MD hám PQJ / Qaraqalpaq er adam atlarınıń tariyxıy-lingvistikalıq analizi

qıynalǵanın esitti); Dawıt (áyyemgi evrey tilinde súyikli, súygen, ashıq bolǵan); Iysa (áyyemgi evrey tilinde – alla sıylıǵı, alla qutqaradı, allanıń qayırqomlıǵı); Muxammed (payǵambar atı, arabsha

- maqtawlı); Ábubákir (sháriyar atı, Bákir – arabsha «izertlewshi»); Omar

(sháriyar atı, arabsha - ómirlik); Áliy (sháriyar atı, arabshabiyik joqarı). Tariyxıy ǵayratkerlerdiń atlarına baylanıslı: Aydos (XIX ásirdiń basında

xalıq azatlıǵı ushın gúresken qaraqalpaq biyi); Alpamıs, Qoblan, Sháriyar

(qaraqalpaq dástanlarınıń bas qaharmanları, batırları); Ájiniyaz (shayır Ájiniyaz Qosıbay ulı), Berdaq (shayır Berdaq Ǵarǵabay ulı); Áliysher (ózbek shayırı Áliysher Nawayı); Ernazar xalıq azatlıǵı ushın gúresken qaraqalpaq biyi) hám t.b.

Bul ismlerdiń qoyılıwı, álbette, qaraqalpaq ata-analarınıń jaqsı niyet hám ármanları, basqa milletlerdiń ataqlı perzentlerine, kórkem ádebiyat hám iskusstvonıń qaharmanlarına húrmeti menen baylanıslı.

Balanı erkelew arqalı onıń ismin durıs aytpaw hám hár túrli formalarda

ózgertip aytıw kóp jaǵdaylarda ismniń formasınıń burılıwına hám qolaysız jaǵdaylarǵa kelip qalıwına sebep boladı. Máselen, Baqash (Bahadır, Baxtıyar), Beka (Bekniyaz, Beknazar), Biybka (Biybigúl), Jumaq (Jumabay,

Jumagúl) hám t.b.

Álbette, Balanı onıń atın aytıp erkelew ádetin biykar etip bolmaydı. Bul erte dáwirden kiyatırǵan qubılıs.

Ismniń shırayı tek onıń mazmunında emes, al onıń durıs formasında da. Mazmunı jaǵınan tereń, forması jaǵınan durıs hám sulıw ism – bul shıraylı ism, sonday-aq durıs, qátesiz jazılǵan, aytılıwı ańsat hám qolay ism – bul da shıraylı ism, ata-analardıń óz

41

perzentine bolǵan árman hám tileklerin bildiriwshi ismler – shıraylıismler.

Tariyxıy-etnografiyalıq jaqtan qaraqalpaq adam atlarınıń ataananıń tábiyattan tıs qúdiretli kúshlerge sıyınıwshılıǵı usaǵan baylanıslı belgili bir ırımǵa baylanıslı at qoyıw jaǵdayları kóplep gezlesedi. Sonday-aq tábiyattaǵı hár qıylı hádiyselerge, qubılıslarǵa, balanıń tuwılıw jaǵdayına, túrine, waqtına, belgili bir sánege, sanına hám t.b. baylanıslı qoyılǵan dástúriy atlar kóp ushırasadı.

42

43

II bap. Qaraqalpaq er adam atları variantları

Antroponimikalıq variantlar haqqında

túsinik

Leksikologiya hám semasiologiyada sinonim, antonim, omonim haqqında sóz barǵanda, ádette, menshikli atlar materiallarına itibar berilmeydi. Bul, bizińshe, eki kózqarastan usılay islenedi: 1) menshikli atlar leksikalıq mánige iye emes dep esaplanadı hám sol sebepli olardaǵı uqsas hám qarama-qarsı mánilerdi anıqlaw qıyın dep esaplanadı; 2) menshikli atlar sistemasında sinonimlik, antroponimikalıq hám omonimlik qatnaslar joq dep esaplanadı. Soǵan qaramastan, onomastikalıq izertlewlerde antroponimikalıq sinonimiya haqqında sóz etilgen. Máselen, V.D.Bondaletov hám

