MD hám PQJ / Qaraqalpaq er adam atlarınıń tariyxıy-lingvistikalıq analizi

ańlatadı: Nawrızbay (21-mart); Jeńisbay (9-may); Tazagúl (1-yanvar);

Bayrambay (Bayram kúnleri) hám t.b. 2) Ay atına baylanıslı: Saparbay, Orazbay (Oraza ayı); hám t.b;

Qaraqalpaq er adam atlarınıń kópshilik bólegin arabsha hám parıssha atlar quraydı. Álbette, arabsha hám parsısha atlardıń bárin diniy atlar dep qarawǵa bolmaydı. Máselen, Baxıt, Dáwletbay, Sabır, Ádil, Maqset, Murat, Iqlas, Qabıl, Qádir, Kamal, Quwat, Ǵayrat hám

t.b. er adam atlarında xalıqtıń jaqsılıqqa bolǵan árman-tilekleri bildirilgen. Islam dininiń Orta Aziyada keń tarqalıwı bul jerde jasawshı xalıqlardıń

ruwxıy turmısında, olardıń balaǵa ism qoyıw ádetleri hám dástúrlerine de

úlken tásir kórsetti.

Bul dáwirge kelip, ism qoyıwdıń islamǵa deyin bolǵan túrkiyshe úrp-

ádetleri islamsha, musulmansha ataw ádetleri menen almasa basladı. Bópege ism beriw iyshan hám mollalardıń qolına ótti. Bópege ism beriw islam dininiń belgili bir talapların orınlaw tiykarında ámelge asırılatuǵın bolǵan. Máselen, bópeniń qulaǵına azan aytıw, bópege diniy túsiniktegi ismler tańlaw.

Sol sebepli qaraqalpaq adam atları fondınıń bir bólegin diniy mazmundaǵı shıǵısı arabsha ismler quraydı. Bul ismler qaraqalpaqlarǵa Orta

Aziyaǵa islam dini keń tarqalǵannan keyin, jergilikli xalıq musulmanshılıq ádetlerine dástúrlerine ámel qıla baslanǵannan keyin kirip keldi.

Islam dininiń talabına kóre, musulmanlardıń perzentlerine qoyılatuǵın ism Allanıń atı menen teppe-teń kelip qalmawı, onnan joqarı turmawı kerek. Sol sebepli, ádette, Allanıń isminen jasalǵan

31

ismlerdiń quramında arabsha abd «qul» sózi keledi: Ábdiraxman

(ráhim), Ábdirazaq (rısqı, nesiybe), Ábdikárim (saqıy, saxawatlı). Qaraqalpaq adam atlarınıń belgili bólegin (toparın) aqırı – ulla

komponenti menen tamamlanatuǵın adam atları quraydı: Abdulla (bendesi).

Perzenttiń dúnyaǵa keliwi hám saw-salamat úlkeyiwin hár túrli diniy túsiniklerge baylanıstırıw hám soǵan sáykes ráwishte ism tańlaw arqalı ataanalar, bir jaǵınan, bópeniń musulman perzenti ekenin kórsetse, ekinshiden, bul diniy mazmunǵa iye ism jas gódekti hár túrli bále-qadalardan, baxıtsızlıq hám ólimnen saqlaydı, - dep isengen.

Qaraqalpaq adam atlarınıń quramında aqırı din, atdin sózi menen tamamlanatuǵın bir qatar ismler bar. Olardıń kópshiligi usı isenimniń nátiyjesi: Tájetdin, Siypatdin, Karamatdin, Kamalatdin hám t.b.

Bunday diniy mazmundaǵı shıǵısı arabsha bir qatar ismler waqıtlar ótiwi menen paydalanıwdan shıǵıp basladı, olardıń birazı umıtıldı.

Diniy túsiniktegi arabsha ismler menen bir qatarda, olardıń tap usınday túsiniklerdi bildiretuǵın qaraqalpaqsha kalka hám awdarmaları qatar qollanılǵanın kóremiz: Táńirbergen, Allambergen, Qudaybergen.

