MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında troplardıń qollanılıwı

Jem kórgen qırǵıyday jigit jutınıp

(«Sallana-dollana barar bir janan»)

Ash názerin tikti suǵı ótkenshe,

Dúziw edi arbakeshtiń júregi,

«Quday bar» dep kóp jıl baxıt tiledi. («Joldas muǵallim»)

Basıp ozıp ótpekshi bolar. («Mashinalar jolǵa shıǵadı»)

Ayman, toqtap endi bos áńgimeni («Aktrisanıń ıǵbalı»)

Mısallardaǵı ash (tolqın, názer), dúziw (júrek), kerbaz (Volga), bos

(áńgime) sózleri metaforalıq mánilerde qollanılǵan. Olardıń hár biri jańa mánilerde okkazional sıpatta paydalanılıp, shıǵarmanıń emocionalekspressivlik kúshin arttırıw ushın xızmet etedi. Bul jerde shayır bir obekttiń belgisin subektke kóshiriwde olardıń eń sıpatlı, zárúrli, dara qásiyetlerin tolıq ańlap, obrazlı qabıl etip hám oqıwshıǵa kórkemlep jetkerip bere alǵan.

Dúziw, tereń sózleri zattıń sının, ólshemin bildiredi. Shayır bul sózlerge hár qıylı stillik planda awıspalı máni júkleydi, usı arqalı kórkemlikke, obrazlılıqqa erisken, aytılajaq pikirdi ıqsham jetkerip bergen. Mısallar:

Óziń dúziw bolsań, kópdur dos-yaran.

(«Jigittiń sonıńday bir dostı bolsın»).

Máńgi muhabbattıń qosıǵın tıńla,Romeo emes pe áwel-ha ólgen?

Djuletta sál erte oyanǵanında.

31

Qoy boldı… Tereńge túsip ketermen. («Jınısımdı jırlayman»)

Birinshi mısalda dúziw sózi awıspalı mánide «durıs niyetli», «haq kewilli insan» mánisin beredi. Sońǵı mısaldaǵı tereń sózi sol ózi sóz etip otırǵan máńgi muhabbattıń tariyxı, ótmishi sıpatında awıspalımánide qollanılıp tur.

Solay etip, shayır hár bir sózge kórkemlew qurallarınıń qollanıwına ayırıqsha dıqqat qoyıp, olardan zárúrligin oy-pikirdiń, konteksttiń talabına qaray tańlap alǵan. Sonlıqtan shayır qollanǵan sózler ózlerinde kúshli emocionalekspressivlik mánini alıp júriwshi quralǵa aylanǵan. Bunday sózler shayırdıń qollanısında jańa sóz qorshawında kútilmegen mánileri menen ashıladı hám tásirli bolıp keledi.

Shayırdıń shıǵarmalarında teńewler, tiykarınan, -day/-dey, -tay//-tey affiksi hám yańlı, misli, mısalı, kibi hám t.b. tirkewishler arqalı bildirilgen. Usı usıllar arqalı jasalǵan teńewler shayırdıń sheberligin ayqın kórsetip turadı.

32

Ekinshi bap

Metonimiya hám sinekdoxalardıń qollanılıwı

Metonimiyalardıń qollanılıwı

Eki predmet yamasa qubılıstıń óz ara ishki yamasa sırtqıbaylanısına qaray awıspalı mánide qollanılǵan sózler metonimiya dep ataladı. Sinekdoxa – metonimiyanıń bir túri. Bunda bir predmettiń mánisi ekinshi predmetke olar arasındaǵı muǵdarlıq qatnasqa baylanıslı awısadı.

Metonimiya hám sinekdoxalar tilde de, kórkem ádebiyatta da metaforaǵa qaraǵanda sezilerli dárejede az ushırasadı. Metonimiya óz ara baylanısına kóre awıspalı mánide qollanılıwı, sinekdoxa pútinniń ornına onıń bóleginiń qatnasına baylanısın mániniń awısıwı bolıp, bunday baylanıslar metaforadaǵı uqsaslıq qatnaslarǵa qaraǵanda az tarqalǵan. Sebebi bir predmet yaki qubılıs penen basqa predmet yamasa qubılıs ortasındaǵı uqsaslıq sheksiz bolǵanı ushın da metaforanıń payda bolıw derekleri de sheksiz. Metonimiya hám sinekdoxanıń payda bolıw jolı hám usılları bolsa olar tiykarlanatuǵın baylanıslardıń turmısta sheklengen bolǵanı ushın da onsha kóp emes. Bul kózqarastan alıp qaraǵanda, metonimiya hám sinekdoxa tek kórkem súwretlew quralı sıpatında kórkem

ádebiyatta, al ulıwma alǵanda, tilde de onsha keń tarqalmaǵan. Sonıń menen birge, kórkem ádebiyattaǵı metonimiya hám sinekdoxalardıń kópshilik bólegi de tillik qubılıslar bolıp, olar burınnan tilde tayar halında qollanılıp kiyatır. Basqasha aytqanda, avtordıń jekke metonimiya hám sinekdoxaları júdá az ushırasadı. Bul jaǵdaydı I.Yusupovtıń shıǵarmaları tilinde de tolıq kóriwge boladı.

