MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında troplardıń qollanılıwı

ushın qollanıladı. Stilistikada ol gradaciya dep ataladı hám úlken ekspressivlikke iye boladı. Mısalı:

Jaqında ǵana sen tań ediń bul jaqta, Sen kóbeydiń, sen jayıldıń, ǵawladıń.

Kórkem shıǵarmadaǵı antonimlerdi analizlegende olar arqalı jasalǵan antiteza (mısalı, Berdaqta: Jigitlik degen nar eken, ǵarrılıq degen jar eken), oksyumoron (tiri, ólik. erkek, hayal), ironiya (máselen, ǵarrıǵa: Háy bala, yamasa jas jigit dew) hám t.b. qubılıslardıń jazıwshı tárepinen qollanılǵan kontekstlik antonimlerdiń kórkemlik xızmetlerine itibar beriw kerek.

Kórkem shıǵarmada personajlardıń atları, laqapları, familiyaları da qaharmandı satiralıq planda sıpatlap obrazlılıq payda etedi.

Jazıwshı kórkem shıǵarmada qarapayım sózlerdi, dialektizmlerdi, kásiplik sózlerdi, jargonlardı, sonday-aq basqa tildiń sózlerin belgili bir maqsette obrazlılıq ushın paydalanıwı múmkin.

Frazeologizmler úlken emocionallıq-ekspressivlik boyawǵa iye bolǵanlıqtan, kórkemlep súwretlewde keń qollanıladı. Frazeologizmlerdiń hár qıylı variantları, sinonimleri avtorlıq bayanlawda da, personajlardıń tilinde de qollanılıp, olardı sıpatlaw ushın xızmet etedi.

Jazıwshı sonday-aq naqıl-maqallardı biraz ózgertip obrazlılıq ushın paydalanıwı múmkin. Kórkem shıǵarmada geyde avtor tildegi belgili sóz jasalıw usıllarınıń modelleri boyınsha ózinshe jańa sóz jasaydı.

Tildiń súwetlew quralları-sózlerdegi stilistikalıq boyawlar, morfologiyalıq formalardıń hám sintaksislik konstrukciyalardıń ekspressivlik ózgeshelikleri tekstte bólek-bólek emes, al birigip shıǵarmanıń kórkemligin keltirip shıǵaradı, mazmundı obrazlı etip kórsetedi. Sonlıqtan shıǵarmanıń tilindegi obrazlılıqqa iye bolǵan barlıqelementler qatar, teń birge analizleniwi kerek.

Kórkem shıǵarmanıń tilin izertlegende jazıwshı yamasa shayırdıń sol shıǵarmada tildiń kórkemlew quralların qalay qollanǵanlıǵı, kórkem

11

obraz jasaw ushın sózlerden, sóz formalarınan, sintaksislik konstrukciyalardan qalay paydalanǵanlıǵı, onıń jeke sóz qollanılıw sheberligi, stili anıqlanıwı kerek. Sol waqıtta ǵana jazıwshınıń til ózgeshelikleri, jekke stili, kórkem shıǵarma tiliniń ózgeshelikleri ashıp kórsetiledi.

Kórkem ádebiyat tili milliy ádebiy tilde ayrıqsha orın iyeleydi, sonlıqtan da onıń funkcionallıq stiller qatarındaǵı ornına kóz qaras hár qıylı. Kópshilik ilimpazlar kórkem ádebiyat stilin funkcional stiller sistemasına qosıp qaraydı, al geypara izertlewshiler onı funkcional stil dep esaplamaydı.

Haqıyqatında da, kórkem ádebiyat stili basqa funkcional stillerge salıstırǵanda ózine tán bolǵan ózgesheliklerge iye. Ol, birinshi gezekte, óziniń tásir etiw funkciyasın iske asırıw ushın ulıwma xalıqlıq tildegi barlıq quramlardan, qatlamlardan paydalanadı.

Kórkem ádebiyat stili tómendegi ózgeshelikleri menen sıpatlanadı.

