MD hám PQJ / Qaraqalpaq er adam atlarınıń tariyxıy-lingvistikalıq analizi

Quramında qosımtalar joq er adam atları

Quramında qosımtası joq er adam atları morfemalarǵa ajıratıwǵa bolmaytuǵın sózlerden jasalıp, házirgi qaraqalpaq antroponimleri quramınıń eń az bólegin quraydı. Olardıń kópshiligi eski túrkiy hám túpkilikli qaraqalpaq tiliniń leksikalıq qatlamlarınan, al ayırımları basqa tillerden kelip kirgen sózlerden ibarat. Quramında qosımtalar joq qaraqalpaq er adam atları atlıq, kelbetlik, ráwish hám feyil sóz shaqaplarınan jasaladı.

1. Atlıqlardan jasalǵan er adam atları

Bunday adam atları abstrakt hám konkret atlıqlardan bola beredi:

1) abstrakt atlıqlardan jasalǵan er adam atları nárestege hám onıń keleshegine ishki hám sırtqı ortalıqlarǵa bolǵan tilek, ármanlarǵa baylanıslı bolıp keledi: Baxıt, Sultan, Maqset, Murat, Árman, Polat, Quwat, Batır hám t.b.

2) konkret atlıqlardan jasalǵan er adam atları, tiykarınan alǵanda, salıstırıw, teńew sıpatındaǵı tileklerge baylanıslı qoyıladı: Polat, Búrkit,

Temir, Altın hám t.b.

2. Kelbetliklerden jasalǵan er adam atları

Bul atlar hár-qıylı túr-túsi, sın-sımbattı bildiretuǵın sózlerden jasalıp, kóbinese er adamlarǵa qoyıladı: Sadıq, Batır, Bahadır.

3. Ráwishlerden jasalǵan er adam atları

Ráwishlik mánidegi er adam atları hal-jaǵdaydı, belgini, sapanı bildiretuǵın sózlerden jasaladı: Uzaq, Bostan, Aman, Esen hám t.b.

4. Feyillerden jasalǵan er adam atları

Qaraqalpaq tilindegi feyil tiykarlı er adam atları kóbinese buyrıq meyil formasınan jasaladı: Saǵın, Toqta, Qonıs, Jeńis hám t.b. Bunday feyillik er adam atları qaraqalpaq tilinde az ushırasadı.

61

Ulıwma alǵanda, házirgi qaraqalpaq tilinde antroponimiyasında quramında qosımtalar joq er adam atlarınıń oǵada az ekenligi kórinedi.

Quramında qosımtalar bar er adam atları

Qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında, tiykarınan alǵanda, atlıq, kelbetlik, feyil sóz jasawshı qosımtalar hám seplik, betlik, tartım, kóplik jalǵawlı sózler ushırasadı.

1) Atlıq formalarınan jasalǵan er adam atları.

I. –man//-men, -pan//-pen, -ban//-ben qosımtası qaraqalpaq adam atlarınıń quramında ónimli qollanıladı: Bayman, Begman, Elman, Erman, Qaraman, Bekpan, Dospan, Narman hám t.b.

2) Feyil formalarınan jasalǵan er adam atları.

Qaraqalpaq adam atlarınıń quramında házirgi qaraqalpaq ádebiy tiline tán bolǵan feyil formalarınıń ushırasa bermeydi. Qaraqalpaq er adam atları feyildiń bet-san dáreje, meyil, máhál, betlik emes formalarınan.

I. Feyildiń bet-san formaları. Qaraqalpaq adam atlarında kóbinese I- bettiń kóplik forması qollanıladı: Ásirese I-bettiń kóplik san forması qaraqalpaqsha menshikli adam atlarında jiyi qollanıladı. Bunday adam atlar kóbirek ekspressivlik-emocionallıq reńkke, túske, sıpatqa iye bolıp keledi:

Quwandıq, Saǵındıq, Súyindik hám t.b.