E.F.Danilinalar russha Nikolay – Kolya – Nika - Nikolushka – Kolyan – Kolyay - Kolka sıyaqlı ismlerdi sinonimler dep qaraydı.38

E.Begmatov Kwrkam, Gwzzal, Barno ismlerin analizley otırıp, bul tiptegi ismlerdiń sinonimligin belgilewde eki jaǵdaydı esapqa alıw kerek dep biledi: 1) adam atlarınıń qaraqalpaq onomastikası sistemasında antroponimikalıq fond sıpatındaǵı jaǵdayı; 2) adam atlarınıń adamlardıń menshikli atına aylanǵan jaǵdayı. Kwrkam, Gwzzal, Barno ismleri onomastikalıq fondta teń áhmiyetke iye hám adamlardıń olardan qálegenin ism sıpatında jańlaw múmkinshiligi bar. Mine usı mánide bul ismler sinonim bola aladı. Sebebi, biriniń ornına ekinshisin almastırıp tańlaw múmkinshiligi bar. Biraq bul ismler adam atına aylanǵannan keyin, olardı almastırıp qollanıw

38 Бондалетов В.Д., Данилина Е.Ф. Средства выражения эмоcионально-экспрессивных оттенков в русских личных именах. //Антропонимика. М., 1970, 196-бет.

44

múmkinshiligi joytıladı. Demek, bul tiptegi adam atları antroponimikalıq fondta sinonimlik jaǵdayda bolǵanı menen adam atına aylanǵan soń, bul belgini joǵaltadı.39

Onomastikalıq sistemadaǵı variantlılıqqa jaqın turatuǵın qubılıslardan biri til biliminde paralleller dep júritiledi. Til biliminde leksikalıq paralleller, onomastikalıq paralleller haqqında jazılǵan bir qatar jumıslar bar.40

Antroponimikalıq hám toponimikalıq paralleller haqqında tómendegi ayırım juwmaqlardı shıǵarıw múmkin:

1.Onomastikalıq paralleller forması jaǵınan birdey yamasa uqsas atamalardıń bir waqıttıń ózinde hár túrli tillerde ushırasıwı.

2.Parallel atamalar ushırasatuǵın tiller bir sistemaǵa kiretuǵın tuwısqan, tuwısqan tiller yamasa hár túrli sistemaǵa kiretuǵın tiller bolıwı múmkin.

3.Parallel atamalar az qatlam materialları (máselen, eki túrkiy tilde ushırasatuǵın túrkiy qatlamǵa iye atama), basqa tillerden ózlestirilgen sózlerden jasalǵan atamalar. Máselen, Muhammed (arabsha), Nawrız

(parsısha) ismleriniń qaraqalpaq, ózbek, qazaq tillerinde barabar ushırasıwı. Variantlılıq til birlikleriniń sinxroniyalıq jaǵdayda bolıwı hám

wazıypanı atqarıw bolıp, ol onomastikalıq sistema ushın da tán

39Бегматов Э. Ўзбек исмлари имлоси. Ташкент, 1970, 34-бет.

40Нуриев Э.Б. Азербайджанские географические термины и их параллели в Средней Азии. // Ономастика Узбекистана. Ташкент, 1987; Мешадиев Г. Лексические параллели в топонимический системе азербайджанского, узбекского и киргизского языков. //Ономастика Узбекстана. Ташкент. 1989; Хапаев С. Узбекского-карачаево-

болкарские параллели гидронимов Средней Азии «Северного Кавказа. // Ономастика

Ўзбекстана. Ташкент, 1989.

45

ekenligi sózsiz. Onomastikalıq sistemadaǵı variantlılıq haqqında pikir bildirilgen jumıslardıń kópshiliginde antroponimiya hám toponimiya materialları analizlengen. Bul jumıslarda variantlılıqtı payda etiwshi sebeplerge stillik talap tildiń únemliligi, tillerdiń óz ara tásiri yamasa obektti qayta ataw, atamanıń tolıq hám qısqarǵan formalarǵa iye bolıwı, atamasınıń ádebiy hám jergilikli formalarınıń bolıwı, adam atlarınıń tolıq hám erkeletiwqısqarǵan formaları, orfografiyalıq faktorlar hám basqalar kiredi.

