MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında troplardıń qollanılıwı

Gúlli kóyleginen jelpip aromat,

Júzi mahiy taban ótip baratır («Ótip baratır»).

Metonimiya eki predmettiń yaki qubılıstıń óz ara ishki hám sırtqı

baylanıslarına qaray olardıń awıspalı mánide birinshisiniń ornına ekinshisiniń qollanılıwı. Demek, bunda predmet yaki qubılıstıńarasındaǵı baylanıs tiykarında bir predmet sonıń menen qatnası ekinshi predmet penen ataladı. Nátiyjede bir predmet arqalı basqasha e kinshi predmet túsiniledi. Metonimiya da I.Yusupovtıń «Dala ármanları» poemasında kórkem súwretlewdiń belgili quralı sıpatında úlken rol atqaradı. Mısallar:

Eki júk mashina sergizdan boldı,

Úrgin aq perdesin tuttı aldınan.

Júris júris emes mısal oyıńday,

Arqańda es-tússiz jas gewde jatır.

Ximiya tilsimlerin keltirip tilge,

Hár kuxnyaǵa kirip qazan qaynatar.

Qanday házlik! Keńlik, kún, taza hawa,

Sálem, romantikler, samalday erkin!

Sırttan qaraǵanda usılay, awa.

Azlap prozası bar shıǵar lekin.

Báhár bultı juwıp dalanıń kirin,

Shópler kógergende dalada júrsem.

Qúdiretli kók stixiya oynaǵı,

Adam húkiminde aǵar bul jerden.

41

Bul mısallardaǵı aq perde - «qar», jas gewde - «jas adam», qazan qaynatıw

- «awqat pisiriw», báhár bultı juwıp - «báhár jawını jawıp», kók stixiya -

«tábiyiy zat» degen mánilerde obrazlı qollanılǵan. Teksttegi sózlerdiń ózleriniń tiykarǵı mánilerinen basqasha awıspalı mánilerde qollanılǵanı kórinip tur. Olay bolsa, bul sózler metonimiyalar bolıp esaplanadı. Metonimiya qanday da bir predmettiń yamasa qubılıstıń qásiyetleri, belgileri, sapası t.b. awmastırılıp qollanılıwı nátiyjesinde jasaladı. Mısallar:

Bunıń bári Watan keleshek ǵamı,

Ekenin oysızlar qayaqtan bilsin.

Lekin bilgishler de adasar gey waqta,

Ózi bilermenlik qılǵan gezinde.

Eki kún jetelep sınıǵı sawı,Búgin arqalap júr azannan beri.

Biraq tozıw bilmes doslıq kewiller.

Bul mısallardaǵı, oysızlar, bilgishler, sınıǵı - sawı, kewiller, hawaz degende gáp adam haqqında bolıp tur. Bular adamnıń belgilerine, háreketlerine baylanıslı dóregen metonimiyalar júdá orınlı qollanılǵan.

Gúzde qalalardı awılǵa aydap, Mudam xızmetinde qoyǵan xalıqsań.

Orsaqı sóz aytıp kúldirse zaldı, Sıyhúrmettiń zarı solarǵa qaldı.

Shayır bul qatarlarda belgili bir orın hám ondaǵı adamlar arasındaǵı qatnas tiykarında payda bolǵan metaforalardı orınlı paydalanǵan. Bul mısallardaǵı qalalardı «qala adamların», zaldı

42

«zaldaǵı adamlardı» mánilerindegi metonimiyalar pikirdiń ıqshamlılıǵın támiynlegen.

Menshikli atlarda metonimiyalıq qubılıslar júdá kóp ushırasadı. Shayır yamasa jazıwshınıń shıǵarmaların avtordıń óziniń atı menen ataw arqalı metonimiyalar payda boladı. Mısalı:

Aqtarǵanım Shopen menen Divaev,

Hár qaysısı bir papkada bólek tur.

Tilimizde metonimiyanıń kópshilik jaǵdayda atlıq, kelbetlik sózlerden bolatuǵınlıǵı aytıladı. Metonimiyalıq qubılıs basqa sóz shaqaplarına sanlıq, almasıq, ráwish hám feyillerge de tán bolıp tabıladı.1 I.Yusupovtıń shıǵarmalarında ayırım sanlıq sózler de óziniń san mánisine baylanıslı metonimiyalıq mánide qollanılǵan:

Jetpis seniń jezdeń emes,

Jetpis penen oynama bala.

Bir qız benen qalıp jılın ótkerip,Úyge qaytıp kelgen Antakiyadan.

Bul mısallardaǵı jetpis «jetpis jas», ad jılın «marhumnıń bir jıldan keyingi sadaqası» mánilerinde qollanılǵan.

