, M.Yu.Lermontov, al ózbek

ádebiyatında Usmon Nosir, Shukurullo, Mirmuhsin, Ramiz Bobojon hám Barot Bayqabulov bul formada qosıqlar dóretti2.

Sonet qatań formaǵa iye boladı, biraq mazmunı jaǵınan hár qıylı bolıwı múmkıń. Qaraqalpaq ádebiyatında I.Yusupov hám M.Qarabaevtiń dóretiwhsiliginde sonetler dúrkini gezlesedi.

1Адабий турлар ва жанрлар. Тошкент, «Фан», 1992, 188-б.

2Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Н. «Билим», 2004, 45-бет.

33

B.Genjemuratov dóretiwshiligin janrlıq hám formalıq jaqtan analizley otırıp , shayırdıń dóretiwshiliginde sonettiń bir úlgisi bar ekenliginiń guwası boldıq. Oǵan avtor “Jáne jawın jawdı…” dep atama bergen. Ideyalıq-tematikalıq jaqtan muhabbat, lirikalıq qaharmannıń ishki ruwxıy dúnyasın sáwlelendirgen.

Jáne jawın jawdı… Júregim – báhár, qálbimdi sótedi gúldirmaması. Táǵdirdiń tábiyatqa uqsaslıǵı bar; aybıqáddem edi Gúldiń anası.

Shiyeler gúlledi, mıslı appaq qar. Búlbil sayrar edi ıshqı namasın. Appaq shiye baǵda bir muńlı dilbar. sıńsıp qoyǵan edi dizeme basın…

Dumanlar serpilip, bultlar tarqaydı. Negedur sonda da qálbim sızlaydı – shiyeden alınǵan sharap sırlasım…

Biz jáne otırmız shiye baǵında, ıshqımuhabbattıń altın taǵında. Qadaq sınsın, biraq, ıqlas sınbasın1.

Demek, bul sonettiń dáslepki eki shuwmaǵında baslanǵan pikir rawajlanıp, keyingi úshinshi shuwmaqta dawam etip, sońında tiykarǵı sheshim beriledi. Dáslep lirikalıq qaharmannıń ishki ruwxıy dárti soń bunıń sebebi beriledi.

Ulıwma aytqanda, sonetler qatań forma hám mazmunǵa qurılıp, bul shayırdan sheberlikti talap etedi.

1 Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012, 70бет.

34

B.Genjemuratov dóretiwshiliginde eń kishi lirikalıq formalardan ekilikler hám úshliklerdi ushıratıwǵa boladı.

Eki qatarlı qosıqlar túrkiy xalıqlar siyaqlı qaraqalpaq ádebiyatında da

ázelden bar forma. Biraq, tek eki qatardan ibarat bolıp, ózinde tamamlanǵan oypikirdi sáwlelendiretuǵın ǵárezsiz poeziyalıq dóretpe sıpatında eki qatarlı qosıq forması ádebiyatımızda XX ásirdiń ekinshi yarımınan baslap payda boldı. Al, bunday formalar qaraqalpaq awız eki ádebiyatında kóplep ushırasadı1.

Al, shayır B.Genjemuratov dóretiwshiliginde erkin formaǵa qurılǵan eki ekilik ushırasadı. Olar “Gúrji iyt” hám “Professor Qurbanbay Járimbetovtıń shákirtine tásellesi” atamasındaǵı ekilikleri . Mısalı,

Sennen qorıqpayman.

Ashshı dawısıńnan shorshıydı mıń adam2.

Bunda tiykarǵı obyekt gúrji iyt metaforalıq súwretlew arqalı jámiyetimizde bilimli adamlardıń rawajlanıwın hám jetiskenliklerin kóre almaytuǵın ayırım adamlardıń kelbetin sáwlelendirgen. Shayır qatarlar arasındaǵı semantikalıq birlikti támiyinlewde, mazmunnıń kórkemligine erisiwde súwretlew usıllarınıń biri inversiyadan sheber paydalanǵan. Sonday-aq, bul ekilik erkin formaǵa qurılıp, dáslepki qatarı altı buwınnan, keyingi qatarı on eki buwınnan ibarat. Usınday kórkemlikke iye erkin formaǵa qurılǵan ekilikler S.Ibragimov dóretiwshiliginde de ushırasadı. Mısalı,

Basıńa jalǵızlıq kelmegey

átirapıń jaynaǵan adam bolıp turǵanda3.

1 Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Н. «Билим», 2004, 62-63-бетлер.

2Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012, 131бет.

3 Ибрагимов С. Жер менен аспанның аралығында. Нӛкис. «Қарақалпақстан». 1990, 19-бет.

35

Bunda lirikalıq qaharmannıń oylawı hám juwmaqları eki qatarǵa jámlenip, bul eki qatar mánilik jaqtan bir gápti payda etip tur. Inversiyanı qollanıw arqalı ideyanıń kórkemligi kórinedi.

