MD hám PQJ / Qaraqalpaq er adam atlarınıń tariyxıy-lingvistikalıq analizi

erte dáwirlerde balalarǵa kóz tiyiwden yamasa jin-shayttannan saqlaw maqsetinde ersi ismler qoyıp otırǵan.

Qaraqalpaq xalqınıń turmısında bolıp atırǵan jámiyetlik-siyasiy, ilimiy, texnikalıq, ekonomikalıq hám mádeniyat tarawındaǵı ózgerisler, ana tilimizdiń erkin rawajlanıp, sózlik quramımızdıń leksikalıq qatlamlarınıń, sonıń ishinde antroponimlerdiń de ósip, jetilisip bayıwına tásir etti. Antroponimlerdiń, yaǵnıy adam atlarınıń quramı tek ǵana ana tilindegi sózlerden emes, basqa tillerden qabıl alınǵan adam atları esabınan da kóbeyip otır. Jańa adam atlarınıń san jaǵınan kóbeyiwi jámiyet turmısındaǵı nızamlı qubılıs.

Qaraqalpaqstan - kóp milletli respublika. Sońǵı jılları respublika turǵınları arasında neke sanı kóbeydi. Olardıń balalarınıń ismleri birde

ákesiniń milleti tárepinen berilip otırsa, geyde anasınıń milleti tárepinen qoyılıp, xalıqlardıń internacionallıq ruwxına sáykes keledi.

Basqa xalıqlardıń adam atlarınan balalarǵa ism qoyǵanda, olardıń ishinen ana tiline jaqın, beyim, aytılıwı ańsat hám ıqsham, mánisi anıq ismlerdi tańlap alıw bayqaladı.

Bul kórsetilgen dáliller qaraqalpaq adam atların basqa xalıqlardaǵı adam atları esabınan bayıtıwdıń, olardıń quramın internacionallıq baǵıtta tolıqtırıwdıń ayqın kórinisi ekenligin belgilep kórsetedi.

Bul jaǵdaydıń hámmesi de qaraqalpaq adam atlarınıń quramınıń xalıq aralıq ismler menen tolısqanın, olardıń ishinde aytılıwı, qollanılıwı jaǵınan hár túrli variantlar bar ekenligin de kórsetedi.

Antroponimika-onomastika iliminiń bir bólimi bolıp, ol menshikli adam atlarınıń quramın, olardıń kelip shıǵıw zańlılıqların, tillik

11

qatlamların, qurılısın, mánilik ózgesheliklerin hám t.b. táreplerin lingvistikalıq jobada izertleydi hám úyrenedi.

Adam atları, birinshi gezekte, adamnıń jámiyettegi ornın ajıratıp kórsetiw ushın qoyıladı. Bul tuwralı V.A.Nikonov: «Adam atları jámiyette hám jámiyet ushın oǵada zárúr. Olardı jámiyette itibarsız qaldırıwǵa bolmaydı. Sonlıqtan adam atlarına degen mápdarlıqtıń kúshli ekenligi túsinikli»,10 dep kórsetedi. Antroponimler basqa sózler sıyaqlı tildiń zańlılıqlarına baǵınadı, sonlıqtan olar til sistemasınıń tiykarǵı bir bólegin quraydı hám etnografiya, tariyx, sociologiya hám huqıq tanıw menen birgelikte úyreniledi.

Haqıyqatında da, adam atların izertlew arqalı xalıqtıń til tariyxın, úrp-

ádet dástúrlerin, sociallıq jaǵdayların hám taǵı basqa sırların ashıwǵa boladı. Házirgi qaraqalpaq adam atlarınıń quramında arabparsı, túrkiy hám monǵol tillerine ortaq elementler, rus tili arqalı kelip kirgen elementler ushırasadı. Sonıń menen birge qaraqalpaq adam atları grammatikalıq qurılısı hám semantikalıq ózgeshelikleri jaǵınan da hár tárepleme úyreniwdi talap etedi.

Jámiyettiń ózgerip rawajlanıwı menen bir qatarda ilim hám mádeniyat, solar menen adam atları da hár jámiyetke say jańa ismler menen tolısıp baradı, al olardıń geyparaları gónerip umıt bolıp, qollanıwdan shıǵıp qaladı. Adam atları arqalı tariyx betleriniń sırları ashıladı, bolıp ótken tariyxıy waqıyalardaǵı is-háreketlerdiń kimler tárepinen islengenligi kórinedi, adamlardıń jámiyettegi ornı anıqlanadı. Sonlıqtan

10 Никонов В.А. Методы антропонимики. //Личные имена в прошлом, настоящем,

будущем. М., 1970, 33-бет.