Kóp ásirler dawamında qaraqalpaqlarǵa bir waqıtları kirip kelgen shıǵısı arabsha yamasa parsısha bolǵan bir qatar ismler házirgi waqıtta qaraqalpaqlardıń milliy adam atlarına aylanǵan. Sol sebepli házir negizinde diniy túsinikler jatatuǵın arabsha ismler (Abdulla) qaraqalpaqlardıń perzentlerine endilikte ápiwayı adam atı, qaraqalpaqsha milliy ism sıpatında qoyıladı.

32

Burınǵı sovet dáwirinde jámiyetlik ózgerislerge baylanıslı qaraqalpaq antroponimleriniń quramında jańa adam atları payda bola basladı. Bul atlar, tiykarınan alǵanda, rus tili arqalı kelip kirdi. Solay etip, házirgi qaraqalpaq adam atların qoyıw dástúrinde tek táriplew, tilek mánisindegi atlar ǵana emes, sonday-aq belgilew mánisindegi atlardı qoyıw da ádetke aylandı.

1917-jılǵa shekemgi qaraqalpaq adam atları táriplew hám tilek mánisindegi adam atları boldı. Olardıń kópshiligi óz sózlik qatlamnan alınıp, mánilik jaqtan nege tiykarlanıp qoyılǵanlıǵı bilinip turadı. Belgilew atları kóbinese basqa tillik qatlamlardan alınıp, tiykarǵı mánisi anıqlanbaydı da, tek jasalma qásiyetke iye boladı. Bunday adam atların tańlap alıw olardıń qanday mánili sózlerden kelip shıqqanlıǵı esapqa alınbaydı.

Ulıwma alǵanda, hár bir qoyılǵan ism mazmunǵa say, xalıqtıń milliy til

ózgesheligin kórsetip, tárbiyalıq qásiyetke iye bolıp zaman aǵımına sáykes qoyılsa, kewilge muwapıq bolar edi. Sol waqıtta xalıqtıń at qoyıw mádeniyatına, ásirese til mádeniyatına ayrıqsha itibar berilgen boladı.

Menshikli atlardıń ózine tán mánilerin anıqlawda hár qıylı, hátteki qarama-qarsı pikirler de ushırasadı.

A.G.Shayxulov menshikli atlardıń mánileri tuwralı úsh túrli kózqarastıń bolıp kelgenligin kórsetedi: birinshiden, geypara avtorlar (L.M.

Shetinin, O.Jdanov, V.Nikonov, M.Sharashovalar) adam atlarınıń máni hám túsinikke iye ekenligin bildiredi; ekinshiden, ayırım ilimpazlar, máselen,

E.M.Galkina-Fedoruk: «Menshikli atlar mánige de, túsinikke de iye emes, olar tek ayırım kórsetiwshi belgi» - dep kórsetedi; úshinshiden,

A.A.Reformatskiy, O.S.Axmanova, A.B.Superanskaya hám

33

t.b. izertlewshiler menshikli atlar mánige iye, biraq olardıń túsinik penen baylanısı joq dep esaplaydı.27 Házirgi izertlewshilerdiń kópshiligi sońǵı úshinshi kóz-qarastı quwatlaydı.

A.V.Superanskaya menshikli atlardıń mánilik ózgesheliklerin anıqlawda

Dj.St.Mill, A.Gardiner, G.Suit, K.A.Allendorf, G.O.Vinokur, A.A.Reformatskiy, B.A.Nikonov, A.S.Axmanovalardıń aytqan pikirlerin esapqa ala otırıp, óziniń isenimli kóz-qarasında bildiredi: «hár qanday menshikli at qandayda bir mánige iye boladı. Menshikli atlar túsinikler menen baylanıslı bolmaǵanlıqtan, olardıń tiykarın túsiniw ushın onıń qanday predmetke qatnaslı ekenligin anıqlap, ol predmettiń túsinik penen qatnaslıǵın bilip, sonnan keyin sol konkret predmettiń qalay atalatuǵınlıǵın anıqlaw kerek».28

Menshikli attıń, haqıyqatında da túsinik penen baylanısı joq, degen menen, ol belgili bir mánige iye boladı. Máselen, Búrkit, Bóribay,

Qoshqarbay, sıyaqlı adam atlarınan olardı búrkit, bóri, qoshqar sıpatında túsinbeymiz. Búrkitbay, Bóribay, Qoshqarbay ismleri

«alǵır, márt, kúshli» bolsın degen tilekke baylanıslı qoyıladı.