1. Kórkem shıǵarma tek xabardı, waqıyanı, informaciyanı jetkizip beriw menen sheklenbey, sonıń menen birge oqıwshınıń sezimlerine, estetikalıq kózqaraslarına tásir etedi. Bul jerde tildiń kommunikativlik hám estetikalıq funkciyaları birigip xızmet etedi. Sonlıqtan da jazıwshı yamasa shayır waqıyanı tolıq obrazlı etip beriw ushın tildegi barlıq leksikalıq, morfologiyalıq, sintaksislik qurallardan, hár qıylı kórkemlew qurallarınan paydalanadı.

2.Ádebiy shıǵarmada tildegi qálegen basqa stildiń elementleri de qollanıp, olar qaharmanlardıń tilinde satiralıq hám t.b. maqsetler ushın paydalanadı.

3.Kórkem ádebiyatta kórkemlew quralları keń qollanıladı. Olardan sózlerdiń awıspalı mánide qollanıwınan jasalǵanları troplar dep ataladı. Oǵan epitet, metafora, teńew, metonimiya, sinekdoxa, giperbola, perifraza kiredi. Al sintaksislik konstrukciyalar arqalı jasalǵan qurallar stilistikalıq

12

figuralar dep ataladı: antiteza, ritorikalıq soraw, anafora, qaratpa, gradaciya hám t.b.

4. Kórkem shıǵarmada avtordıń jeke dóretiwshiligi, onıń dúnya tanıwshılıǵı, sheberligi, onıń obrazı kórinedi.

Ádebiy shıǵarmada haqıyqıy turmıs súwretlenedi, biraq jazıwshı usı turmıstı hár qıylı sezimler, kórkem obrazlar arqalı bayanlap, oǵan óziniń qatnasıwın da ańlatadı. Ol bunı oqıwshınıń sanasına, sezimine hártárepleme tásir etiw maqsetinde isleydi. Bunday obrazlılıq tildegi hár qıylı kórkemlew quralları arqalı iske asırıladı.

Kórkem tekst quramındaǵı til quralları avtordıń aytajaq pikirine, oyına sáykes bolıp keledi. Onıń ushın jazıwshı tekst ústinde kóp miynet etedi, onı dóretedi, ózgertiwler kirgizedi, tolıqtıradı hám t.b. Sonıń nátiyjesinde haqıyqıy kórkem shıǵarma payda boladı. Sonlıqtanda ádebiy shıǵarmanıń tilin, ondaǵı til qurallarınıń qollanıw ózgesheliklerin, jazıwshınıń jeke dóretiwshiligin anıqlaw

úlken áhmiyetke iye, sebebi bul arqalı jazıwshınıń sheberligi, ádebiy tildi rawajlandırıwdaǵı úlesi, onıń jeke stili kórinedi.

Obrazlı sóylew quralları, ásirese, poetikalıq shıǵarmalarda, olardıń ritmikası, qosıq qatarlarınıń uyqası, sózlerdiń seslik quramı menen birge predmettiń obrazın kórkem hám ótkir etip beriw ushın xızmet etedi.

Házirgi qaraqalpaq poeziyasında usınday poetikalıq shıǵarmalardıń avtorı, talantlı shayırlardıń biri, kórkem sóz sheberleriniń biri – Ibrayım Yusupov. Onıń atı kópshilikke keńnen mádim. Ol Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, Respublikalıq Berdaq atındaǵı sıylıqtıń laureatı, Ózbekstan qaharmanı. Shayırdıń lapızlı lirikası, obrazlı filosofiyalıq shıǵarmaları oqıwshılar jámiyetshiligi tárepinen joqarı bahalandı.

I.Yusupov házirgi qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıwına hám onıń jańa shıńlarǵa kóteriliwine úlken úles qostı. Ásirese onıń qaraqalpaq poeziyasında poema janrın rawajlandırıwda xızmeti ayrıqsha.

13

Shayırdıń «Joldas muǵallim», «Aktrisanıń ıǵbalı», «Akaciya gúllegen jerde», «Dala ármanları», «Tumaris» hám t.b. poemaları kitap oqıwshılarına keńnen tanıs. Onıń shıǵarmaları rus, ózbek, qazaq hám t.b. tillerge de awdarıldı.