12

qaraqalpaq til biliminde arnawlı túrde izertlenilmey kiyatırǵan áhmiyetli tarawlardıń biri qaraqalpaq antroponimikasın izertlew bolıp tabıladı.

N.A.Baskakov birinshilerden bolıp, qaraqalpaq toponimikası hám onomastikasın izertlewdiń oǵada zárúr ekenligin atap kórsetti. Ol óziniń «Karakalpakskiy yazık» atlı miynetiniń birinshi tomında qaraqalpaq adam atlarınıń dizimin bergen.

Bul qaraqalpaq antroponimiyası boyınsha aytılǵan dáslepki ilimiy pikirler hám jıynalǵan materiallar edi. N.A.Baskakov maqalasında gúl komponentiniń qaraqalpaq hayal-qızları atlarınıń quramında úsh túrli variantta qollanılatuǵınlıǵın hám semantikalıq jaqtan jasalıw jolların ashıp kórsetti.11

Tariyxshı hám etnograf L.S.Tolstova óziniń maqalasında12 qaraqalpaq antroponimlerine qısqasha sholıw jasap, geografiyalıq atamalarǵa baylanıslı

(Shımbay, Moynaqbay, Tórtkúlbay, Nókisbay, Dáryabay, Teńizbay hám t.b.), urıw, millet atamalarına baylanıslı (Qıyatbay, Qıpshaqbay, Mańǵıtbay, Túrkmenbay, Qazaqbay hám t.b ) qoyılǵan adam atlarınıń jasalıw jolların lingvistikalıq hám tariyxıy etnografiyalıq materiallar tiykarında dálillengen. Ol óziniń basqa bir maqalasında áyyemgi Shıǵıs antroponimleriniń toparına kiretuǵın Samiram atınıń qaraqalpaq folklorında saqlanǵanlıǵı haqqında dárek beredi. Ilimpazdıń pikirinshe, Samiran – biziń eramızǵa shekemgi IX ásirlerde jasaǵan Assiriyanıń e r patshası Shammurat (yamasa

11Баскаков Н.А. Элемент «гүл» роза, cветок в составе каракалпакских женских имен. //Ономастика Средней Азии, М., 1978, 138-142-бетлер

12Толстова Л.С. Древневосточные антропонимические ассоcиаcии в каракалпакском историческом фольклоре. //Ономастика Востока. М., 1980, 67-71-бетлер.

13

Sammuramat) atınıń negizgi úlgisi bolıp, ol áyyemgi armyan xalqına belgili bolǵan Shamiram atı menen de baylanıslı. Avtor adam atları arqalı xalıqlar arasında kiyatırǵan óz-ara tariyxıy baylanıstıń jigin ashıp, usı xalıqlar arasındaǵı Samiram haqqındaǵı ańızdıń uqsaslıǵına ayrıqsha dıqqat awdarǵan.13

Qaraqalpaq adam atlarına baylanıslı bolǵan ayırım máseleler jergilikli alımlar tárepinen de izertlenildi. Máselen, D.S.Nasırovtıń L.S.Tolstova menen birgelikte jazılǵan maqalasında qaraqalpaq adam atları hám familiyalarınıń tariyxı, tuwısqanlıq terminlerdiń adam atlarınıń quramında qollanılıw ózgeshelikleri sóz etilgen. Sondayaq bul maqalada qaraqalpaq adam atlarınıń semantikalıq klassifikaciyası hám olardıń tariyxıy rawajlanıw basqıshları da keń tárizde kórsetilgen.14

J.Shámshetov qaraqalpaq adam atlarınıń quramında shıǵısı arabsha qatlamlardıń qollanılıwı, qurılısı boyınsha ózgeshelikleri hám olardıń fonetikalıq ayırmashılıqların kórsetip bergen.15 O.Yusupov Alpamıs, Baybóri, Áshim antroponimleriniń hám Qońırat etnoniminiń etimologiyasın ashıp, bir neshe isenimli dáliller menen tariyxıy jaqtan sıpatlama bergen.16

13Толстова Л.С. Топонимы и этнонимы в антропонимии каракалпаков. //Ономастика Средней Азии, Фрунзе, 1980, 101-105-бетлер.

14Насыров Д.С., Толстова Л.С. Каракалпаки. //Системы личных имен у народов мира., М., 1986. 152-156-бетлер.

15Шамшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги араб антропонимлеринен. //ӨзССР ИА ҚФ хабаршысы, 1974, №1, 77-82-бетлер.