V.A.Nikonov túrkiy tillerdegi Arslan degen adam atın semantikalıq jaqtan «haywanatlarǵa baylanıslı» toparǵa kirgiziwdiń orınsız ekenligin eskertti. Ol bul attıń qoyılıwında ata-anası balanı tórt ayaqlı haywanǵa teńep emes, al arıslanday kúshli, batıl bolıwın oylaǵan dep kórsetedi. Sonday-aq, avtor túrkmenshe Tavshan (qoyan), altaysha Chıchqan (tıshqan) sıyaqlı atlardıń da Arslan menen birgelikte

27 Шайхулов А.Б. Татарские и башкирские личные имена тюркского происхождения.

Уфа. 1983, 5-6-бетлер.

28 Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. М., 1973, 262-263-бетлер.

34

«Haywanatlar menen baylanıslı toparǵa» engiziliwi qolaysız dep esaplaydı. Solay etip, ol «Attıń semantikası – at jasawshı sózdiń mánisi arqalı emes, al sol sóz arqalı atawshınıń ataǵan nársege túsinigi arasındaǵı qatnas»29 - degen juwmaqqa keledi.

Álbette, bul jerde Arslan dep atalǵanı menen kúshli, batıl bolıp shıqpay, kerisinshe názik, ileker, qorqaq bolıp shıǵıwı da múmkin. Sonlıqtan, adamnıń atları, onı atawshı sóz arqalı, yamasa sol sózdiń qosımta mánisi arqalı «solay boladı» dep túsiniw retsiz. Máselen, «Arslan-kúshli haywan», - degende biz onı haywan sıpatında túsinemiz de, «Ernazar – arslan jigit edi» - degende biz Ernazardı kúshli, batır, qorıqpaytuǵın, márt sıpatında túsinemiz.

Birinshisi tuwra mánide boladı da, ekinshisi awıspalı mánide.

Sońǵı waqıtları onomastlar arasındaǵı hár qıylı sheshimge iye bolıp kiyatırǵan máselelerdiń biri – adam atlarınıń klassifikaciyası. Rus tilindegi adam atların A.M.Selishev 19 toparǵa, belorus tilindegi adam atların

N.V.Birillo 34 toparǵa, ózbek tilindegi adam atların E.Begmatov

19 toparǵa bólip qaraǵan. Vengr tyurkologı L.Rashonidiń klassifikaciyası boyınsha, adam atların úlken úsh toparǵa bólip, hár bir topardı adam atların qoyıwdaǵı sebepke, baylanıslı hár qıylı shaqaplarǵa bólip qaraydı.30 Túrkiy tillerdegi adam atları da leksikasemantikalıq jaqtan L.Rashonidiń klassifikaciyasına sáykes

29Никонов В.А. Имя и общество. М., 1974, 94-95-бетлер.

30Бул бойынша қараңыз: Никонов В.А. Имя и общество. М., 1974, 96-103-бетлер;

Шайхулов А.Г. Татарские и башкирские личные имена тюркского происхождения.

АКД. М., 1978, 190-198-бетлер.

35

qálipleskenlikten, qaraqalpaq adam atlarında usı klassifikaciya tiykarında úsh toparǵa bólip qarawdı maqul kórdik.

Táriplew ismleri. Bunday ismler tuwılǵan balanıń hár qıylı jaǵdaylarına, tuwılǵan waqtına hám sol waqıttaǵı bolıp ótken waqıyalarǵa, ata-analar tuwralı maǵlıwmatlarǵa baylanıslı qoyıladı.

Baladaǵı belgilerge baylanıslı qoyılǵan ismler: a) túri-túsi: Sarıbay hám t.b; b) denesindegi ózgesheliklerge baylanıslı qoyılǵan ismler: Qalbay,

Qallıbek, Meńlimurat, Meńlibek hám t.b.

Shańaraqtaǵı balalardıń sanına baylanıslı qoyılǵan ismler: a) bala sanı:

Altıbay, Segizbay, Jetibay, Toǵızbay, Egizbay, Qosbawlı, Qosdáwlet,

Qosnazar, Qosjan, Qosıbay hám t.b.

