MD hám PQJ / Qaraqalpaq er adam atlarınıń tariyxıy-lingvistikalıq analizi
.pdfNemis-fashist basqınshılarına qarsı Ullı Watandarlıq urıs xalqımızdıń jeńisi menen tamam bolǵannan keyingi dáwirde qaraqalpaq diyarında jańadan dúnyaǵa kelgen kóplegen jas náwshelerge Jeńis, Bayram, Jeńisbay, Jeńisbek, Jeńisgúl hám t.b. el elimizdiń doslıq, paraxatshılıq, tatıwlıqta jasap, awızbirishliginiń bunnan bılayda bekkemleniwine baylanıslı tilek, ármanları óz ballarına Mir, Damir, Zamir, Zamira, Gúlmiyra, Palmiyra hám t.b. táqilettegi atlardı qoyıwı arqalı tastıyıqlaydı.
Xalıqlardıń óz ara tuwısqanlasıp, doslıqta jasawı, orıs xalqınıń basqa millet wákillerine bergen járdemi, mádeniy, ilimiy, siyasiy-ekonomikalıq, xojalıq t.b. salalardaǵı qarım-qatnaslar qaraqalpaq antroponimikasınıń bunnan bılay da bayıwı, rawajlanıwı jáne hár tárepleme qanat jayıwına óz tásirin tiygizip, ata-analardıń orıs tili hám ol arqalı basqa tillerden engen kóplegen atlardı jańadan tuwılǵan perzentlerine qoyıwına jol ashıp berdi. Máselen, ondaylarǵa Mels, Klim, Frunze, Ilichbay, Vladimir, Vladlen, Pushkin, Andrey, Alempey
t.b. sıyaqlı isimler dálil bola aladı.
Joqarıda keltirgen jaǵdaylardı juwmaqlastıra otırıp, mınaday pikir bildirmekshimiz: qaraqalpaq xalqında dúnyaǵa jańa kelgen perzentlerge onıń ótmishi, házirgisi jáne keleshegin názerge ala otırıp kóplegen jaqsı isimlerdiń qoyılǵanın belgilep ótiw dárkar. Olardıń leksikalıq qatlamında tek biziń tilden ǵana emes, al áyyemgi túrkiy tilleriniń, elementleri de, sonday-aq arab-iran, orıs t.b. tillerden alınbaǵanları da bar. Bul, álbette, onıń leksikalıq quramınıń ráńbáreń bir neshe qatlamlardan ibarat e kenligin bildiriw
21
menen qatar, tilimizdiń hár túrli tillerdiń esabınan bayıwınıń dadálili. Bizińshe, bunday jumıslar keleshekte de dawam ete beriwine hesh kim
gúman tuwdıra almaydı. Sonlıqtan usı saladaǵı eń baslı nárse – dúnyaǵa jańa kelgen yl yaki qızǵa isim qoyıwda eń birinshi náwbette isti aqıl-parasatlılıq penen atqarǵan maqul dep esaplaymız.
Máselen, geypara shańaraqlarda dúnyaǵa jańa kelgen perzentlerine
Ruslan, Radik, Andrey hám t.b. al qızlarǵa Zoya, Sveta, Klara, Anjelika, Rita, Indira t.b. dep qoyılıwı bir qansha qolaysızlıqlarǵa alıp keliwi sózsiz.
Sebebi, olardıń keleshegi haqqında oylanıp kórgenimiz maqul emes pe?
Qartayǵanda olardı Radik, Andrey aǵa yaki ata, bolmasa Venera, Sveta, Anjelika, Rita (Margarita) apa, sheshe t.b. dep ataǵanda qaraqalpaqlardıń milliy at qoyıw dástúrindegi óz waqtında jiberilgen kemshilikti anıq seziwge bolatuǵını kórinip turǵan joqpa? Biz mine máseleniń usı tárepi tuwralı oylanıp kóriwimiz dárkar.
