MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında troplardıń qollanılıwı

júzege shıǵaradı. Bunda táǵdirge baylanıslı «házilkesh» epitetin qollana otırıp, insan ómiriniń keskin qarama-qarsılıqlardan, gúreslerden, baxıt penen birge baxıtsızlıqlardan turatuǵını haqkında qórkem oyların alǵa súredi.

Epitet zatqa, qubılısqa, waqıyaǵa tiyisli bolǵan qanday da bir belgini, sapanı, qásiyetti, ózgeshelikti obrazlı bahalap kórsetiw maqsetinde awıspalı mánide qollanıladı. Epitetlerde obrazlılıq, súwretlilik, emocional-ekspressivlik máni jámlengen bolıp, olar belgili bir kórkemlikstillik maqsette tańlap qollanıladı. Kópshilik ádebiyatlarda ol poetikalıq anıqlawısh dep te júritiledi. Epitet atlıq, kelbetlik, kelbetlik feyillerden boladı.

I.Yusupovtıń lirikası kelbetliklerden bolǵan epitetlerge oǵada bay hám individual-stillik qollanılıwı menen ajıralıp turadı. Lirikalıq qaharman obrazın jasawda, tábiyat kórinislerin, qubılısların sáwlelendiriwde – peyzaj jasawda, adam portretlerin sızıwda, túrli xarakterler dóretiwde epitet shayır ushın taptırmaytuǵın súwretlew quralı. I.Yusupov til birliklerin jańa jaǵdaylarda mánilik jaqtan jańartıp paydalanǵan:

Uyası buzılǵan qustay bezigip,

Ilaǵadı taza jesir periyzat. («Búlbil uyası»).

Salqın janlı qızı dárya piyriniń,Jigit júreginiń tereń iyrimin, Háwijge keltirip, boyın qızdırıp,

Qandıra almadı muhabbat miyrin. («Poseydonnıń ǵázebi»).

Taza jesir sózinde úlken máni ótkirligi jámlengen. Ol lirikalıq qaharmannıń halatın, bir jaǵdaydan basqa jaǵdayǵa ózgergen halın sıpatlap tur. Ekinshisinde salqın janlı okkazional sóz qızdıń dúnyasın obrazlı kórsetedi.

Shayır kelbetliklerden jańa-jańa epitetler dóretken. Mısalı:

51

Xosh iyisli mirt penen qızıl gúl hám baq, Júzim órmelegen naǵıslı sharbaq, Tardıń názik sazı, shayır báyiti,

Quwıs gewde xandı turmadı arbap. («Eski fontan ertegi»).

Sarayındaǵı barlıq múmkinshilikler de qewlin qanaatlandırmaǵan xannıń ishki dúnyasın shayır dóretken quwıs gewde sózi epitetlik mánide kórkemlep kórsetedi.

Quwıs gewde sózi – jańa poetika-stilistikalıq mánidegi individual avtorlıq epitet. Bunday epitetler shayır poeziyası tilinde avtorlıq oy-pikirdi kórkemlep bezewshi usıl. Mısalı:

Qırqıp taslap áneydey qos burımın,

«Kayıq forma» tufli kiyip dalıyıp.

(«Nókistegi kan gúllerine»).

Shayır paydalanǵan epitetler struktura-semantikalıq jaqtan hár qıylı bolıp, olar predmetlerdi, tábiyattı, kórinislerdi hámme tárepinen sıpatlaydı. Bul orında da shayırdıń jeke sheberligi, jańa sóz dóretip

paydalanıwdaǵı tapqırlıǵı kózge túsedi. Mısalı:Marı

ústinde maren shapaq keshki kún, Kógershinler oynar qorǵan basında.

(«Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq»).

Marena – gilem ushın qızıl boyaw alınatuǵın shóp dep kórsetilgen. Maren shapaq degen dizbekte ol «qızıl» degen mánide qollanılǵan.Demek, qızıl reńin, kún batar aldındaǵı kórinisti, peyzajdı súwretlewdeavtor dóretken jańa dizbek maren shapaq - tábiyattıń avtor sızǵan

ózgeshe súwreti.