2. Feyildiń dáreje formaları. Ózlik dárejeniń –n, -in affiksi feyil tiykarlarına jalǵanıp keledi: Súyin. Bul ism Súyindik isminiń qısqarǵan túri bolıp tabıladı. -l//-ıl qosımtaları kóbinese feyil tiykarlarına jalǵanıp, er adam atlarında tilekke baylanıslı ekspressivlik máni bildiredi: Dúzel, Qural, Teńel hám t.b. Bul adam atlarına ayırım

62

affiksler yamasa antropokomponentler jalǵanıwı arqalı jańa adam atları jasalıwı múmkin: Dúzelbay, Quralbay, Oralbay, Teńelbay, hám t.b.

Sheriklik dárejeniń -s, -is, -es affiksi feyil tiykarlarına jalǵanıp, adam atlarında tilek mánisin ańlatadı. Jalǵas, Jaras, Jetes.

Ózgelik dárejeniń –qar//-ker, ǵar//-ger affiksi qaraqalpaq adam atlarında subekttiń ótinish, tileklerin bildiredi. Jetker, Ońǵar.

3. Feyildiń meyil formaları. Adam atlarınıń quramında buyrıq meyildiń

–sın//-sin affiksi kóbirek ushırasadı. Ol er adam atlarında feyil tiykarlarınan hám dórendi feyillerden keyin jalǵanıp, adamnıń ótinish hám tileklerin bildiredi hám ónimli qollanıladı: Ótesin, Toqtasın, hám t.b.

4. Feyildiń máhál formaları. Anıq ótken máháldiń III-bet – dı//-di affiksi feyil tiykarlarına hám dórendi feyillerge jalǵanıp, adam atlarında subekt tárepinen tilekke, ótinishke baylanıslı orınlanǵan is-háreketti bildirip keledi: Turdı, Berdi hám t.b.

5. Qaraqalpaq er adam atlarında eń ónimli qollanılatuǵın kelbetlik feyildiń -ǵan//-gen, -qan//-ken affiksi bolıp tabıladı. Bul affiks qaraqalpaq adam atlarında tilekke baylanıslı is-háreketti bildiredi: Turǵan, Tilegen, Tólegen, Jarılqaǵan, Jubatqan hám t.b. Bul formalar házirgi ózbek, qırǵız, bashqurt hám tatar tillerinde adam atlarında da ónimli qollanıladı.

Házirgi qaraqalpaq er adamlarınıń quramında kelbetlik feyildiń eski - mis forması da ushırasadı. Bul forma qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında –ǵan // -gen qosımtasınıń sinonimii sıpatında saqlanǵan: Tólemis

//Tólegen, Ótemis // Ótegen, Tilemis // Tilegen.

6.Qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında hal feyildiń –p qosımtası

jiyi qollanıladı: Tólep, Tilep, Ótep, Jarılqap, E sirkep, Ayap hám t.b. Bul

ismlerdiń kópshiligi Tólepbergen, Tilepbergen,

63

Tilepbay, Ótepbergen, Ayapbergen ismleriniń qısqarıwınan payda

bolǵan.

Solay etip, qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında sóz jasawshı hám forma jasawshı qosımtalar da keń qollanıladı.

Qospa sóz túrindegi er adam atları

Qospa sóz túrindegi qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında atlıq, kelbetlik, sanlıq, ráwish, feyil hám ayırım almasıq, kómekshi hám modal sózlerdiń de ushırasatuǵınlıǵın kóremiz. Bul sóz shaqapları qospa sóz túrindegi qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında óz-ara kelisiw, basqarıw, izafet hám jupkerlesiw arqalı baylanısadı. Olardıń arasında sóz jasawshı hám sóz ózgertiwshi affiksler de ushırasadı.

Qospa sóz túrindegi er adam atların morfologiyalıq qurılısı boyınsha tómendegi modeller boyınsha kórsetiwge boladı:

1. «Atlıq hám atlıq» túri.

1. Túbir hám túbir túri: Dáryabay, Danabay, Dáwletmurat, Tórebay,

Polatbay, Xojabek, Ordabay, Baltabay, Baltamurat, Temirbek, Qalbay, Qalmurat hám t.b.