Variantlardıń kórinislerine baylanıslı pikirlerdi ulıwmalastırıw adam atlarınıń orfografiyalıq variantları, fonetikalıq variantları, fonologiyalıq variantları, morfologiyalıq variantları, leksikalıq variantların belgilewge járdem beredi.

Er adam atların hár tárepleme izertlew, ondaǵı lingvistikalıq hám lingvistikalıq emes nızamlıqlardı belgilew. Usı maqsetti ámelge asırıw ushın jumısta tómendegi wazıypalar sheshildi:

1) til biliminde invariant hám variantlıq túsiniginiń analizin úyreniw hám onıń antroponimiya sistema variantlılıǵına qatnasın belgilew;

2) antroponimikalıq sistemadaǵı variantlılıq qubılısınıń tillik dárejesin ashıp beriw; 3) antroponimikalıq variantlardı júzege shıǵarıwshı lingvistikalıq tiykarlar hám hám sebeplerdi úyreniw; 4) antroponimikalıq variantlardıń payda bolıw jolların belgilew; 5) antroponimikalıq variantlardı leksika-semantikalıq variantlardı leksikasemantikalıq, orfografiyalıq jaqtan klassifikaciyalaw, ondaǵı ónimli hám ónimsiz modellerdi anıqlaw; 6) antroponimikalıq variantlardıń ádebiy til sisteması hám ádebiy til normalarına qatnasın izertlew; 7) antroponimikalıq variantlardı ádebiy tildiń orfografiyalıq norması talabı kózqarasınan belgili bir normalarǵa salıw múmkinshiliklerin úyreniw.

46

Qaraqalpaq er adam atlarınıń qısqarǵan variantları

Qısqarıw qubılısı antroponimikalıq sistemada ónimli. Bul qubılıstı tilshi

ilimpazlar qısqarıw, tarayıw, erkeletiw-kishireytiw formaları hám basqa terminler menen atap kelmekte.

Adam atlarınıń qısqarıwı haqqında sóz barar eken, bul qubılıs yaki

jaǵday menen baylanıslı ekenin aytıw kerek:

1) ismdi qolay formada aytıwǵa umtılıw hám 2) balanı ismin aytıp

komponenttiń, buwınnıń, sestiń túsip qalıwı esabınan payda boladı.Adam atlarınıń qısqarıwı - ádebiy tildegi fonetika-morfologiyalıq hám

akcentuaciyalıq nızamlıqlarǵa ámelqılıwshı lingvistikalıq

qubılıs. Adam atlarınıń qısqarıw ózgesheligi milliy tildiń obektivfonetika-

morfologiyalıq nızamlıqlarına tayansa da, bul qubılıs

genetikalıq jaqtan adamlardıń subektiv háreketleri, olardıń adamatlarına

Gúlziyra, Dilaram, hám t.b. ismler Gúlziy, Dila, formalarında aytıladı.

Solay etip, adam atların hár túrli formalarda aytıw, ismlerdiń qısqarıwı dep atalatuǵın qubılıs antroponimikada bir ismniń hár túrli variantların payda etiwde adam atları imlasınıń turaqlı bolıwına belgili dárejede keri tásir etedi. Bir ismniń hár qıylı aytılıwı adam atlarınıń imlasında tartıslı pikirlerdi keltirip shıǵaratuǵını sózsiz.

47

Ulıwma alǵanda, adam atların hár túrli sebeplerge kóre buzıp aytıwǵa jol qoymaw kerek, al oǵan qarsı gúres alıp barıw, adam atlarınıń mádeniyatın kóteriwde áhmiyetli faktor.

Til biliminde adam atlarınıń qısqarǵan formaların múmkin bolǵanınsha durıs jazıw principlerine súyeniw kerek degen talap hám kózqaraslar bar. Adam atlarınıń ayırım qısqarǵan formaları aytıwda hám ádet jaǵınan turaqlı qollanılǵan boladı hám olardı ilajı bolsa tolıq jazıw talabı adam atlarınıń bazıbir funkcional belgilerinen júzege keletuǵın ayırım ózgesheliklerge qarama-qarsı kelip qaladı.