Til biliminde sózlik quramdı klassifikaciyalawda hár túrli jaǵdaylar esapqa alınıp kiyatır. Aytayıq, tariyxıy shıǵısına qaray olardı túpkilikli hám ózge qatlamlarǵa, qollanılıw órisine qaray sheklenbegen toparlarǵa, tariyxıyfunkcionallıq belgilerine qaray keń qollanıtuǵın hám az qollanılatuǵın birliklerge, funkcionallıq-stillik ózgeshelikleri boyınsha awızsha hám jazba stillik qatlamlarǵa jazba stillik qatlamlardı hár túrli funkcionallıq-stillik tarmaqlarǵa bóliw principi kóbirek tarqalǵan. Sonıń menen birge, sózlik quram leksikalıq birliklerdiń máni hám formalıq belgilerine qaray sóz shaqaplarına, mánili sózlerdi ańlatatuǵın predmetlerdiń tiplik
ózgesheliklerine sáykes olardı leksika-semantikalıq, tematikalıq hám t.b. toparlarǵa
22
ajıratılıp ta qaraladı. Demek, sózlik quram hár túrli principler tiykarında hár túrli klassifikaciyalıq sıpatqa iye bolıp kelmekte hám sol kózqarastan hár tárepleme úyrenilmekte.
Biz bul bólimde til biliminde qollanılıp kiyatırǵan hár túrli kásipke qatnaslı sózlerdi belgili bir temalar dógereginde klassifikaciyalap izertlew principin negiz etip ala otırıp, ósimliktiń atqaratuǵın xızmetine, qollanılıw ózgesheligine geografiyalıq atamalardıń belgili bir túsiniklerdi bildiriwine qaray, jıynalǵan materiallardı hár túrli temalar dógereginde toparlarǵa bólip izertlewdi maqul kórdik. Óytkeni, sózlerdiń tematikalıq toparlarınıń leksikasemantikalıq toparlarǵa qaraǵanda órisi júdá keń. Sebebi, qanday da bir tematikalıq toparǵa hár túrli sóz shaqaplarına jatatuǵın sózler de kiretuǵın bolsa, leksika-semantikalıq topar bir ǵana sóz shaqabına kiretuǵın atamalardan quraladı. Izertlew obekti bolıp otırǵan tematikalıq topardıń quramında hár túrli leksika-semantikalıq sóz toparı bola beriwi múmkin.
Izertlewshilerdiń orınlı atap kórsetkenindey, sózlerdi tematikalıq princip boyınsha bóliw nátiyjesinde ǵana izertlew obekti bolıp otırǵan kásiptiń, óndiristiń, belgili bir tarawdıń leksikalıq sóz baylıǵın anaǵurlım tolıǵıraq qamtıwǵa múmkinshilik kóbeyedi. Klassifikaciyalawdıń bunday túri sózdiń mánilerin saylap kórsetiwge járdemin tiygizedi. Óytkeni, atama óziniń bir ǵana mánisinde belgili tematikalıq toparǵa ótedi. Klassifikaciyalawdıń bul túri kásibiy leksikaǵa ekstralingvistikalıq sıpatlama beriwge, predmetler menen qubılıslardıń ózlerine tikkeley baǵdarlanǵan sóz toparların anıqlawǵa, lingvistikalıq jaqtan ulıwma sholıw jasawǵa, onıń
23
házirgi waqıttaǵı bir tutas sistemasın kórsetiwge qolay usıllardıń birinen sanaladı.
Qálegen tildiń leksikasın tematikalıq toparlarǵa bólip izertlew arqalı ondaǵı sistemalıq anıqlanadı hám sol arqalı belgili bir nızamlılıqlar ashıladı. Izertlewdiń bul usılı házirgi dáwirde tiykarǵı ilimiy metodlardan esaplanadı.
Belgili bir tarawǵa tiyisli terminlerdi tematikalıq toparlarǵa ajıratıp úyreniwdiń ózine tán ózgeshelikleri bar. Qálegen bir tarawǵa tiyisli terminlerdi tematikalıq toparlarǵa bóliw, birinshiden, bul taraw terminleriniń ulıwma baylıǵın anıq kórsetiwde, ekinshiden, olardıń jasalıw modellerin anıqlawda hám terminlerdiń leksika-semantikalıq tárepten óz ara baylanısın ashıp beriwde úlken xızmet atqaradı.
E.Begmatovtıń miynetinde leksikalıq baylıqtı tematikalıq toparlarǵa ajıratıp úyreniwdiń qolaylıqları, basqasha izertlew usıllarınan ayırmashılıqları keń hám isenimli túrde bayanlaǵan.18 Ol sózlerdi tematikalıq toparlarǵa ajıratıw sózlik baylıqtı sistema sıpatında úyreniwdiń usıllarınan biri ekenligin júdá durıs atap kórsetken.