Demek, lirikadaǵı eki qatarlı qosıqlarda aforizmlik sıpat basım boladı. Bunday qosıqlardıń tematikası júdá keń bolıp, onda filosofiyalıq oylar, muhabbat keshirmeleri hám insannıń ruwxıyatı sáwleleniwi múmkin..

“Úsh” alǵan student dalada qalmas. Ol direktor bolar, múǵallim bolmas...1

Shayır B.Genjemuratov bul eki qatardan ibarat dóretpesiniń mazmunında filosofiyalıq pikirlewge qurılǵan aforizm hám didaktika baslı orınǵa shıqqan. Sonıń menen birge, bul ekilikte mısqıllaw da kórinedi. Yaǵniy, jaman oqıǵan studenttiń múǵallim bolıp bala tárbiyalay almaytuǵınliǵı, ol ”direktor” bolar dep ashshı sarkazmda beriledi.

Al, B.Genjemuratov poeziyasın analizlew nátiyjesinde tómendegishe

úshliklerdiń bar ekenligin anıqladıq. Bunda dáslepki úshlik erkin formaǵa qurılıp uyqas qatnastırılmaǵan:

Ya toba!

Pushkinniń qanatında párwaz etkenler

Pushkinniń párwazın úyreter emish!2

Bunda tiykarǵı itibar tereń hám tujırımlı mazmundı beriwge baǵdarlanǵan. Lirikalıq qaharman bul ómirde nelerdendur kewili tolmay, álle kimlerge ashıwlanıw, qıynalıw sezimlerin bildiredi. «Pushkinniń qanatı», «párwaz etiw», «Pushkinniń párwazı» siyaqlı metaforalar aytılajaq pikirdi awıspalı mánige kóshirip, mazmundı kórkem etip jetkeriwde áhmiyetke iye bolıp tur.

Gúnalısań súygeniń ushın – pútkil ómiriń jandı jollarda.

1 Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012,

132-бет.

2Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Қосықлар ҳәм поэмалар.- Нӛкис, «Қарақалпақстан», 2012, 131-бет.

36

Atar tańıń – kúl hám tútindur.

Demek, bul qısqa qatarlar arqalı muhabbat dártine shalınǵan lirikalıq qaharmannıń pútkil ómiriniń jollarda janıwı hám hár tańın kúl, tútin metaforasına awıstırıw arqalı onıń ishki ruwxıy halatın ańlaw múmkin.

Uluwma, B.Genjemuratov poeziyasında kishi lirikalıq formalardan ekilikler hám úshlikler pikir ótkirligin hám mazmun kórkemligin támiyinlewde shayırdıń intellektual bilim dárejesiniń joqarı ekenliginiń kórinisi esaplanadı.

37

2-BAP. B.GENJEMURATOV LIRIKASÍNDA IDEYA-

TEMATIKALÍQ ÓZGESHELIKLER

2.1. B.Genjemuratov poeziyasında el-jurt, millet táǵdiriniń

sáwleleniwı

Prezidentimiz I.A.Karimov óziniń “Ózbek xalqına tınıshlıq hám amanlıq kerek” atlı miynetinde el tınıshlıǵınıń biybaha baylıq ekenligin ayrıqsha atap

ótken. Milletti “Azat hám abat Watan, erkin hám parawan turmıs qurıw” milliy ideologiyasında tárbiyalawda kórkem ádebiyattıń ornı óz aldına. Sebebi ol eljurt, millet táǵdirin, tuwılǵan jer qádirin biliw kerek ekenligin insan sanasına alıp bariwshi jol. Usı orında B.Genjemuratov dóretiwshiliginde insandı milliy ruwxta tárbiyalawǵa baǵdar bolatuǵın bir qansha ózgesheliklerge iye shıǵarmalardı kóriw múmkin.

Atap aytqanda, B.Genjemuratovtıń “Móde xan sózi yamasa Qıtay jipegindegi bitik” poemasınıń keń jámiyetshiliktiń dıqqat orayına túsiwiniń sebebi sıpatında, avtor bul dóretpede Watandı qorǵaw ideyasın anıq bir másele – jerdiń bir qarısı ushın da insannıń janın ayamawdıń, ata-babalarımızdıń qaharmanlıq gúresı arqasında bizge miyras bolǵan bul altın topıraqtı kóz qarashıǵınday asıraw kerek ekenligin kúyip jırlawında esaplanadı.