Biz I.Yusupovtıń shıǵarmaların oqıp qaraǵanımızda ótkir obrazlı, tereń ideyalı ekenin kóremiz. Ol hár bir shıǵarmasında súwretlengen waqıyanı, qubılıstı oqıwshınıń yadında qaldırıw ushın obrazlıq qatarlar menen sheber súwretlegen. «Jazıwshı óziniń aytayın degenin tek jay ǵana xabarlap qoymaydı, ol oqıwshınıń sezimine tásir etedi, shıǵarmanıń qaharmanı menen quwanıwǵa, qayǵırıwǵa, olardıń háreketlerin durıs yamasa nadurıs dep tastıyıqlawǵa májbúrleydi».1

Jazıwda, sóylewde pikirdiń ıqshamlıǵı, kórkemligi hám onıń ótkirligi artıwı ushın tildegi hár qıylı kórkemlew quralları keń paydalanıladı. Til - ádebiyattıń birinshi elementi, sebebi hár qanday ádebiy shıǵarmanıń kórkemligi onıń tili arqalı, ondaǵı kórkemlew quralları arqalı kórinedi.

Qaraqalpaq til biliminde kórkem shıǵarma tilin izertlew máseleleri boyınsha izertlewler az. Kórkem shıǵarma tiliniń ulıwma máseleleri ayırım jazıwshı hám shayırlardıń tili haqqında (E.Berdimuratov, A.Najimov, A.Bekbergenov, Sh.Ábdinazimov, Sh.Shámshetdinov, B.Ubaydullaev, B.Yusupova, E.Allanazarov, G.Qarlıbaeva hám t.b.) kóplegen maqalalar járiyalandı. Degen menen, bul máseleniń kóplegen tárepleri ele arnawlı izertlewlerdi talap etedi.

I.Yusupovtıń hár bir shıǵarmasındaǵı qaharmanlardıń, waqıyalardıń kórkem súwretleniwi, olardıń obrazlı bolıw sebebi, shayırdıń tildiń kórkemlew qurallarınan orınlı hám sheber paydalana alıw uqıbın kórsetedi.

1 Ахметов С., Султанов К. Әдебияттаныў. Нөкис, 1987, 150-бет

14

Shıǵarmanıń kórkem obrazlı xarakterge iye bolıwında tili úlken xızmet atqaradı. Shıǵarmada kórkem obrazlardı dóretiwdiń birden birusılı tildegi sózler bolıp esaplanadı. Jazıwshınıń sheberligi tek ǵana waqıyanı bayanlap beriw emes, al sol waqıyanı obrazlı etip shıǵarıw ushın til baylıqlarınan paydalanıwında da kórinedi.

Ádebiyat stili tarawında shıǵarmanıń ideyalıq – obrazlıq mazmunın dóretiwi, onıń kommunikativlik ám estetikalıq xızmetin arttırıwǵa sebepshi bolatuǵın tiykarǵı leksika-semantikalıq baylıqlarda da boladı. Olar tildiń rawajlanıw tariyxı dawamında payda bolıp, onıń jámiyetlik funkciyasınıń keńeyiwine baylanıslı rawajlanıp otıradı.

Tildiń kórkemligin támiyinleytuǵın bunday semantikalıq baylıqlar troplar hám stilistikalıq figuralar bolıp tabıladı. Bulardıń ádebiy shıǵarmada durıs, orınlı qollanılıwı sol shıǵarmanıń bahasın, kórkemligin arttıradı.

Troplar degende bir sózdiń ayırım kontekstlerde óziniń tiykarǵı mánisinen basqasha awıspalı mánilerde qollanılıp, hár qıylı kórkemlew quralı xızmetin atqarıwın túsinemiz.

Troplardıń qatarına epitet, teńew, metafora, metonimiya, sinekdoxa, giperbola, litota, janlandırıw hám t.b. kiredi. Bunday funkciyadaǵı sózler ádebiy shıǵarmada óziniń tiykarǵı mánisin basqasha awıspalı mánide qollanılıp, shıǵarmanıń kórkem hám obrazlı bolıwı ushın xızmet etedi.