Ata-analarınıń jası: Qırıqbay, Eliwbay, Alpısbay, Jetpisbay, Seksenbay, Toqsanbay hám t.b.

Tuwılıw jaǵdaylarına baylanıslı qoyılǵan ismler: Shalabay, Amanbay, Amangeldi, Esengeldi, Esenbay hám t.b; anasınıń jas bosanıw jaǵdayı.

Bunday atlarǵa qaraqalpaq tilinde Ańsatbay degen atlardı kirgiziwge boladı, olar siyrek ushırasadı.

V.A.Nikonov usınday jaǵdaylarǵa baylanıslı adam atlarınıń túrkiy tillerinde ilimpazlar tárepinen sóz etilmegenin kórsetedi;31 v) tuwılıw waqtı:

Ayjarıq - náreste tuwılǵan waqtında ay súttey appaq jarıq bolǵan.

Bazarbay, (bazar kúnleri tuwılǵan), Bayrambay (hár qıylı sánelerdegi bayram kúnleri tuwılǵan), Gúzbergen (gúzde tuwılǵan), Biysen, Biysenbay, Piyshenbay (piyshembi kúni tuwılǵan), Erejep, Erejepbay (Erejep ayında tuwılǵan), Jamǵırbay (jawın jawıp

31 Никонов В.А. Имя и общество. М., 1974, 96-б.

36

turǵanda tuwılǵan), Jazmurat (jazda tuwılǵan), Jeńisbay, (jeńis kúni tuwılǵan), Jumabay, Jumamurat, Jumanazar, (juma kúni tuwılǵan),

Qarlıbay, Qarjawbay (Qar jawıp turǵan waqıtta tuwılǵan), Nawrız, Nawrızbay (Nawrız bayramında tuwılǵan), Ramazan (Ramazan ayında tuwılǵan), Saparbay, Saparǵaliy, Saparniyaz, Saparımbet, (Sapar ayında tuwılǵan), Sársenbay, Sársenǵaliy, (sárshembi kúni tuwılǵan) Tańatar, Tańbay, Tańjarbay (tań atıp kiyatırǵanda tuwılǵan), Nurulla, Nurmurat, Nuratdin, Nurniyaz, Nurımbet, Nurnazar, Nurǵaliy, Nurbergen, (kúnniń nurı, sáwlesi túsip turǵan waqıtta tuwılǵan), Saylawbay (saylaw kúni tuwılǵan) hám t.b.; g) tuwılǵan ornına, mákanına baylanıslı: Alǵabas,

Aralbay, Buxarbay, Dáryabay, Dáwqara, Edilbay, Edilbek, Jaylawbay,

Jayıq, Zayırbay, Moynaqbay, Ormanbay, Otarbay, Tawbay, Tawasar, Tawmurat, Tashkenbay, Teńizbay, Toǵaybay, Tórtkúlbay, Úrgenishbay, Shımbay, hám t.b.; d) birinshi kóringen nársege baylanıslı: Qılıshbay,

Baltabay, Baltaniyaz, Nayzabay, Oraqbay, Sawıtbay. Ertede náreste tuwılǵan waqıtta qılısh, balta, oraq, kindik kesiw maqsetinde jumsalǵan. Nayza, sawıt sıyaqlı quralları da tábiyattan tıs qáhárli ruwxlardıń kúshin qaytaradı dep esaplap, adamlar olardı tuwılǵan jerge kórsetip ilip qoyǵan.

Bul atlar sońǵı waqıtları qılıshtay, baltaday, oraqtay, nayzaday ótkir, keskir, sawıttay bekkem bolsın degen tilekti de ańlatadı; s) ata-ananıń sezimlerine baylanıslı: Arzıwbay, Artıqbay, Asqarbay, Áziz, Ázizbek, Jetkergen,

Jubanısh, Jubatqan, Zıyat, Zıyatbay, Maqset, Murat (tilek), Niyetbay, Niyaz

(sıylıq), Baxıt, Ótegen, Súyew, Súyindik, Saǵındaq, Súyinish, Quwandıq, Quwanısh, Tańsıq, Iqlas, Tınıshlıq, Jaqsılıq, Shadlıq, hám t.b; j) urıwqáwimge

37

baylanıslı: Jádik, Qońıratbay, Qıyatbek, Qıyatbay, Qıpshaqbay, Mańǵıtbay,

Múytenbay, Qanlıbek, Túrkmenbay, Qazaqbay, Xojabay hám t.b.; z) tuwısqanlıq-qatnasqa baylanıslı: Jiyenbay, Aǵabek, Atabek, Babaniyaz, Enejan, Atabay, Ataniyaz, Atajan, Atanazar hám t.b.