2. Atlıq hám feyil túri: Allabergen, Qudaybergen, Bekbosın, Esbosın,

Xojamberdi.

3. «Kelbetlik hám atlıq» túri. Kelbetlikler óziniń mánisi jaǵınan predmettiń sapasın, túr-túsin, hár túrli belgilerin bildirip keletuǵın bolǵanlıqtan, olardıń kóbinese predmetlik mánini ańlatatuǵın atlıqlar menen dizbeklesip keliwi – bul nızamlı qubılıs. Birinshi komponent sıpatında sapalıq hám qatnaslıq kelbetlikler de kele beredi.

64

Qaraqalpaq er adam atlarınıń «kelbetlik hám atlıq» túri ekige bólinedi: 1) «sapalıq kelbetlik hám atlıq», 2) «qatnaslıq kelbetlik hám atlıq».

«Sapalıq kelbetlik hám atlıq» túri: Sarıbay, Tazabay, Jaqsıbay, Jaqsımurat, Jańabay.

«Qatnaslıq kelbetlik hám atlıq» túrindegi qaraqalpaq er Adam atlarında birinshi komponent sıpatında kelbetlik jasawshı hár qıylı affiksler járdeminde jasalǵan kelbetlikler qollanıladı: Nurlıbay, Qutlımurat,

Tatlımurat, Qallıbek, Meńlimurat, Meńlibek hám t.b.

2. «Feyil hám atlıq» túri: Turǵanbay, Tursınbay, Tursınmurat, Ótebay,

Berdibay, Berdimurat, Turdıbay, Turdımurat, Tilewmurat, Saylawbay hám t.b.

3.«Ráwish hám atlıq» túri: Uzaqbay, Esenbay, Amanbay, Shınıbay.

4.«Ráwish hám feyil» túri: Uzaqbergen, Rasbergen, Xosheter,

Kópjúrsin, Bekbosın, Bektursın, Bekturdı, Amangeldi, Esengeldi.

5. «Sanlıq hám atlıq» túri: Qırıqbay, Eliwbay, Alpısbay, Jetpisbay, Segizbay, Toǵızbay, Altıbay, Seksenbay, Mıńbay.

65

Qaraqalpaq er adam atlarında qollanılatuǵın

antroponimikalıq komponentler

Bay sózi qaraqalpaq er adam atlarında júdá keń qollanıladı. Bul sóz Oktyabr revolyuciyasına deyin «malı kóp», «feodal» degen mánini bildirgen.

Bay sózi jámiyetlik-siyasiy termin sıpatında VI ásirden baslap payda bolǵan.

Bay komponenti qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında júdá ónimli qollanılıp, «perzentlerimiz kóbeysin» bildiredi: Berdibay, Turdıbay,

Bazarbay hám t.b.

Bek sózi de qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında kelip, keń qollanıladı. Bul sóz VI ásirden baslap payda bolǵan. Eń dáslep urıw bası retinde qollanılǵan. Sonday-aq, ol birde «mıqlı», birde «aqsúyek» mánilerin bildirgen. Házir bek sózi qaraqalpaq er adam atlarınıń bir komponenti sıpatında keń qollanıladı: Tudıbek, Mırzabek, Bekbergen, Bekniyaz hám t.b.

Mırza sózi XV-XVI ásirlerde Ámir Timurdıń urpaqların bildirgen.

Keyin ala mırza sózi adam atlarınıń aldında qollanılǵanda «sawatlı, oqımıslı adam» mánisin ańlatqan. XIX ásirde bul termin óz aldına bólek qollanılǵanda «xatker» degen lawazımdı bildirgen. Al adam atlarınıń keyninen qollanılǵanda, sol adamnıń xan, patsha tuqımınan, áwladınan ekenin kórsetip turǵan.

Mırza komponenti qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında ónimli qollanıladı: Mırzamurat, Mırzanazar, Mırzabay, Bekmırza, Aymırza,

Jolmırza hám t.b.