Metonimiyalıq usıl arqalı sóz mánisiniń awısıwı házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikologiyasında sózdiń kóp mániligin bayıtıwdıń eń áhmiyetli derekleriniń biri bolıp tabıladı. Bul usıl arqalı payda bolǵan máni tek awısqan máni ǵana bolıp qoymastan, sonıń menen birge, kóbinese obrazlı da máni bolıp keledi. Mısalı:

33

Qosıq qılıp aqbas penen jantaqtı,

Geybirewler miynet etpey mal taptı,

Durıs ayırıw ushın qaranı, aqtı,

Ilgir zeyin sınshı kerek, sın kerek («Sın kerek»).

Bul mısalda qaranı, aqtı degen sózler awısqan mánilerde qollanılıp tur. Onda qaranı, aqtı sózleri «jaqsı menen jamandı» degen mánilerde qollanılǵan. Olar emocional obrazlılıqqa iye.

Metonimiya da, metaforalar uqsap, kórkem shıǵarmalarda kórkem súwretlewdiń belgili quralları sıpatında xızmet etedi. Sonlıqtan kórkem sóz sheberi metonimiya arqalı awısqan mánili sózlerden jiyi paydalanadı, sol arqalı stillik ózgesheliklerdi, sóz obrazlılıǵın, máni ótkirligin dóretip otıradı.

Metonimiya I.Yusupovtıń shıǵarmalarında stillik maqsetlerde sheber qollanılǵan.

Kóz áynegin qıysaytıp kiyip,

Michurindi oqıydı geyde («Paxtakesh bala»).

Frak kiygen sáteń ózbek,

Yoshıp orkestrdi gózlep,

Shıbıǵın bir siltep endi,

Gúnireńter Betxovendi («Ózbekstan»).

Bul mısallardaǵı Michurindi, Betxovendi degen sózlerde olardıń shıǵarmaları túsiniledi.

Eki júk mashina sergizdan boldı,

Úrgin aq perdesin tuttı aldınan.

Júris júris emes mısal oyınday,

Arqańda es-tússiz jas gewde jatır.

34

Ximiya tilsimlerin keltirip tilge,

Hár kuxnyaǵa kirip qazan qaynatar.

Qanday házlik! Keńlik, kún, taza hawa,

Sálem, romantikler, samalday erkin,

Sırttan qaraǵanda usılay, awa,

Azlap prozası bar shıǵar lekin.

Báhár bultı juwıp dalanıń kirin,

Shópler kógergende dalada júrsem.

Qúdiretli kók stixiya oynaǵı, Adam húkiminde aǵar bul jerden,

Shayırdıń «Dala ármanları» poemasınan keltirilgen bul mısallardaǵı aq perde sózi «qar», jas gewde sózi «jas adam», qazan qaynatar sózi «awqat pisiredi», báhár bultı juwıp sózi «báhár jawını jawıp», kók stixiya sózi

«tábiyiy zat» degen mánilerde obrazlı qollanılǵan. Teksttegi sózlerdiń ózleriniń tiykarǵı mánilerinen basqasha awıspalı mánilerde qollanılǵanı kórinip tur.

Metonimiya qanday da bir predmettiń yamasa qubılıstıń qásiyetleri, belgileri, sapası hám t.b. awmastırılıp qollanılıwı nátiyjesinde jasaladı. Mısallar:

Bunıń bári Watan keleshek ǵamı,

Ekenin oysızlar qayaqtan bilsin.

Lekin bilgishler de adasar gey waqta,

Ózi bilermenlik qılǵan gezinde.

Eki kún jetelep sınıǵı-sawı,

35

Búgin arqalap júr azannan beri.

Bir tozıw bilmes doslıq kewiller.

Sulıw, súy sen meni, - deydi sol hawaz.

«Dala ármanları» poemasınan alınǵan bul mısallardaǵı oysızlar, bilgishler, sınıǵı-sawı, kewiller, hawaz degen sózlerde gáp adam haqqında bolıp tur. Bul sózler adamnıń belgilerine, háreketlerine baylanıslı dóregen metonimiyalar.