16Юсупов О. «Алпамыс» дәстанындағы антропонимлер ҳәм этнонимлер ҳаққында жаңа ой-пикирлер. //ӨзССР ИА ҚФ хабаршысы, Нөкис, 1985, №1, 56-63-бетлер.

14

Q.Qoshanov «Rus hám qaraqalpaq tilleriniń óz-ara baylanısı máseleleri» (Nókis, 1991) atlı miynetinde qaraqalpaq tiline russha adam atlarınıń kelip kiriw jaǵdayların hám olardıń qollanılıw ózgesheliklerin kórsetken. Sonday-aq avtor qaraqalpaq adam atlarınıń jazılıw máselelerine de ayrıqsha dıqqat awdarǵan.

Qaraqalpaq adam atlarınıń sózligi birinshi ret O.Bekbawlov tárepinen «Jekke adam atları» degen atamada 1973-jılı baspadan shıqtı. Ekinshi sózlik

O.Dospanov, M.Qálenderov, E.Dospanova, G.Qálenderovalar tárepinen

1994-jılı «Qaraqalpaq isimleri» degen at penen shıqtı. Bul sózlikler, tiykarınan alǵanda, adam atlarınıń jazılıw hám ismlerdi tańlaw máselelerine arnalǵan.

Ulıwma alǵanda, qaraqalpaq antroponimleriniń elege shekem izertlenbey kiyatırǵan máseleleri kóp.

Sonlıqtan da, qaraqalpaq adam atların hár tárepleme izertlep, olardıń tariyxıy shıǵıw dereklerin, quramın, tariyxıy-etnografiyalıq hám leksikasemantikalıq ózgesheliklerin ashıp kórsetiw házirgi qaraqalpaq til bilimindegi áhmiyetli wazıypalardıń biri bolıp tabıladı.

Qaraqalpaq adam atları arnawlı túrde O.Sayımbetov tárepinen izertlendi. Ol óziniń kandidatlıq dissertaciyasında qaraqalpaq adam atlarınıń payda bolıw tariyxı, shıǵısı boyınsha qatlamları, adam atlarınıń tariyxıyetnografiyalıq ózgeshelikleri, semantikası boyınsha túrleri, qurılısı boyınsha túrleri hár táreplememonografiyalıq túrde sóz etilgen.17

Házirgi qaraqalpaq adam atlarınıń leksikalıq sistemasın ulıwma tárizde bayanlaw basqıshtı basıp ótildi dep aytıwǵa boladı. Sol

17 Сайымбетов О. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. Нөкис, 2000.

15

sebepli aldaǵı waqıtta adam atları sistemasındaǵı ayırım ishki nızamlıqlar, sistemalıq qatnaslardı tereńirek úyreniw zárúrligi tuwılmaqta. Mine usınday máselelerdiń biri – qaraqalpaq antroponimiyası sistemasınıń variantlılıǵı qubılısı.

Qaraqalpaq antroponimiyası sistemasındaǵı dástúriy-tariyxıy hám jańa ismler arasında payda boladı. Ekinshiden, adam atları variantlılıǵın izertlew

ádebiy ism hám dialektlik ism sıyaqlı túsinikler dárejesin ańlap jetiwge múmkinshilik beredi. Sebebi, variant ismlerdiń belgili bir bólegi ádebiy (ulıwmalıq normaǵa túsken) hám jergiliklidialektlik ismler tiykarında payda boladı. Úshinshiden, adam atları variantlılıǵın izertlew qaraqalpaq adam atları hám familiyaları imlasınıń ayırım qıyın ámeliy máselelerdi ilimiy jaqtan durıs sheshiwge múmkinshilik beredi. Sebebi, atamaları belgili hár túrli jazılıw formaları menen baylanıslı bolǵan orfografiyalıq variantlar quraydı. Tórtinshiden, adam atlarındaǵı variantlılıq qubılısın izertlew til sistemasınıń ózine tán ózgesheliklerinen biri bolǵan invariant hám variant qubılısınıń qaraqalpaq antroponimiyası sistemasındaǵı ózgesheliklerin ashıwǵa múmkinshilik beredi hám

t.b. Aytılǵan máselelerdiń úyreniliwi, óz náwbetinde antroponimiyanıń ádebiy normaǵa qatnasın belgileydi, ismler, familiyalar, otchestvolardıń tańlap alınıwı hám jazılıwın belgisi bir normalarǵa salıw múmkinshiliklerin aydınlastıradı.