Kelbetlikler epitetlik xızmette portretlerdi jasawda, hayal-qızlar obrazın, portretin jaratıwda jańa struktura-semantikalıq imkaniyatlar beredi. Mısallar:

Kún kelbetli sahra qızı,

Tumaris basladı sózin. («Tumaris»).

52

Bal barmaqlı qolıńnan quy qımızdı,

Iyshanbayday jigitti tabalmassań. («Iyshanbay kúyi»).

Móldir suwǵa sulıw bir kóz tasladı,

Gúl júzikli qoldan jigit usladı. («Joldas muǵallim»)

Tańa múyiz kókirekte,

Ishqı otı lawlap ketti. («Tumaris»).

Shayır quslardı, olardıń belgilerin, hár birewiniń ózine tán ózgesheliklerin sıpatlaǵanda kelbetliklerden individual avtorlıq epitetler jasaǵan. Mısallar:

Búrkit te emespen jawız pánjeli,

Quzǵın da emespen ólimtik jegen. («Alasar qus áńgimesi»).

Hind elshisi – ala shapan ópepek,

Álhábbiz, saq júrip bul kúnge jetken! («Búlbil uyası»).

Jılan baslı jelmayalar

Adam kibi asılıstı («Tumaris»).

Shayır Ámiwdáryanıń tarnawı qurılǵannan keyin, onıń burınǵı kelbetin aydarha súwretli sózi menen bere alǵan.

Qáne, endi onıń tulpar sıyaǵı,

Aydarha súwretli aybatı qayda? («Taqiyatas tarnawı janındaǵı oylanıw»).

Aydı táriyplewde kóplegen dástúriy epitetler qollanıladı. Al, I.Yusupov poeziyasında ay jańasha, individual sıpatlanadı. Bul jerde kelbetliklerdiń

áhmiyeti úlken. Mısalı:

Asqar múyiz ay astında,

Kim kórindi saǵınbaǵan. («Tumaris»).

53

Bul elde shayır kópbiz kózge túsken,

Bári bir qoyan soqpaq izge túsken. («Keshki jol oyları»).

Jılan kózli jıljıp bulaq,

Kalıń shatlıq arasınan. («Tumaris»).

Ań minezli ańızaq jel

Dóreteri – Qurǵaqshılıq. («Akaciya gúllegen jer»).

Shayır óziniń lirikasında epitettiń poetikalıq tildegi áhmiyetli wazıypasın

ámelge asıra otırıp, predmet, waqıya, hádiyse hám t.b. eń sıpatlı, elewli belgilerin ayqınlap, konkretlestiriw arqalı oy-pikirdiń emocional-ekspressivli bolıwın, oqıwshıǵa estetikalıq zawıq beriwdi támiyinlegen. Troplar tuwralı M.Polyakovtıń miynetinde mınaday pikir keltiriledi: «Shayır ne oyladı hám ol ne jazdı? Mine usı aralıqta keńislik payda boladı hám bul keńislik belgili formaǵa iye boladı. Bul forma figura dep ataladı»1 Shıǵarmalardaǵı troplarǵa da poetikalıq elementler sıpatında qatnas jasawımız kórkem shıǵarma tuwralı túsiniklerimizdi jáne de keńeytedi. «Hár bir jazıwshı tiliniń sintaksislik qurılısı

ózinshelik sıpatlarǵa iye,–dep jazadı G.L.Abramovich,–bul qurılıs jazıwshı dóretpesiniń ulıwma sıpatına da, sáwleleniwshi anıq bir obektke de hám jazıwshınıń maqsetine ǵárezli. Jazıwshı dóretpesiniń ulıwma sıpatı onıń ózinshelik jazıw usılında hám poetikalıq sintaksiste jámlengen»2

Olardı shayır peyzaj, portret, xarakter jasawda hám qaharmannıń ishki ruwxıy halatın, keshirmelerin sáwlelendiriwde sheber qollanǵan, epitet ushın individual avtorlıq kelbetlikler dóretken.

1Поляков М.Я. Вопросы поэтики и художественной семантики. –Москва: Советский писатель, 1986. -212 с. 2 Абрамович Г.Л. Введение в литературоведение. Москва: Просвещение. 1979, 164-ст.