Qolǵa túsken ańday jawız kóz benen,

Qaraysań temir tor aynadan sırtqa («Bir baxıtlı adam baratır»). Shayır aynaǵa baylanıslı temir tor degen belgini qollanıw arqalı

predmet hám onıń sırtqı belgisi arasındaǵı baylanısqa tiykarlana otırıp, metonimiyalıq súwretlew dóretken. Bul belgi arqalı, yaǵnıy temirtor ayna arqalı

ápiwayı ayna emes, al «tyurma anası», «qamaqxana» ekenligi túsiniledi. I.Yusupovtıń shıǵarmalarında metonimiya predmet hám ondaǵı hár qıylı

belgiler arasındaǵı baylanıslarǵa tiykarlanǵan. Máselen, Piyada oqıwǵa qatnar kishkenem,

Oǵan da mashina al dep buyırmas («Bir baxıtlı adam baratır»).

Bunda shayır adam ómirindegi balalıq dáwirdi kórsetiwshi belgi arqalı sol dáwirde jasawshı balanı aytadı.

Tómendegi mısalda da shayır sinonimlerden durıs paydalana otırıp, metonimiyalıq usıl arqalı oy-pikirdiń emcional-ekspressivligin támiyinlewge erisken.

Kóbiń balalıqtan mahrum bolǵansız,

Qarshadaydan qayqı tayaq alǵansız («Aǵartıwdıń jıl quslarına»).

Shayır óz ómirin el xızmetine arnaǵan insanlarǵa baǵıshlaǵan qosıqlarında belgi arqalı metonimiyanı paydalanǵan. Mısallar:

36

Miyrimli, kishipeyil, úlken boldıń,

Jasampaz, janı sulıw, kórkem boldıń

(«Jigittiń jetpis kóklemi»)

Keltirilgen mısallardaǵı úlken, náhán sózleri arqalı simpatiya menenadam metonimiyalıq usılda súwretlengen.

I.Yusupov - óziniń jekke shayırlıq stili menen tanılǵan kórkem sózzergeri. Bul onıń metonimiyadan paydalanıw sheberliginde anıq kórinedi.

Onda hayal-qızlar tegis,

Taqqanı qımbatlı shıǵar,

Kózi tórtew, qolı segiz,

Ózinshe sımbatlı shıǵar («Tigilemen Qus jolına»).

Shayırdıń «Alıs Malayziya kóshelerinde» dep atalatuǵın qosıqlar dúrkiminde kelbetlikler arqalı berilgen ájayıp metonimiyalıq súwretlewler ushırasadı.

Hám qarap qoyaman urlanıp bazda,

Qızdıń qońırawlı ayaqlarına.

Metonimiya shayırdıń lirikasınıń kórkemlik qunınıń artıwına tiykar bolıp, oǵan kem sózli, tereń mánili obrazlılıq qoskan. Mısalı:

Tariyxshıǵa pal ashtırıp,

Áyyemgime tarıspayman. («Qaraqalpaq haqqında sóz»).

Shayır júdá ápiwayılıq penen obrazlılıq dóretken, yaǵnıy áyyemgi sózi arqalı xalıqtıń ótmishi, pútin bir tariyxıy dáwir haqqında kórkem pikir bildirgen.

Otırıspada eske tússeń náǵaybıl,Ismiń tirilmese mısalı bir gúl,

Jaqsıń ilinbes tilge sol gezde («Sorsha»).

37

Bul qatarlardaǵı jaqsı sózi metonimiyalıq mánide ózgeshe qollanılǵan.

Jaqsı sózi metonimiyalıq usılda awısıp, II bet tárepinen islengen barlıq «unamlı is-háreketler», «jaqsılıqlar», «adamgershilik isler» degen mánilerdi ańlatıp tur.

Aytpasa da bildim, ne bolǵan halı, Qamıslıqtan shıǵıp qam semiz sarı,Kól boyında onı uslap alıptı,

Kiyimi jırtılǵan, kewli jaralı («Búlbil uyası»).

Ashıldı da kirdi birew – shoq saqal,

Kúldi jırtqısh dawıs penen qarqıldap («Joldas muǵallim»).

Bul mısallarda sarı sózi metonimiya xızmetinde kelip, pikirdi qısqa hám qosımsha emocional-ekspressivlik boyawlar menen bildirilgen. Bul jerde pikir iyesiniń subektiv qatnası «jerkeniw», «jaman kóriw» mánileri ayqın seziledi. Bunda unamsız obraz onıń jekke bir belgisi arqalı ashıp berilgen.Olardıń aldınan kelgen qam segmiz, shoqsha saqal komponentleri de sol obrazlardıń unamsız tárepin tolıq ashıw ushın paydalanıp, sarı sózi menen birlikte tásirlilikti kúsheytip turıptı. Qam semiz sarı urıs waqtında awıldaǵı hayal-qızlarǵa-soldat kelinshegine óziniń haram oyın ámelge asırıwǵa háreket etken «Búlbil uyası» poemasındaǵı personaj –

«semiz awlatkom», «qam semiz begimdi» kórsetse, «shoqsha saqal», «shoq saqal sarı» - xalıqtıń dushpanı «Joldas muǵallim» shıǵarmasındaǵı

38

Ámet obrazın sáwlelendirip tur. Al bir dápeń qara metonimiyasındashayırdıń unamsız qatnası sezilmeydi.