16

etnografiyalıq ózgeshelikleri

Egerde ótmishimizge kóz jibersek, onda mınaday nárseni yadtan shıǵarmawımız dárkar: xalqımızda dúnyaǵa jańadan kelgen perzentke tańlap at qoyıw dástúri bir neshe jıllardan berli bar. Bularda eń baslısı hár bir tariyxıy dáwirdiń tınısın, lebin seziw múmkinshiligine iye bolamız. Buǵan qosımsha xalqımızdıń tariyxında óziniń e rlik, qaharmanlıq isleri menen dańqın, ataǵın en jayıp, erligi tuwralı ańızlardı, hár qıylı áńgimelerdi xalıq tek ǵana yadta saqlap qoymay, olardıń isimleri menen ózleriniń dúnyaǵa jańa kelgen perzentlerin de ataw dástúriniń saqlanıp qalǵanlıǵın kóremiz. Máselen qaraqalpaqlarda házirgi kúnlerge deyin bir isimlerdi dúzilisi jáne quramı jaǵınan alıp qaraǵanımızda, olardıń basım kópshiligi tilimizdiń sózlik quramınan alınsa, geyparaları áyyemgi túrkiy xalıqlarındaǵı sıyaqlı atababalarımız tárepinen qoyılǵan isimler, sonday-aq, VII-VIII ásirlerden baslap arab, Iran, mańǵol, al, keyinirek orıs, t.b. tillerden ózlestirilgen.

Eger de perzentlerge at qoyıwdıń sırlarına tereńirek úńilsek, onda xalıq tárepinen balalarǵa qoyılǵan isimler adamlardı qorshaǵan ekologiyalıq, astronomiyalıq jaǵdaylarǵa, hár qıylı diniy túsiniklerge baylanıslı etip alınǵanın kóremiz. Máselen, Táńirbergen, Qudaybergen, Ayjarıq t.b. atlardı qoyıw arqalı dúnyaǵa kelgen perzentke eń jaqsı tilekler tilep, olar Ayǵa, Kúnge, Juldızǵa, Táńirge isengen.

17

Bir qızıqlı jeri – xalqımızdıń eski isenimlerge, ásirese haywanatlar menen quslarǵa bar ıqlası menen inanǵanlıǵın olardıń perzentlerine qoyǵan atlarınan seziw múmkin. Máselen, adamlar kópshilik waqıtlarda qasqır, bórilerge tabınıp, olardı ózleriniń qorǵawshıları esabında qaraǵan. Mine usılay bolǵanlıqtan ózleriniń perzentlerine Qasqırbay, Bóribay, Bórixan t.b. sıyaqlı isimlerdi de qoyǵan. Bunday dástúr házirgi kúnlerge deyin dawam etip kiyatır. Mısalı, tilimizdegi erler jáne hayal-qızlar atlarınıń quramında

Arıslan, Barıs, Búrkitbay, Qarshıǵa, Qarlıǵash sıyaqlı atlardı biz kúndelikli turmısta jiyi-jiyi qollanılıw faktlerin kóriwimizge boladı.

Qaraqalpaq tilindegi adam atları bizdi qorshap turǵan ekologiyalıq jaǵdaylarǵa túrlishe hádiyselerge, qubılıslarǵa, sonday-aq biraz waqıtlardan berli saqlanıp kiyatırǵan ırımlar menen úrip-ádetler, geypara diniy túsinikler t.b. baylanıslı qollanılıp kiyatır. E gerde qanday da birewdiń shańaraǵınıń aǵzası ekinshi bir jaqqa sapar shegip ketse, onıń aman-esen qaytıp keliwine tilekleslik bildirip Amangeldi, Amanbay, Amanjol, Amanlıq, Esengeldi,

Esenbay, Esemurat, Eseniyaz dep atalsa, hawa ırayınıń jawın-shashınlı bolıwına qaray Jańbırbay, qarlı kúni tuwılsa Qarǵabay, al dawıllı, boranlı kúnleri dúnyaǵa kelse Dawılbay, Boranbay, Boranqul degen isimler qoyılǵan. Bularǵa qosımsha adamlardıń ómir tirishiliginiń birden bir tiykarrı esaplanǵan geypara sharwashılıqqa baylanıslı isimlerdi de ushıratıw múmkin. Mısalı: Qoylıbay, Qoyshıbay, Qoshantay, Qozıbay, Qoshqar,

Qoshqarbay, Qoybaǵar t.b.

18

Qaraqalpaqlarda jańadan tuwılǵan perzentlerge biletuǵın isimlerdiń basım kópshiligi bazıbir quslarǵa, haywanatlarǵa, ekologiyalıq qubılıslarǵa t.b. baylanıslı, sonday-aq geyde táwipler, molaiyshanlardıń emleri, duwaları payda etpey, balaları turmaǵan waqıtları olar túrlishe isimler oylap tapqan. Máselen Toqtabay, Toqtasın, Totarbay, Turdıbay, Tursınbay, Turǵan, Turǵanbay.