54

Epitet – predmet yamasa háreketke tán bolǵan belgini, qásiyetti, sapanı ayırıqsha anıqlap, onı obrazlı kórsetiw ushın awıspalı mánide qollanılǵan sóz.

Shayırdıń «Dala ármanları» poemasında epitetler arqalı predmettiń yamasa qubılıstıń qásiyetleri ayırıqsha kózge túserlik etip obrazlı súwretlengen. Mısallar:

Sezgir sezim sezer dananıń janın,

Ushqır qıyal uǵar bul keńliklerdi.

Altın shash tolqını shańǵa bılǵanıp,

Appaq moyalıshqa aralar geyde.

Kómir qara shashı qayısıp toqıp.

Taynapır texnika kárwanı shıqtı.

Altın oypat awılımnıń sırtında.

Jazayın jollarda shańlarǵa batıp, Sol ot júrek burawshılar haqqında.

Bul mısallardaǵı sezgir sezim, ushqır qıyal, altın shash, appaq mayalısh, kómir qara shash, taynapır texnika, altın oypat, ot júrek burawshılar dizbeklerindegi anıqlawısh epitetler arqalı predmetke tán bolǵan belgiler, qásiyetler ayrıqsha anıqlanıp, sózdiń obrazlılıǵın arttırıp tur. Sonday-aq poemadaǵı:

Shıqtı márt oyshıllar asaw sahranıń, Oy pikir ármanın izertlemekte.

Qaysar qurǵaqshılıq - shól armiyası.

Onda merwert suwdı eki kók teńiz,

55

Salqın lebi menen jelpip shalqıydı. Jasıl otlaqlar bar maysası semiz, Juwsannıń xosh iyisi onda ańqıydı,Suwıq haqıyqattıń ótkir kózine, Jaltarmay mártlerine tikke qarsı.

Mısallardaǵı asaw (sahra), qaysar (qurǵaqshılıq), merwert suwlı (teńiz), suwıq (haqıyqat) epitetleri awıspalı mánidegi sózlerden bolıp, predmettiń belgisin obrazlı hám ótkir etip kúsheytip tur. Bul epitetler tek usı poemada shayır tárepinen qollanılǵan, onıń jeke stiline tán epitetler. Olar avtordıń sóz qollanıw sheberliginen dóregen hám shıǵarmadaǵı sóz etilgen predmetlerdiń, qubılıslardıń, waqıyalardıń kórkemsúwretleniwinde úlken xızmet atqarıp tur.

Giperbola hám litotalardıń qollanılıwı

Giperbola – predmettiń yamasa qubılıstıń turpatın, kúshin, mánisinasırıp, kúsheytip kórsetiwshi sózler. Mısallar:

Asqar taw Elburs aspanǵa tiygen,

Sımbatlı aq tósin kókshe bult súygen. («Saǵınıw»).

Bir qálem tartqanda gúller ǵumshalasın,Jup qálem jılǵada suwlar haǵlasın, Úsh qálemde búlbil shegip nalasın,

Ishqı páryadında párwana bolsın

(«Qızıń gózzal bolsın, shayra bolsın»).

I.Yusupov óziniń shıǵarmalarında qubılıstı, waqıyanı yamasa olardıń belgisin stillik maqsette ayrıqshalap, ulǵaytıp kórsetken, sol

arqalı oqıwshıda úlken tásir qaldırıwǵa erisken.

Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, sharayatlardı, personajlardı, olardıń is-háreketlerin hádden tıs úlkeytip, asıra súwretlew

56

giperbola dep ataladı. Kórkem sóz sheberleri tásirsheńlikti kúsheytiw, obrazlılıqtı arttırıw maqsetinde giperbolanı qollanadı.

Dosjan, Omarlardıń páti basıldı,

Birazlar murt qoyıp, murnın jasırdı,

Shılpıq páste qalıp, tawlar bas urdı,

Biyiginen Kavkaz, Qırım kórindi.