Guculdıń aq kiygen jas dilbarına, Megzer qalǵıp turǵan wyqısız sholpan.

Shayırdıń «Kiev oktavaları» degen bul qosıǵında aq sózi arqalıukrain qızlarınıń kiyiniwi, kiyimleri kórsetilgen.

Báhárde dolanǵan qırmızı gúlim,

Laplama qızıldan kóylegi onıń («Jarasar»).

Shayır bul qosıqtıń qatarlarında qızıl reńdi kóylek penen jasandırıp, tábiyattı gózzallandırıp kórsetken hám úlken tásirlilik dóretken.

I.Yusupov lirikalıq qaharmanlardıń keshirmelerin, ruwxıy jaǵdayın, tásirleniwshiligin, hár túrli jaǵdaylardaǵı ózgerislerin awıspalı mánilerdegi sózlerden paydalanıp, obrazlılıqtı, estetikalıq tásirlilikti júzege shıǵara alǵan. Mısalı:

Qızıl payda boldı qızdıń túsinde,

Sóyler lekin, sır bermegen pishinde («Joldas muǵallim»).

Aldıńǵı terimshilerdiń slѐtına baratırıp, Urısayda baspashılardıń qolına túsken Gúljandı kolxoz saqshısı Tilep qutqarǵan, ol muǵallimdi – Gúljannıń kúyewin soraǵan waqıtta qızdıń kórinisi, ruwxıy halatı qızıl sózi arqalı sáwlelendirip, okkazional metonimiya jasalǵan.

Arsha aǵashlar sallanısıp kiyingen jasıl,

Kızǵaldaqlar bayram kúngi qızlarday jaynar («Alatawdan samal»).

Jıqtıq tábiyattıń jasıl tawların,

Záhárlep pitirdik aǵın suwların («Alıs áwladlarǵa»).

I.Yusupov tábiyat kórinisin, peyzajdı beriw ushın jasıl reń arqalı poeziya ruwxına sáykes emocional-ekspressiv mánide individual qollanıp, jańa mánidegi súwretlewlerdi jasaǵan hám sóz benen tábiyattıń gózzal

39

súwretin sızıp, obrazlı kórinisler menen obektti hár tárepleme janlı hámayqın sáwlelendire alǵan.

Shayırdıń dóretiwshiliginde adamdı kiygen kiyimi arqalı súwretlewde metonimiyadan sheber paydalanǵan.

Moda quwǵısh kerbaz qarındaslar da,

Tar balaqlı stilyaga jaslar da,

Seni kórse bir tamsanbay ótpeydi («Nókistegi kan gúllerine»).

Bul qatarlarda tar balaqlı sózi jaslardıń ózin tikkeley emes, al shalbar arqalı bildirip kelgen. Bul tómendegi qatarlarǵa salıstırǵanda ayqınkórinedi.

Shalbar kiyseń tar balaq,

Tartıp sheshindireyik («Wásiyat»).

Bul jerde de shayır qollanǵan metonimiyalardıń mánileri júdá keń. Onda avtor sózlerdi okkazional qollanıp, predmet, qubılıslardı sıpatlı belgileri menen kórkem súwretlegen.

Ábekeń saw bolsın, ur shapalaqtı,

Al, mınaw kim eken jasıl qalpaqlı («Aktrisanıń ıǵbalı»).

Bul mısaldaǵı jasıl qalpaqlı sózi personajdıń sóylew tilinen berilgen metonimiya, ol adamdı ańlatadı.

I.Yusupovtıń shıǵarmalarında predmettiń yamasa qubılıstıń belgisin bildiretuǵın metonimiyalar tilge shıray beretuǵın, emocionalekspressivlik boyaw menen súwretlenip otıratuǵın obektti jáne de tásirli, obrazlı etip kórsetiwshi bir usıl. Bunda shayırdıń sóz hám onıń mánilerin tereń ózlestirip, onı jańa mánilik basqıshlarǵa kóterip bayıtqanın kóriwge boladı. Metonimiya hayal-qızlarǵa baylanıslı súwretlewlerde jáne de tásirli shıqqan. Hayal-qızlarǵa baylanıslı usı dástúrlik súwretlewlerdi shayır novatorlarsha sıpatlaw ushın metonimiyalıq usıl menen qollanǵan, onıń gózzallıǵın súwretlewdi ózgeshe bir usılda ámelge asırıp, poeziya tiliniń kórkemlik qunın kúsheyte alǵan:

40