Sonday-aq túrkiy tillerdiń leksikalıq qatlamları, terminologiyalıq sistemaları izertlenigen bir qatar miynetlerde tematikalıq klassifikaciyadan paydalanılǵan. Máselen, R.Safarov bılay jazadı: «Sistem leksikologiyaning taraqqiѐt bosqichi swzlarni tematika va leksik-semantik guruhlarga birlashtirib, manoni tarkibiy qısmlarga ajratib wrganish bilan xarakterlanadi».19
18Бегматов Э.А. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатламлари. – Тошкент, 1985, 120-бет.
19Сафаров Р. Лексик-семантик муносабатнинг турлари. – Тошкент, 1996, 4-бет.
24
Ayırım pikirlerden kórinip turǵanınday, leksemalardı leksikasemantikalıq kóz qarastan yaki tematikalıq kóz qarastan izertlengende de leksikanıń sistemalıq qásiyetin ashıp beredi. Máselen, B.Abdigalieva qazaq tiliniń turmıslıq leksikasına arnalǵan miynetinde úy buyımları atamaların hár qıylı leksika-semantikalıq toparlarǵa bólgen: a) ıdıs túsinigin ańlatıwshı sózler; b) awqat tayarlawǵa arnalǵan ıdıs atamaları; v) awqat jewge hám ishiwge arnalǵan ıdıs atamaları; g) hár qıylı wazıypadaǵı ıdıs atamaları dep belgili bir sistemaǵa túsiredi.20
1960-jıllardıń aqırına kelip Batıs Evropa hám keyinrek rus til biliminde sistem leksikologiyada belgili bolǵan leksika-semantikalıq toparlarǵa sinonimlik hám antonimlik paradigmalar menen birge, sózlerdiń arasındaǵı leksika-semantikalıq qatnastıń jáne bir túri – giponimiya ajıratıladı. Sońǵı jıllardaǵı izertlewde leksemalardıń óz ara semanitkalıq qarım-qatnaslarınıń qatarına giponimiyada kirgizilgen. Onıń quram bólekleri giperonim hám giponim, jınıs hám túr terminleri arqalı sáwlelendirilmekte. M.Abdiev óziniń kandidatlıq dissertaciyasında giponimikalıq múnásibetlerge toqtaydı. Giperonimikalıq hám giponimikalıq terminlerdiń sinonimleri retinde jınıs, túr terminlerin qollanadı.
Qaraqalpaq tiliniń leksikalıq qatlamları, ásirese, terminologiyalıq sistemaları analizlengen bir qatar jumıslarda tematikalıq klassifikaciyalaw usılınan keń paydalanılǵan.
Adamzat jámiyetinde náreste tuwılǵannan keyin, oǵan at qoyıw eń
áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp esaplanadı. Ismsiz jámiyet haqqında sóz bolıwdıń ózi múmkin emes. Ayırım Arqa Sibir
20 Абдигалиева Б. Быовая лексика казахского языка (Семантика, структура и источники): АКД, Алма-
Ата, 1985. 5-бет.
25
xalıqlarında adam atı hám ruwx bir dep qaraladı. Jańa Gvineyada jasawshı bir qáwim, ekinshi bir qáwimdi qırıp atırıp adamlardan: - Atıń kim? Atıńdı ayt! – dep birim-birim talap qıladı eken. Buǵan sebep adamǵa qoyılatuǵın attıń jetispewshiligi qusaydı. Olardıń da túsinigi boyınsha, qanshama ism bolsa, sonshama jan hám ruwx boladı.21
Áyyemgi túrkiy qáwimler, evropalılar sıyaqlı tuwılǵanınan baslap
ómiriniń aqırına shekem bir ismge iye bolıp, turaqlı túrde iyelemegen.
Túrkiy xalıqlarda adam atları olardıń jámiyettegi sociallıq jaǵdaylarına baylanıslı qoyılıp, bala waqtında laqap, jigitlik shaǵında dáreje, eresek adamlarǵa ataq onıń ismi esabında berilgen.22
Házirgi qaraqalpaq adam atlarınıń quramında áyyemgi dáwirdegi túrkiy xalıqlardıń isenim hám uǵımlarına baylanıslı bolǵan til qatlamları kóplep ushırasadı. Erte dáwirlerde olar táńir, ay, juldız, taw hám teńiz, hár qıylı aspan denelerine, tábiyat kórinislerine hám sonday-aq haywanatlarǵa sıyınǵan.23 Buǵan túrkiy qáwimler haqqındaǵı ayırım tariyxıy dereklerde, máselen, Oǵuzxannıń úlken balalarına Kún, Ay, Juldız dep qoyılǵanlıǵı ayqın mısal bola aladı.24 Bul ismler házirgi qaraqalpaq tilinde Aysánem, Kúnsulıw, Aysulıw, Juldızxan, degen adam atlarınıń quramında qollanıladı.