Qaraqalpaq er adam atlarınıń quramında tóre, sultan, elementleri de keń qollanıladı: Tórebay, Tóreniyaz, Tóremurat, Aytóre, Baytóre, Sultanbay, Sultamurat hám t.b.

66

Murat sózi qaraqalpaq antroponimiyasınıń ózine tán elementlerinen biri bolıp ol 1) bala úlkeyip óz murat-maqsetine jetsin;

2) ata-anasınıń murat-maqsetine jetkenin, ármanınıń orınlanǵanın bildiredi:

Qutlımurat, Berdimurat, Atamurat, Muratbek hám t.b.

Berdi, Bergen sózileri de qaraqalpaq er adam atlarınıń bir komponenti sıpatında keń qollanıladı. Berdi sózi qaraqalpaq er adam atlarınıń birinshi komponentinde de, ekinshi komponentinde de kele beredi: Berdimurat, Berdibay, Berdibek, Qudayberdi, Allaberdi hám t.b. Bergen sózi tek ekinshi komponent sıpatında keń qollanıladı: Bekbergen, Qosbergen, Embergen, Dosbergen, Qudaybergen, Allabergen hám t.b. Qaraqalpaq antroponimiyasında bergen komponenti ónimli qollanıladı.

xan sózi, tiykarınan, haqan, qaǵan sózinen kelip shıqqan.

Bul affiksoid adam atlarınıń quramında (kóbinese hayal-qızlardıń atlarında) ushırasadı. Bul waqıtta ol hesh qanday obektivlik máni ańlatpaydı:

Áwezxan, Biybixan, Sulıwxan, Ayımxan.

Sońǵı waqıtları ózbek tiliniń tásiri nátiyjesinde hayalqızlardıń atlarınıń keynine erkeletiw mánisindegi –xan affiksin qosıp aytıw házirgi qaraqalpaq tilinde keńnen taralıp kiyatır: Tamaraxan, Saltanatxan, Ziyadaxan, Zuxraxan, Ayzadaxan. (-xan affiksoidı adamǵa bolǵan húrmetti, erkeletiw mánini bildiredi).

67

Juwmaq

Adam atları, birinshi gezekte, adamnıń jámiyettegi ornın ajıratıp kórsetiw ushın qoyıladı. Bul tuwralı V.A.Nikonov: «Adam atları jámiyette hám jámiyet ushın oǵada zárúr. Olardı jámiyette itibarsız qaldırıwǵa bolmaydı. Sonlıqtan adam atlarına degen mápdarlıqtıń kúshli ekenligi túsinikli»,55 dep kórsetedi. Antroponimler basqa sózler sıyaqlı tildiń zańlılıqlarına baǵınadı, sonlıqtan olar til sistemasınıń tiykarǵı bir bólegin quraydı hám etnografiya, tariyx, sociologiya hám huqıq tanıw menen birgelikte úyreniledi.

Haqıyqatında da, adam atların izertlew arqalı xalıqtıń til tariyxın, úrp-

ádet dástúrlerin, sociallıq jaǵdayların hám taǵı basqa sırların ashıwǵa boladı. Házirgi qaraqalpaq adam atlarınıń quramında arabparsı, túrkiy hám monǵol tillerine ortaq elementler, rus tili arqalı kelip kirgen elementler ushırasadı. Sonıń menen birge qaraqalpaq adam atları grammatikalıq qurılısı hám semantikalıq ózgeshelikleri jaǵınan da hár tárepleme úyreniwdi talap etedi.

Jámiyettiń ózgerip rawajlanıwı menen bir qatarda ilim hám mádeniyat, solar menen adam atları da hár jámiyetke say jańa ismler menen tolısıp baradı, al olardıń geyparaları gónerip umıt bolıp, qollanıwdan shıǵıp qaladı. Adam atları arqalı tariyx betleriniń sırları ashıladı, bolıp ótken tariyxıy waqıyalardaǵı is-háreketlerdiń kimler tárepinen islengenligi kórinedi, adamlardıń jámiyettegi ornı anıqlanadı. Sonlıqtan

55 Никонов В.А. Методы антропонимики. //Личные имена в прошлом, настоящем,

будущем. М., 1970, 33-бет.