Shayırdıń shıǵarmalarında is-háreket hám sol háreket quralı ornın bildiriwshi sózler arqalı payda bolǵan metonimiyalar da ushırasadı. Mısallar:

Bilmedim kiygeni qanday tawardan,

Sın-sımbatın kórip esten tanarman.

Tandır japqan jeńgeylerden bar mirát,

Ruxsat joq awız tiymey ótiwge.

Bul qatarlardaǵı kiygeni «kóylegi», tandır japqan «nan pisirgen» mánilerinde sózlerdiń mánisi awısqan.

1 Сувонова Р. Ўзбек тилида метонимия. Тошкент, 2003.

43

Sinekdoxalardıń qollanılıwı

Sinekdoxa awısatuǵın atamalar arasındaǵı baylanıs, jaqınlıq kóz qarasınan qaraǵanda metonimiya menen shegaralas. Sonlıqtan da sinekdoxanı kópshilik jaǵdaylarda metonimiyanıń ishinde qarap, oǵan metonimiyanıń eń kóp taralǵan túrleriniń biri sıpatında anıqlama beredi. Sinekdoxanı basqa usıllardan ayıratuǵın belgi awısatuǵın atamalar arasındaǵı san jaǵınan qatnastan, belgiden ibarat.

Kórkem shıǵarmada jazıwshı sinekdoxa arqalı geypara jaǵdaylarda súwretlenetuǵın predmetke, qubılısqa oqıwshınıń kóbirek názerin awdaradı, sinekdoxa arqalı geyde sol nársege qanday bolsa da bir jaǵımsız sezimdi de beredi. Mısallar: Sarı murttıń qamshını siltep úyrengen qolı bul saparı da qáte jibergen joq («Seydan ǵarrınıń gewishi»).

Jigitlik háseri urǵan murınnıń,

Keminde bir batpan shamalı bolar

(«Bultlar kóp túnegen asqar tawlardıń»)

Bul mısalda sarı murt, murın degen sózler adam mánisinde

qollanılıp, sinekdoxa jasalıp tur. Qamshı siltep úyrengen adamnıń qolı,jigitlik háseri urǵan adamnıń dewdiń ornına shayır sarı murttıń,murınnıń degen sózlerdi qollanıw arqalı oqıwshıda olarǵa bolǵan

jaǵımsız sezim payda etip otır.

Sóz mánilerine baylanıslı kewil awdarıwdı talap etetuǵın usıllardıń biri pútinniń ornına bóleginiń, bóleginiń ornına pútinniń, birliktiń ornına jalpısınıń, jalpısınıń ornına birliktiń awmasıwı arqalı sóz mánisiniń awısıwı bolıp esaplanadı.1

Sinekdoxa. – grek tilinen alınıp, uqsatıw mánisinde. Kórkem shıǵarmada bir pútiniń ornına ońń bir bólegin alıp súwretlew quralı. Sinekdoxa predmetler arasındaǵı muǵdarlıq, sanlıq baylanısqatiykarlanǵan boladı.

1 Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нөкис, 1994, 27-бет.

44

Kópshilik ilimpazlar sinekdoxanı metonimiyanıń bir túri sıpatında qaraydı. Orıs ilimpazı F.M.Selivanov metonimiya hám sinekdoxa tuwralı pikir júrite otırıp, ol zat yaki qubılıstıń belgi yamas háreketleriniń ishki yamas sırtqı uqsaslıqlarınıń, baylanıslarınıń biriniń ekinshisine ótiwi, aralasıwı nátiyjesinde payda boladı. Sinekdoxada bul aralasıw san baylanısı hám qatnası baǵdarında bolsa, metonimiyada sapa baylanısı hám qatnası baǵdarında iske asadı, – dep jazadı (Bul pikir B.Genjemuratovtıń miynetinen alındı)1

Bunday sóz mánisiniń awısıwı sinekdoxalıq usıl dep ataladı. Sinekdoxalar da shayır tárepinen sheber paydalanılǵan. Mısalı:

Muzlı kirpiklerdiń sańlaqlarınan,

Úmit mólt-mólt janar qudıq suwınday.

Tınbasqa sert aytqan shıǵar mına qar,Eki júrekte qan tınbaǵan shelli.

Tiller lalawlastı kelmey góyaǵa.

Joq sol hawayı kóz, salǵan lalagúl

Bul mısallarda pútinniń ornına onıń bólegi qollanılǵan, yaǵnıyadamnıń

1 Генжемуратов Б.Әжинияз лирикасының поэтикасы. Нөкис: Билим, 1997, 22-бет.