Adam atları hám familiyalarındaǵı ayırım orfografiyalıq nuqsanlar tek lingvistikalıq sebepler menen ǵana baylanıslı bolmastan, ayırım subektiv jaǵdaylar menen de baylanıslı. Sebebi jekke hújjetlerdegi (tuwılǵanlıq haqqındaǵı gúwanama, pasport, attestat, diplom hám basqa) ism hám familiyalardıń nadurıs jazılıwı bul hújjetlerdi rásmiylestiriwshi adamnıń shala sawatlılıǵı, qaraqalpaq tiliniń imlasın jaqsı bilmewiniń nátiyjesinde de júz beredi. Kópshilik jaǵdayda, bunday hújjetlerdi qaraqalpaq bolmaǵan millet wákilleri rásmiylestirgende ism, familiya hám otchestvolardıń hám milliy, hám russha forması russha aytılıwına sáykes ráwishte jazıla beredi.

Nátiyjede adam atınıń milliy forması buzıladı. Qaraqalpaqsha ism, familiya hám otchestvolardı russha transkripciyalaw máselesiniń ózi de arnawlı ilimiy jaqtan qarap shıǵıwǵa mútáj bolǵan máselelerden biri.

Bir quramlı kóp buwınlı hám eki yamasa úsh quramlı adam atları barlıq dúnya xalıqlarında awızeki sóylew tilinde tolıq aytılıw menen birge qısqartılıp ta aytıla beredi. Awızeki sóylew tilindegi adam

48

atlarınıń qısqarıw qubılısın ilimpazlar hár qıylı toparlarǵa bólip qaraydı. Qısqarıw geypara dara sózlerden bolǵan adam atlarınıń quramındaǵı ayırım seslerdiń, buwınlardıń, yamasa morfemalardıń túsip qalıwı nátiyjesinde yamasa qospa adam atlarınıń qálegen bir komponentiniń túsip qalıwı, yaki adam atlarındaǵı sońǵı buwınlardıń, komponentlerdiń, morfemalardıń túsip qalıp, onıń ornına «subektiv baha» mánisin ańlatıwshı affikslerdiń qosılıwı nátiyjesinde payda boladı. E.Begmatov ózbek tilindegi adam atlarınıń qısqarıw qubılısında tiykarǵı eki faktti kórsetedi: 1) adam atlarına erkeletiwshi máni beriw arqalı; 2) adam atların aytıwdı jeńillestiriw maqsetinde (ásirese qospa adam atların).41 G.F.Sattarov tatarsha adam atlarınıń qısqarıwında eki túrli usıldı kórsetedi:42 1) subektiv baha mánisin ańlatıwshı affiksler arqalı hám 2) adam atlarında geypara seslerdiń, buwınlardıń, komponentlerdiń qısqarıwı nátiyjesinde. A.V.Superanskaya qısqarǵan adam atları menen erkeletiwshi hám subektiv baha formalı adam atları arasındaǵı ayırmashılıq haqqında túsiniktiń ele de jeterli dárejede anıq emesligine toqtaydı. Bul haqqında onıń tómendegi pikiri dıqqatqa ılayıq: «Kishireytiwshi» termini de «erkeletiwshi» termini sıyaqlı sóylewshiniń atalǵan nársege subektivlik qatnasın bildiretuǵın bolǵanlıqtan, onı adam atların qısqartıw processin bildiriw ushın qolaylı dep qarawǵa bolmaydı. Qısqartıwdıń tiykarǵı ideyası – onı qollanıwdı jeńillestiriw. Qálegen sózler qısqarıwı múmkin, al menshikli atlarda olar birewge qaratılıp aytılatuǵın bolǵanlıqtan jiyi qollanıladı. Adam atlarınıń

41Бегматов Э. Антропономика узбекского языка. АКД. Ташкент, 1965, 21-бет.

42Саттаров Г.Ф. Антропонимика Татарской АССР. Казань. 1975, 39-40-бетлер.

49