“Belgili shayır hám ádebiyatshı Ázim Suyunnıń poema boyınsha Baxtıyarǵa jazǵan ashıq xatı, bunda onı «Watan haqqında jazılǵan eń jaqsı dóretpe» dep atawı, “Sońǵı dáwirde watan haqqında bunday mazmunlı shıǵarma oqımadım” degen bahası, belgili ádebiyatshı, pedagog, professor Qazaqbay Yuldashev bul poemanı mektepler ushın ózbek ádebiyatına kirgiziwi hám

“Qaraqalpaq shayırınıń poeması ne ushın ózbek ádebiyatı sabaqlıǵına kirgiziliwi kerek?” degen opponentleriniń sorawına «Ózbek ádebiyatında Watan haqqında bunnan jaqsı shıǵarma jazılmasa ne qılayın» degen juwabı bunıń dálili. Qullası, bul shıǵarma ǵárezsizlik dáwirinde tek ǵana shayır dóretiwshiligindegi

38

emes, uluwma qaraqalpaq ádebiyatındaǵı eń jaqsı shıǵarmalardıń birine aylandı”1.

Sonıń menen birge, B.Genjemuratov tereń mazmunǵa kórkem formanı sáykeslendirgen. Yaǵnıy, terme-toǵawlıq bayanlawdı erkin qosıqqa sintezlew arqalı ájayip kórkem shıǵarma payda bolǵan.

Demek, B.Genjemuratovtıń poemasına tán usınday ózgesheliklerdi onıń poeziyasında da kóriwge boladı. Bunda lirikalıq qaharman el-jurt, millet táǵdiri, xalıq tınıshlıǵı, azatlıǵın asıraw ushın kúyip jasaydı. Watandı qorǵawǵa tayın turatuǵın Alpamıs hám Qoblanlardıń bolıwın árman etedi. Sonday-aq, qosıqlarında insandı ullılaw, mártlik, adamgershilik siyaqlı páziyletlerdi jırlaw hám bul arqalı hár bir oqıwshıda kóterińkilik sezim oyata alıw múmkinshiligi basım.

Shayırdıń “Bul jurttıń batırları qayda ?! ” qosıǵında tuwılǵan jerdi asıraw, el tınıshliǵın bekkemlew ideyası lirikalıq qaharmannıń ishki gúyzelisleri, tolǵanıwı arqalı sheber berilgen. Bunda lirikalıq qaharman bul dúnyanı gezip, eldi qorǵaytuǵın batırlardı izleydi.

Bezigip sıbır-sıbır Gáplerden, bezigip náwbetshi Máplerden, kókirek kerip turǵan,

sawlat, kórik bolǵan, qaraqalpaqqa aybat berip turǵan, kettim Shılpıq qorǵanına – payıw – piyada.

Silkinip qonǵan qıranday, uyaǵa silkinip jettim.

Qálbimde sawal, sanmıń dárt:

1 Оразымбетов Қ. Сезимлер дүньясының есигин ашың (алғы сӛз). // Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Н., Қарақалпақстан. 2012. 6-бет.

39

“Bul jurttıń batırları qayda ?! ”

“Bul jurttıń batırları qayda ?! ”1

Demek, lirikalıq qaharman Shılpıq qorǵanına payıw-piyada barıwında qaraqalpaq xalqıniń tariyxı kóz aldıńa keledi. Onda jawıngerler Shılpıqqa bastırıp kelgen jawlardı jer menen jeksen etip óz ana topıraǵın asıraǵan. Sonlıqtan, shayır el qorǵaytúǵın batırlardı Shılpıq qorǵanınan izleydi. Shayırdıń el tınıshlıǵın, millet táǵdirin oylap kúyip-janıwları hám tolǵanıwları insannıń ruwxıy dúnyasına tásir etip, uyqıdan oyanıwǵa shaqıradı.

Silkinip oyanar bir eles. Ruwhımdı silkiler sol eles:

«Batırlar mıń jıllıq ǵáplette. Shayırlar bir ásirlik uyqıda…

Oyatıńlar!

Alpamıstı…

Sháryardı oyatıńlar…

Jalalatdin Manguberdini oyatıńlar! Ernazar

Alakózdi…»2

Bunda shayır batırlıq tımsalları Alpamıs, Sháryar, Jalalatdin Manguberdi, Ernazar Alakóz obrazların beriw arqalı xalıqtı sonıńday batır, kúshli bolıwǵa iytermelep turǵanday seziledi.

Qosıqtıń sońında lirikalıq qaharmannıń túsińki halatı berilip, búgingi kún mámleket aldındaǵı tiykarǵı ekologiyalıq Aral mashqalasın sóz etedi. Eger Aral tolıp turmasa, xalıq keleshegi joq degen sheshim menen juwmaqlanadı.

Qálbimdegi sawal, sanmıń dártlerim

sanmillion japıraqlaray sıldırlasadı,

1Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Н., Қарақалпақстан. 2012. 51-бет.

2Генжемуратов Б. Сайланды шығармалар. Н., Қарақалпақстан. 2012. 51-52-бет.

40