Tilek atları. Bul toparǵa tuwılǵan náreste ushın jalbarınıw, jalınıw, arbaw, duwa qılıw sıyaqlı hár qıylı tileklerge baylanıslı atlar kiredi. Olar adamnıń «sırlı dúnya» menen tikkeley qatnasıwına isenimniń nátiyjesinde payda bolǵan.

Tuwılǵan balaǵa uzaq jas hám amanlıq tilew: Bektursın, Januzaq, Júzbay, Júzmurat, Kópjúrsin, Mıńbay, Ómirbay, Ómirzaq, Ómirniyaz, Tursınbay, Tursınmurat, Uzaqbergen, Uzaqbay, Tumenbay, hám t.b.; baylıq, baxıt, abıroy, ullılıq, darxanshılıq, tabıs tilew: Baybolsın, Baqbergen,

Baxtıbay, Baxıtbek, Erkinbay, Sultanbek, Mırzabay, Ámir, Baxtıyar,

Abatbay, Azamat, Darxanbay, Dáwlet, Dáwletbay, Dáwletyar, Dáwletniyaz

(parsı tilinde niyaz – sıylıq, sawǵa), Imanbay (iymanı bay bolsın degen mánide), Qoylıbay, Maylıbay, Qutlı, Qutıbay, Qutlımurat, Tolıbay, Toqbay,

Húrmet, Húrmetulla, Rısbay, Rısnazar, Toqpolat hám t.b.; erjúrek, batır, bekkem, kúshli, ótkir bolıwına tilekleslik: Almas, Arslanbay, Batır, Bahadır,

Bekpolat, Eralı, Erbosın, Erpolat, Ótkirbay, Polatbay, Barıs, Taspolat, Sherniyaz, Shernazar, Shınpolat, Shıntemir hám t.b.; minez-qulıq, páklik tilew: Aqılbay, Aqılbek, Jaylıbay, Saqıy, Dálibay, Danabay, Erkebay,

Jaqsılıq, Jaqsıbay, Hasılbek, hám t.b.

Balanıń salamatlıǵın tilew: Bunday atlar náresteniń suq kózden, qáhárli árwahlardı aldap-arbaw maqsetinde qoyıladı: Tabıldı, Satıpaldı, Shalabay, hám t.b.; Shańaraqtaǵı náresteler shetney

38

bergennen keyin kelesi tuwılǵan perzentiniń amanlıǵın tilep: Tursınbay, Tursınmurat, Turǵanbay, hám t.b.; Shańaraqtaǵı tuwılǵan ul-qızlardıń jetkilikli bolıwına baylanıslı: Toqtarbay, Genjebay, Genjenazar, Genjemurat, hám t.b.

Baǵıshlaw, arnaw atları. Házirgi waqıtqa shekem xalıqtıń sanaseziminde saqlanıp kelgen ótkendegi túsiniklerge baylanıslı atamalar hám tariyxta óz izlerin qaldırǵan belgili adamlardıń atların tuwılǵan nárestege estelik retinde arnap qoyıw.