Shayır bunda giperbolanı qollanıw arqalı lirikalıq obrazdıń ishki dúnyasın tereń ashıwǵa hám qosıktıń yumorlıq sıpatın kúsheytiwge erisken. Bul qatarlardı owqıǵanda erksiz jeńil kúlki payda boladı, eki talant iyesi arasındaǵı bekkem doslıq túsiniledi. Giperbola súwretlew procesine ayrıqsha tús berip, pikirdiń kórkemligin támiyinlegen.

I.Yusupovtıń poeziyasında giperbola usılı da orınlı isletilip, emocionalekspressivlik ushın xızmet etedi. Onıń dóretpelerinde kelbetlikler asıra súwretlewdiń quralı. Mısalı: «Aq altın patshası - ózbek aǵamnıń» qúdiretli qolı menen jaratılǵan paxtanıń «tariyx kórmegen bir zor» kárwanın jáne de arttırıp súwretlegen:

Mıń-mıń telejkalıq bir ullı kárwan,

Ózbekstan jollarında aǵadı.

(«Jáne Jayhun bolıp aqtıń da keldiń»).

Shayırdıń dostı Orazaq Bekbawlievke arnap jazǵan házil qosıǵında «murın» sinekdoxası qollanılǵan.

Bes tóbeden názer salsam hár jayǵa, Maǵan bir ájayıp murın kórindi, Ishqı otı jaman eken janlarım, Murınlar ishinde burın kórindi. (63-bet)

Bunda shayırdıń óz dostına bolǵan jıllı qarım-qatnası, doslıq sezimleri házil túrinde berilgen. Qosıqtı bastan aqırına oqıp qaraǵanımızda lirikalıq personaj etip alınǵan shayırdıń zamanlası O.Bekbawlievtiń xarakteri, insan sıpatındaǵı kelbeti, haq kewilligi, kewli

57

tazalıǵı «murın» sinekdoxasınıń átirapına jámlep sáwlelendirilgen. Sinekdoxa – oy-pikirdi kórkemlep beriw ushın qollanılatuǵın poetikalıq qurallardıń biri.

Usı qosıqta orınlı qollanılǵan giperbola da qosıqtıń kórkemligin támiyinlewge qatnastırılǵan. Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, sharayatlardı, personajlardı, olardıń is-háreketlerin hádden tıs úlkeytip, asıra súwretlew giperbola dep ataladı. Kórkem sóz sheberleritásirsheńlikti kúsheytiw, obrazlılıqtı arttırıw maqsetinde giperbolanı qollanadı.

Dosjan, Omarlardıń páti basıldı,

Birazlar murt qoyıp, murnın jasırdı,

Shılpıq páste qalıp, tawlar bas urdı,

Biyiginen Kavkaz, Qırım kórindi.

Shayır bunda giperbolanı qollanıw arqalı lirikalıq obrazdıń ishki dúnyasın tereń ashıwǵa hám qosıktıń yumorlıq sıpatın kúsheytiwge erisken. Bul qatarlardı oqıǵanda erksiz jeńil kúlki payda boladı, eki talant iyesi arasındaǵı bekkem doslıq túsiniledi. Giperbola súwretlew procesine ayrıqsha tús berip, pikirdiń kórkemligin támiyinlegen.

Adamdaǵı qaysarlıq, alǵa qoyılǵan maqsetke erisiwdegi qaytpaslıq, qıyınshılıqqa tózimlilik, ólimge boysınbaw bılay asırıp súwretlengen:

«Bilmedim, bul netken tas janlı adam?»,

Dep ájel shegindi sorǵalap teri. («Dala ármanları»)

Shayır shıǵarmalarında bunnan basqa da giperbolalıq súwretlewler de ushırasadı:

Máńgi qaysar, máńgi jas minezinde,

Páki batpas saqal basqan júzinde. («Dala ármanları»).

Uzın boylı belorus jazıwshısınıń turpatın ulǵaytıp avtor jeke stillikgiperbola menen súwretlegen:

Hám de Maksim Tanktiń jańa qosıǵın,

Brıldıń bir yarım adamlıq boyın.

58

(«Bul aqsham juldızlar sonday iri edi»).