Joqarıda aytıp ótkenimizdey, qaraqalpaq adam atlarında haywanat hám quslarǵa sıyınıwshılıqtıń da izleri kórinedi. Házirgi waqıtta unamsız tip sıpatında súwretlenip júrgen «qasqır» yamasa «bóri»
21 Никонов В.А. Задачи и методы антропонимики. //Личные имена в прошлом, настоящем, будущем. М., 1970. 33-бет
22Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1967, 90-б.
23Гумилев Л.Н. Древние тюрки, 76-86-бетлер.
24Кононов А.Н. Родословная туркмен, сочинение Абу-л-гази хана хивинского. М-Л., 1958-48-б; Щербак
А.М. Огуз-наме. Мухаббат-наме. М., 1959. 29-31-бетлер.
26
27
áyyemgi túrkiy xalıqlardıń sıyınıwshı kúshi, húrmetli qorǵawshısı esabında tanılǵan. Bóri, qasqır VI ásirlerdegi túrkiy xalıqlarda úlken mánige iye bolǵan. Qıtay avtorlarınıń kórsetiwinshe, xan hám bóri (qasqır) sózleri sinonim dep qaralǵan. Túrkiy qáwimleriniń dáslepki xanı Ashina dep atalǵan. Bul ismniń bórige baylanıslı qoyılǵanlıǵın kóremiz. Házirgi qaraqalpaq adam atlarınıń quramında haywanat hám quslarǵa baylanıslı
Bóribay, Arıslan, Barıs, Búrkitbay, Qarlıǵash, Qarshıǵa hám t.b. adam atları kóplep ushırasadı.
Bunday adam atları erte dáwirlerde isenim hám uǵımlarǵa baylanıslı qoyılıp kelgen bolsa, házirgi waqıtta ata-ananıń nárestege tilegin, balanıń tuwılǵan waqtın hám t.b. belgilerdi bildiredi. Máselen, Aysulıw, Kúnsulıw degen adam atları «náresteniń júzi ayday, kúndey jarqırap tursın» degen tilegin yamasa balanıń túnde yamasa kúndizgi waqıtta tuwılıwına baylanıslı usılay ataǵan.
Qaraqalpaq adam atları tábiyattaǵı bolıp atırǵan hár qıylı qubılıslarǵa, xalqımızdıń árman-tileklerine, isenimlerine, ırım hám úrp-ádetlerine hám t.b. sebeplerge baylanıslı qoyılıp kelgen. Máselen, shańaraq aǵzasınıń birewi ketken jaǵınan aman-esen keliwine baylanıslı, sol shańaraqta tuwılǵan balaǵa Amanbay, Amangeldi, Esengeldi usaǵan atlardıń qoyılıwı sol waqıttaǵı waqıyalarǵa baylanıslı bolǵan.