68

qaraqalpaq til biliminde arnawlı túrde izertlenilmey kiyatırǵan áhmiyetli tarawlardıń biri qaraqalpaq antroponimikasın izertlew bolıp tabıladı. Házirgi qaraqalpaq er adam atların leksikalıq quramı jaǵınan hár qıylı tillik qatlamlarǵa ajıratıp, lingvistikalıq hám lingvistikalıq emes faktorların

analizlew, er adam atlarınıń semantikasın, antroponimikalıq variantların,

grammatikalıq qurılısın hár tárepleme izertlew úlken teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye. Qaraqalpaq antroponimiyası sistemasındaǵı er adam atları,

olardıń payda bolıw sebepleri, variantlardıń jasalıw usılların izertlew nátiyjesindetómendegi juwmaqlarǵa keliw múmkinshiligin berdi:

1. Qaraqalpaq er adam atları boyınsha jıynalǵan materiallar hám solar tiykarında alıp barılǵan ilimiy izertlewler aldaǵı waqıtta til tariyxın, xalıqtıń ótkendegi úrp-ádetleri hám dástúrlerin, mádeniyatın úyreniwdiń tiykarǵı

deregi bolıp xızmet etedi.

2. Qaraqalpaq er adam atlarınıń leksikalıq quramı shıǵısı boyınsha

túrkiy tillerdiń qatlamları, arab hám iran tilleriniń, sonday-aq rus tiliniń

balaǵa at qoyıwdıń tiykarǵı sebepleri, onıń etnografiyalıq negizleriboyınsha

69

Biraq, olarda, tiykarınan, atamalardıń orfografiyalıq variantları, olardı ádebiy norma kózqarasınan bahalaw haqqında pikir bildirgen.

Til sistemasındaǵı variantlılıq máselesi til biliminiń tartıslı hám tolıq sheshilmegen máselelerinen biri bolıp, variantlardıń payda bolıw sebepleri haqqında til biliminde hár túrli pikirler bar. Variantlılıqtı keń hám tar mánide túsiniw bul máseleniń sheshilmegen táreplerinen biri. Biz bul máseleni bahalawda til biliminde keyingi waqıtlarda teoriyalıq jaqtan tiykarlanǵan invariant hám variant haqqındaǵı kózqaraslarǵasúyendik.

Ulıwma til sistemasında, sonıń ishinde, antroponimiyada variant, variantlılıqqa jaqın bolǵan qubılıslar bar. Olar sinonimler, leksikalıq paralleller, dubletler hám basqalar. Variantlılıq qubılısı sóz etilgen til qubılıslarınan parqlanıp turadı. Variant, variantlılıq, invariant, yaǵnıy bir tiykarǵı antroponimnen atamanıń qollanılıwı, funkcional jaǵdaylarda júzege kelgen hár túrli, ajıralıp turatuǵın formaları.

Qaraqalpaq antroponimiyası materialları boyınsha alıp barǵan analizlerimiz er adam atlarınıń variantlılıǵın: 1) bir imsdi eki túrli aytıw hám eki túrli jazıw; 2) ismniń hám ádebiy, hám dialektlik variantı bolıwı; 3) adam atınıń erkeletiw faktorları sebepli hár túrli formalarǵa kiriwi; 4) ismdi aytıw processinde sóylew ekonomiyası talabına kóre qısqartıp aytıwǵa umtılıw; ismniń tariyxıy hám házirgi formaǵa iye bolıwı. Antroponimlerdiń orfografiyalıq variantları ismler quramına dawıslı yamasa dawıssız seslerdiń e ki túrli aytılıwı hám jazılıwı sebepli ismler quramında dawıslı hám dawıssızlardıń túsip qalıwı sebepli júzege keledi.

70