Totem atları. Totem atlarınıń adam atları retinde qollanılıwı júdá quramalı máselelerdiń biri. Túrkiy xalıqlarında totemizmniń kelip shıǵıwı urıwlıq dúzimniń payda bolıwı menen tıǵız baylanıslı. Áyyemgi xalıqlar hár qıylı haywanatlardı, quslardı, ósimliklerdi, tańbalardı hám t.b. qubılıslardı káramatlı kúsh retinde tanıp, olarǵa húrmet-izzet penen qaraǵan hám solarǵa sıyınatuǵın bolǵan. A.M.Zolotarev Sibir xalıqlarınıń ishinde 20 qáwimniń usınday janlı-jániwarlardı, belgilerdi, qubılıslardı, atap aytqanda ayıwdı, búrkitti, jolbarıstı, barıstı, aqquw, ǵaz, jılan, ógiz, tańba hám t.b. haywanatlardı totem etip alǵanlıǵın kórsetedi.32

S.P.Nesterov Oraylıq Aziya xalıqlarınıń áyyemgi dáwirlerde atqa, sayǵaqqa, qoyǵa, qulanǵa, sıyırǵa, qoyanǵa, búrkitke, qasqırǵa, jolbarısqa, suwınǵa, ǵazǵa, kiyikke húrmet penen qaraǵanlıǵın hám olardıń súwretlerin tasqa oyıp jazǵanlıǵın aytadı.33 E. Begmatov:

«Turkiy tillerinde qasqırǵa baylanıslı (Buri, Bwriboy, Bwrioy), terekke baylanıslı (Wrmon, Wrmonoli, Chinorboy), sonday-aq ósimlikke

32Золотарев А.М. Пережитки тотемизма у народов Сибири. Л., 1934, 49-51-бетлер.

33Нестеров С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральный Азии в эпоху средневековья.

Новосибирск. 1990, 92-104-бетлер.

39

baylanıslı (Evshanboy, Entokboy) hám t.b. totem atları júdá xarakterli»34 - dep kórsetedi. T.X.Kusimova áyyemgi bashkurt antroponimlerinde totem atlarǵa baylanıslı tiykarǵı kózge túsetuǵın nárse. ayıw hám qasqırǵa

(Ayıwqa, Ayıwxan, Ayıwkas, Akbure, Burexan, Qashqar) hám t.b. baylanıslı atlar ekenligin atap ótedi.35

Mine usınday totem atlar qaraqalpaq adam atlarınıń quramında da gezlesedi. Máselen haywanlarǵa baylanıslı (Bóribay, Bórixan, Jılqıbay,

Kiyikbay hám t.b.) Qaraqalpaqsha Qoblan degen at áyyemgi túrkiy tillerinde qaplan-jolbarıs36 degen máni ańlatsa, al tungusmanchujr tillerinde Qoblanayıw37 degen mánide qollanıladı. Sonday-aq tereklikke baylanıslı (Toǵay, Toǵaybay, Ormanbay, Jiydebay, Jıńǵılbay, Qaraman, hám t.b.), quslarǵa baylanıslı (Ǵarǵabay, Qorazbek) adam atları jiyi ushırasadı.

Allaǵa, qudayǵa, táńirge, payǵambarǵa hám olardıń saqabalarınıń atlarına baylanıslı, diniy uǵımdı úgitlewshi, sonday-aq aspan denelerine sıyınıwdan payda bolǵan adam atları: Allambergen, Qudaybergen,

Tańirbergen, Tańir, Sulayman, (áyyemgi evrey tilinde solomon-tınısh, paraxat, qozǵalǵan), Ibrayım (áyyemgi evrey tilinde Avraam-xalıqtıń, eldiń ákesi, atası), Isaq (áyyemgi evrey tilinde Isakkúldi, kúlgen), Yaqıp

(áyyemgi evrey tilinde) Iakov «izinen júriwshi», qaraqalpaqsha Izbasar degen atqa jaqınraq keledi); Yusip (áyyemgi evrey tilinde Iosif «kóbeysin, kóp bolsın, qaraqalpaqsha Kóbey, Kóbeysin degen atqa jaqın); Muwsa

(áyyemgi evrey tilindegi Moisey – suwdan shıǵarıp alınǵan bala). Ismayıl

(áyyemgi evrey tilinde – alla seniń

34Бегматов Э. Антропонимика узбекского языка. АКД. Ташкент, 1965, 8-бет.

35Кусимова Т.Х Древнебашкирские антропонимы. АКД. Уфа, 1975, 9-бет.

36Древнетюркский словарь. Л., 1969, 421-бет.

37Сравнительный словарь тунгусо-маньчужурских языков. т, 1 Л., 1975, 402-бет.

40