Litota – giperbolaǵa qarama-qarsı mánide bolıp, predmettiń yamasa qubılıstıń turpatın, kúshin, mánisin júdá kishireytip, páseytip kórsetedi.

Mısalı:

Awzınan sarısı ketpegen ele,

Sen bir palapansań. («Aktrisanıń ıǵbalı»).

I.Yusupov hayal-qızlar obrazların dóretiwde, olardıń portretin jasawda shayır dástúriy litotalardan dóretiwshilik penen paydalana alǵan. Mısalı:

Jigit kórdi anıq anaday jerden,

Qumırsqa súwretli názik bel eken.

(«Sallana-dolana barar bir janan»).

Shayır súwretlenip otırǵan obektti – qızdıń belin, onıń názik hám jińishkeligin hádden kishireytip qumırısqa súwretli dep sıpatlaydı.

I.Yusupov dóretpelerinde qollanılǵan litotalar júdá individual. Sonlıqtan olar tásirli jáne predmettiń belgisin kishireytip súwretlew menen birge, onı jáne de ayqın, kózge túserlik etip sáwlelendirgen. Mısalı:

Bunda qıl moyınlı qılshıqsız salı,

Sallanıp, dolanıp ırǵalar sonday. («Salı atızları»).

I.Yusupov bir predmettiń belgisin kishireytip súwretlewde bir sózdi qaytalamastan, jańa sózler paydalanǵan. Olardıń bári de tánhá I.Yusupov súwretleniwine tán bolǵanlıqtan, kontekstte okkazional mánileri menen júzege kelip, shıǵarmanıń tásirligin kúsheytip kórsetedi. Bunday novatorlıq shayırdıń ózi dóretken shiybaltır hám shiybuwın sózlerindegi litotalıq mánilerden ayqın kórinedi:

Edireyip mayalıshlı jasqada,

Tur kiyiktiń bir shiybaltır ılaǵı. («Arashan»).

Bul shiybuwın ayaqlarım,

Nege shandıp baylanadı? («Tusawlı kiyik»).

59

Kelbetliklerdi giperbolalıq hám litotalıq mánilerde paydalanǵanda shayırdıń tildiń sóz jasaw múmkinshiliklerinen dóretiwshilik penen paydalanıp, onı bayıtqanı hám shıǵarmanıń tásirliligi ushın individuallıq penen paydalanǵanı kórinedi.

Ironiyalıq súwretlewler

Ironiya - sózi onıń tuwra mánisine kerisinshe mánide qollanıw. Sonlıqtan

da ironiya hár qıylı astarlı mánini ańlatıp, satiralıq hám yumorlıq shıǵarmalarda, kóplep ushırasadı. Ironiyada jazıwshınıń súwretlenip atırǵan waqıya, qubılıs hám predmetlerdiń belgileri ústinen kúliwi, mısqıllawı tiykarǵı orında turadı. Sırttan qaraǵanda jazıwshı durısın aytıp otırǵan sıyaqlı kórinedi, biraq usı arqalı

ol sózlerdi tiykarǵı mánisinde emes, al oǵan qarama-qarsı mánide qollanıp,

súwretlenip atırǵan waqıyanıń, zattıń ústinen ashshı mısqıl menen masqaralap kúledi.

Geypara sózler shayır tilinde aytılajaq oy-pikirdi avtorlıq maqsette júzege shıǵaratuǵın kórkemlik quralǵa aynalǵan. Mısalı:

Qalanı jaw qamal etti bir waqta, El basına tuwdı jáne dártli kún. Láshker bası bir márt eken biraq ta,

(Jaw dabolsa aytpay bolmas mártligin). («Ayaz qala»).

Bul jerde márt sózi bir qaraǵanda tuwra mánide qollanılıp atırǵanday, biraq qosıqtıń dawamında bul mártliktiń «sırı» ashıladı:

Bir biyikke shıǵıp alıp ol adam,

Qorazlanıp buyrıq berdi daladan:

«Biz kelgenbiz erkek penen urısıwǵa, Katınlar tez shıqsın – dedi-qaladan, Shashı uzın, qısqa olardıń aqılı, Bir aqshamda ketsin olar maqulı,

60