Qaraqalpaq antroponimlerinde kózge túsetuǵın nárse – bul ırım hám úrp-ádetlerge baylanıslı adam atları bolıp esaplanadı. Bunday adam atları tek qaraqalpaqlarǵa emes, basqa xalıqlarda da keń tarqalǵan. Máselen, Iran xalqında, e ger bir adam awırsa onıń atın
28
ózgertip, kózden, ájel duzaǵınan aljastırıp, aman alıwǵa boladı dep esaplanǵan. XVII ásirde ómir súrgen Iran Shaxı Safi uzaq dawam etken keselge shatılǵan. Hátteki sol waqıttaǵı ataqlı táwiplerde onıń keseliniń dawasın taba almaǵan. Shaxtıń juldız sanawshıları oylasa otırıp: «qanday da bir káramatlı kúsh shaxımızǵa awırıw jiberip tur, sonlıqtan onıń atın ózgertsek, ol aljasadı» degen niyet penen shaxqa atın ózgertiwdi usınadı. Iran shaxı bul usınıstı maqul dep esaplaydı hám saltanatlı jaǵdayda
Sulayman degen attı qabıl etken. Solay etip, Iran shaxı Safi hám Sulayman degen atlar menen tariyxta belgili.25 Adam atlarınıń tábiyattan tıs qáhárli kúshten saqlaw maqsetinde, ırım retinde qoyılǵan, shańaraqta balalar shetney bergeni ushın qáhárli ruwhlardı quwıw ushın qoyılǵan. Mine usı ırımǵa baylanıslı at qoyıw, at ózgertiw ádeti qaraqalpaqlarda da bolǵan. Ayırım jaǵdaylarda hár qıylı sebeplerge baylanıslı náresteler ayıkúni jetpey shala tuwıladı. Ádette bunday jaǵdaylarda tuwılǵan balanı diywalǵa shege qaǵıp malaqayǵa salıp ildirip qoyadı hám olarǵa Shalaxan, Ileker dep at beredi. Bul atlar er jetkenge shekem saqlanıp, sońınan basqa atlarǵa hújjetlestirilip ózgertiledi. Ayırım jaǵdaylarda dáslepki atlar da hújjetlestirilip jiberiledi. Sonday-aq geypara shańaraqlarda tek qızlar tuwıla berse kelesi tuwılǵan qızlarǵa endigisi ul bolsın degen niyet penen Ulbosın, Ultuwǵan, Uǵılay,
Uljan, Ulxan, Jańılay degen atlardı qoyıw ádetke aylanǵan. Eger shańaraqta dáslepki tuwılǵan náresteler shetney berse, kelesi tuwılǵanlardıń ómirin tilep ism qoyadı. Bul qubılıs tek qaraqalpaqlarda ǵana e mes, al basqa túrkiy xalıqlarda da ushırasadı: Tursınbay, Turǵanbay,
25 Гафуров А. Лев и Кипарис (о восточных именах). М., 1971. 7-бет.
29
Kópjúrsin, hám t.b. Kóp balalı shańaraqlarda tuwılǵan genje balalarǵa
Genjebay, Genjemurat, Toqtasın, Toqtarbay sıyaqlı atlardı qoyadı.
Basqa dúnya xalıqları sıyaqlı, qaraqalpaq antroponimlerinde kózge túsetuǵın nárse – sanlıqlarǵa baylanıslı atlar. T.Januzaqov qazaq
antroponimlerdiń |
quramında |
tómendegi |
sanlıqlardıń |
ushırasatuǵınlıǵın kórsetedi: 1, 2, 3, |
4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 20, 30, 40, 50, |
||
60, 70, 80, 90, 100, 1000, 1000026. Qaraqalpaq antroponimleri boyınsha jıynalǵan materiallarda joqarıda kórsetilgen sanlıqlardıń hámmesi ushıraspaydı. Sanlıqlarǵa baylanıslı qoyılǵan qaraqalpaq adam atları sol shańaraqtaǵı aǵzalardıń sanın, olardıń jas ózgesheligin hám uzaq ómir súriwin bildirip keledi. Máselen, shańaraqtaǵı balalardıń sanına qaray
Birbarım, Besim, Besligúl, Altıbay, Jetibay, Segizbay, Toǵızbay, tuwılǵanda ákesiniń hám atasınıń jasına qaray, Otızbay, Qırqbay, Eliwbay, Alpısbay,
Jetpisbay, Seksenbay, Toqsanbay, al Júzbay, Mıńbay, Túmenbay ismleri balanıń ómiriniń uzaq bolıwı ushın qoyılǵan ismler bolıp esaplanadı. Egiz tuwılǵan nárestelerge Egizbay, Qosnazar, Qosmuxammed, Qosdáwlet,
Qosjan, Yúsip, Zılıyha sıyaqlı atlar qoyıladı. Qaraqalpaq adam atlarınıń quramındaǵı arabsha Ráwiya ismi «tórtinshi» degen máni ańlatadı.
Qaraqalpaq adam atların qoyıwdaǵı úrp-ádetlerdiń biri náresteniń tuwılǵan waqtın onıń atı arqalı belgilew bolıp tabıladı. Bunday atlar tómendegi waqıyalarǵa baylanıslı qoyıladı:1) kún atına baylanıslı
Piyshenbay, Jumabay, Sársenbay hám t.b. Geypara atlar bayram atları menen atalıp nárseteniń qaysı kúnde tuwılǵanlıǵın
26 Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики. Алма-Ата, 1982, 13-бет.
30