Xalqımız hámme waqıtta da tuwılǵan perzentleriniń ómirde óz orınların tabıwın qálep, olarǵa kúndelikli turmısta qanday da bir estetikalıq, yosh, zawıq baǵıshlaytuǵın isimlerdi qoyıwdı maqset, úrdis etken, sebebi onday atlar keleshekte balalardıń qatarlarınan adamgershiligi, minezi menen

ózgeshelenip turıwına járdem beredi dep oylaǵan. Keltirgen jaǵdaylardı ańlatıw ushın qızlarǵa Gáwhar, Gúmis, Gúmisay, Jipek, Maqpal, Qırmızı, Lala, Lalagúl, Miywagúl, Altın, Altınay, Altıngúl, Altınshash hám t.b. al olardıń sulıw, gózzal, sımbatlı bolıwına baylanıslı tileklerin Nursulıw, Aysulıw, Ayjamal, Kúnsulıw, Jamal, Sholpan, Ráwshan, Aysholpan, Ayday,

Aydangúl, Ayparshın, Aysánem, Shahsánem hám t.b. dep qoyıw arqalı bildirilgen.

Ata-analar perzentleriniń saw-salamat, aqıl-parasatlı, er júrek, xalıqtıń ótken zamanlardaǵı qaharman, batır ullarına uqsawın árman etip Alpamıs,

Qoblan, Edige, Arıslan, Aydos, Ernazar, al qızlarǵa Gúlparshın, Gúlayım, Qurtqa, Sárbinaz, Ánjim, Ayparshın, Ayman, Nazım, Nazıgúl t.b. isimlerdi qoyǵan.

Qaraqalpaq isimlerdiń dúzilisinde jıldıń hár túrli máwsimleri, astronomiyalıq atamalarǵa baylanıslı atlarda bar ekenligin kóremiz. Ondaylar qatarına Oktyabr, Dúysenbay, Sársenbay, Jumabay, Jumash,

19

Juldızbay, Ayjarıq, Aynazar hám t.b.qızlarǵa qoyılǵan Sársengúl, Sársenbiyke, Jumagúl, Jumabiyke, Aymereke, Aymeken, Aysulıw, Aysultan hám t.b. atlardı kórsetiw múmkin.

Qaraqalpaqlardaǵı adam atları arasında házirge deyin saqlanıp kiyatırǵan hár túrli urıwlar, sonday-aq, xalıqlar atamalarına qatnaslı isimlerde ushırasadı. Máselen, Qıpshaqbay, Mańǵıtbay, Qıyatbay, Qıtaybek, Qıtaybay, Qıtaygúl, Múyten hám t.b. sonday-aq Qazaqbay, Túrkmenbay, Qırǵızbay, Noǵaybay, Ózbekbay, Bayqazaq, Orısbay hám t.b. dep qoyılıwı bunıń mısalı.

Atap ótilgenlerden basqa xalıqtıń otırǵan mákanı, dárya, teńiz, kól atamalarına sáykeslestirip qoyılǵan isimler de bar. Ondaylardıń qatarına

Moynaqbay, Shegebay, Buxarbay, Úrgenishbay, Gónebay, Dáwqara, Zayır, Charjawbay, Frunze, Máskewbay, Nókisbay, Tórtkúlbay, Shoraxan,

Dáryabay t.b. atap kórsetiw múmkin.

Oktyabr revolyuciyasınan keyingi dáwirde basqa salalardaǵı sıyaqlı, xalqımızdıń jańadan tuwılǵan perzentlerine at qoyıw máselesinde de kóplegen jańalıqlar sezile basladı. Onday isimler kópshilik jaǵdaylarda elimizdiń mádeniyatı tarawında erisilgen tabıslar, xalıq ómirindegi quwanıshlı waqıyalar, ilim menen ónerge baylanıslı Sovet, Sovetbay,

Keńesbay, Oktyabr, Saylaw, Saylawbay, Ǵalım hám t.b. sıyaqlı isimlerdiń qoyılıwı bunıń ayqın dálili. Bulardan basqa amanlıq, paraxatshılıq, erkinlikti keleshekte de saqlap qalıw maqsetinde Azat, Paraxat, Erkin, Abbat, Bayram, Kolxozbay, Sovxozbay t.b. atlardı qoyıp elimizdegi dúzimniń bunnan bılay da rawajlanıwına bolǵan ózleriniń tilek-ármanların bildirdi.

20