45

Mısallarda shinler, dóńgelekler sózlerin shayır mashina sóziniń ornına paydalanǵan.

Geyde sóz awıspalı mánige birlik sandaǵı sózdiń kóplik san formasında keliwi arqalı da ótedi, bul da sinekdoxanıń bir belgisi bolıp esaplanadı. Mısalı:

«Tuwılar jańa dala Danteleri».

Shól prometeyleri - baxıt ustası.

Mısallardaǵı menshikli atlıqlar ǵalabalıq atlıqlarǵa ótken. Kópshilik jaǵdayda kópliktiń ornına birlik qollanılıp ta sinekdoxa jasala beredi. Mısalı:

Shınjırday tutasqan bulardıń janı.

Solay etip, kórkem shıǵarmada sinekdoxa kórkemlew quralı sıpatında

úlken xızmet atqaradı.

Sinekdoxada bir predmettiń mánisi ekinshi predmetke olar arasındaǵı muǵdarlıq qatnasqa baylanıslı awısadı. I.Yusupov adamdı onıń bir múshesi arqalı hám onıń sıpatlı bir belgisi arqalı táriyiplew menen sinekdoxalıq usıldı payda ete alǵan. Mısallar:

Kóp biypul awızlar basqılap onı,

Erkekligi tutıp ǵárdiyispekte («Erkekler tuwıw úyinde»).

Sınshıl dúnya qosıp talay baslardı,

Esap-shot qaqqızıp sınar doslardı

(«Jigittiń sonıńday bir dostı bolsın»).

Donjuanlar keter aqıyısıp,

Saylap shanshıp qálem qaslısın («Sulıwlar hám shayırlar»).

Sını ketpes deydi sırlı tabaqtıń,

Qızlarǵa bergisiz badam qabaqlım («Qudayı qonaqtıń qosıǵı»).

46

Shayır hayal-qızlar obrazın dóretiwdegi dástúriy súwretlewden sheber paydalana otırıp, onı individuallıq penen sinekdoxalıq usılda jaqsı qollanǵan, eń qolaylısın úlken sezgirlik penen tańlap alǵan.

Qırmızı tuwlardı nıq tutıp bekkem,

Million-million qollar: aq, qara, sarı.

Bul jerde shayır aq, qara, sarı sózlerin óziniń jekke stili menen sinekdoxalıq usılda qollanıp, olar arqalı rasalardı pútin bir millet hám xalıqtı aytqan.

Shayır shıǵarmalarında sinekdoxa hayal-qızlarǵa baylanıslı súwretlewlerde olardıń denesiniń bir sıpatlı belgisin ataw arqalı berilgen.Mısallar:

Arıwxan, súyiklim, jipek minezlim,

Seniń házilińnen de sulıwlıq sezdim («Aktrisanıń ıǵbalı»).

Kel, kel, gúldey kúlgen ay júzli meniń,

Keń dalada júrip sır aytısayıq («Dala ármanları»).

Metonimiya kórkem sóz sheberine ıqsham, obrazlı hám tásirli sáwllendiriw imkaniyatın beredi.

Dańqlı bolar olar sonnan,

«Iyttúynekler» urqan jaydı, Endi kórseń umıtılǵan,

Jazǵanın jurt oqımaydı. (26-bet)

I.Yusupovtıń shıǵarmalarında qollanılǵan metonimiya hám sinekdoxalar, tiykarınan, xalıq tilinde keń tarqalǵan awıspalı mánidegi sózler bolǵanı ushın shıǵarmanıń tiline xalıqshıllıq hám obrazlılıq beriw ushın xızmet qılǵan. Shayır

óziniń shıǵarmalarında metonimiya hám sinekdoxalardı júdá orınlı qollanǵan. Solay etip, metonimiya hám sinekdoxalar tilde de, kórkem ádebiyatta da

metaforaǵa qaraǵanda sezilerli dárejede az ushırasadı. Metonimiya óz ara baylanısına kóre awıspalı mánide qollanılıwı, sinekdoxa pútinniń

47

ornına onıń bóleginiń qatnasına baylanısın mániniń awısıwı bolıp, bunday baylanıslar metaforadaǵı uqsaslıq qatnaslarǵa qaraǵanda az tarqalǵan. Sebebi bir predmet yaki qubılıs penen basqa predmet yamasa qubılıs ortasındaǵı uqsaslıq sheksiz bolǵanı ushın da metaforanıń payda bolıw derekleri de sheksiz. Metonimiya hám sinekdoxanıń payda bolıw jolı hám usılları bolsa olar tiykarlanatuǵın baylanıslardıń turmısta sheklengen bolǵanı ushın da onsha kóp emes. Bul kózqarastan alıp qaraǵanda, metonimiya hám sinekdoxa tek kórkem súwretlew quralı sıpatında kórkem ádebiyatta, al ulıwma alǵanda, tilde de onsha keń tarqalmaǵan. Sonıń menen birge, kórkem ádebiyattaǵı metonimiya hám sinekdoxalardıń kópshilik bólegi de tillik qubılıslar bolıp, olar burınnan tilde tayar halında qollanılıp kiyatır. Basqasha aytqanda, avtordıń jekke metonimiya hám sinekdoxaları júdá az ushırasadı. Bul jaǵdaydı I.Yusupovtıń shıǵarmaları tilinde de tolıq kóriwge boladı.

48

Úshinshi bap

Epitetler, giperbola hám litotalar, ironiya, janlandırıw

hám perifrazalardıń qollanılıwı

Epitetlerdiń qollanılıwı

Predmet yamasa háreketke tán bolǵan belgini, qásiyetti, sapanı ayırıqsha anıqlap, onı obrazlı etip kórsetiw ushın awıspalı mánide qollanılǵan sóz epitet dep ataladı. Mısallar:

Jaqtı dúnya kórip quwanǵan bulaq,

Gúmis kúlki menen aqtı sıldırap («Bulaq haqqında ballada»).

Xosh bolıń, altın jaǵıstaǵı,

Livadiya júzimlikleri («Livadiya júzimliklerine»).

Epitetler I.Yusupovtıń shıǵarmalarında kóp qollanılǵan. Shayır ózi súwretlep atırǵan waqıyaǵa, qubılıslarǵa, qaharmanlarǵa tán belgilerdi daralap, ayqınlap ayırıqsha etip kórsetiw ushın epitetlerden orınlı hám ónimli paydalana alǵan. Mısallar:

Muz túserde tuwlap ol hasıl balıq,

Qızıl suw teńizge gúwlep jetkende.

Gúlshe shabaqların dúrletip aydap,

Kók teńizge keler edi masayrap.

Suwıq edi jılqı minez aybatıń,

Júzińe arasat ızǵarı urǵan.

Japakesh úmit aǵashı,

Seni kórsem jasaǵım keler.

Suwı qumaytlanǵan bir ázim dárya,

49

Ruwxım arqalı aǵıp baradı.

Shayırdıń «Duzlı samallar» toplamınan keltirilgen bul qatarlarda hasıl balıq, gúmis shabaq, jılqı minez aybatıń, úmit aǵashı, qumaytlanǵan bir ázim dárya sózleri epitetler bolıp, olar shayır tárepinen sheber qollanılǵan.

Suwı qumaytlanǵan bir ázim dárya,

Ruwxım arqalı aǵıp baradı.

Shayırdıń «Duzlı samallar» toplamınan keltirilgen bul qatarlarda hasıl balıq, gúmis shabaq, jılqı minez aybatıń, úmit aǵashı, qumaytlanǵan bir ázim dárya sózleri epitetler bolıp, olar shayır tárepinen sheber qollanılǵan.

Epitet – grek tilinen – anıqlaw mánisinde. Kórkem ádebiyat tilinde predmet, waqıya, hádiyse, túsinik hám adamlardıń belgi-sıpatların anıqlap, sıpatlap keletuǵın troplardıń bir túri. Anıqlawshı sóz anıqlanatuǵın sóz benen birigip, óziniń belgi-qásiyetlerin oǵan kóshirgenhalda súwretlew obektiniń anaw yamasa mınaw tamanların sıpatlaydı1. Epitettiń kórkemlew xızmeti sonda, ol arqalı shayır yaki jazıwshı qaharmannıń yamasa qubılıstıń ózine tán belgilerin ayrıqsha kórsetip, oǵan oqıwshınıń dıqqatın tartadı, onda emociya payda etedi.

Sulıwlar ıshqında bárha kúydirip,

Oynawǵa úyrengen házilkesh táǵdir,

Ǵaybana ashıqlıq penen súydirip, Sınamaq bolǵandı, bálki, taǵı bir. (66-bet)

Bul qosıqta shayırdıń jeke ómirinde júz bergen waqıyalarǵa baylanıslı ishki gúyzelisleri sáwlelengen. Lirikalıq qaharmannıń jası ótkennen sońǵı óz ómirine baha beriwleri, muhabbat súyiwshilik sezimlerin súwretley otırıp, insan ushın hámiyshe ıshqı-muhabbat muhaddes tuyǵı bolıp qalatuǵınlıǵı haqqındaǵı kórkem mazmundı

1 Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент, Узбекистон, 2002, 338-бет.

50