Bul kórsetilgen troplar - ádebiy shıǵarmanıń kórkemligin arttırıwshı hám tásirliligin kúsheytiwshi tiykarǵı qurallar. Qaraqalpaq tilinde kórkemlew quralları haqqında jazılǵan miynetler házirshe az. Bul boyınsha tek geypara

ádebiyatlarda, sabaqlıqlarda maǵlıwmatlar berilgen. («Paydalanılǵan

ádebiyatlar» bólimin qarańız»).

Aytıp ótkenimizdey, I.Yusupov – til qurallarınan orınlı hám sheber paydalanǵan shayır. Onıń hár bir shıǵarmasındaǵı kórkem hám obrazlı sózlerdiń járdemi menen súwretlengen waqıyalar, oylar,

15

qubılıslar oqıwshıǵa kúshli tásir etedi. Shayırdıń shıǵarmalarında qollanılǵan usınday kórkemlew quralları arqalı onıń kórkem tilin hám jekke stilin anıqlawǵa boladı. Sonlıqtan da biz shayırdıń shıǵarmalarında qollanılǵan kórkemlew qurallarınan troplarǵa toqtaymız.

16

Birinshi bap

Teńewler hám metaforalardıń qollanılıwı

Teńewlerdiń qollanılıwı

Teńew arqalı predmet yamasa qubılıs óz ara salıstırılıp, olardıńbirewin e kinshisine teńlestiriw arqalı anıqlanadı, túsindiriledi.

Teńewler hár qıylı usıllar arqalı bildiriledi: 1) –day // -dey, -tay // -tey affiksi arqalı hám 2) yańlı, misli, mısal, kibi hám t.b. tirkewishler arqalı.

Predmet yamasa qubılıs ortasındaǵı uqsaslıqtı salıstıra otırıp,shayır kóplegen teńewlerdi qollanǵan. Onıń shıǵarmalarında –day //

-dey, -tay // -tey affiksi arqalı jasalǵan teńewler shayırdıń sheberligin ayqın kórsetip turadı. Shayırdıń «Dala samalları» toplamınan mısallar:

Bul jerler xosh tábiyatlı,

Qırǵawıldıń qanatınday.

Móldir bulaq kólge quyar jıltırap,

Órimindey túsip qalǵan qayshınıń.

Kewlimizde, arımız da,

Bir górektey xanalasqan.

Uyaǵa talasqan eki lashınday,

Adamlar ayawsız bir-birin jular.

Kúni keshe ǵana bul ıras edi,

Endi kórgen tústey, tańǵı dumanday.

I.Yusupovtıń shıǵarmalarında kibi sóziniń járdeminde jasalǵanteńewler de orınlı qollanılǵan. Mısal:

17

Juldız aǵar dárya kibi tasıǵan,

Zamannıń sonday bir gúzarı bolar.

Bul mısalda teńew qurılısın dúziwshi elementlerdiń hámmesi de qatnasqan: tasıǵan dárya kibi – teńew obrazı, soǵan sáykes juldız sózi –teńew predmeti, aǵar sózi – teńew tiykarı, al kibi sózi – teńew konstrukciyasın dúziwshi kórsetkish.

Yańlı sózi házirgi qaraqalpaq tilinde qollanılıw órisi boyınsha onsha ónimli emes, biraq poeziyalıq, ayırım prozalıq shıǵarmalarda stilistikalıq maqsette qollanıladı. I.Yusupovtıń ayırım qosıqlarında yańlı sózi keń qollanılǵan. Mısallar:

Men suwın bolıwdı árman etpeymen,

Ayttım tek te seni súygenligimnen,

Ayralıq dárti, yar ıshqısında men, Dostım

Gyugo yańlı kúygenligimnen.

Dúnya házir alasatlı, topanlı,

Oǵırı húreyli, esi alańlı,

Ol qáwip-qáterli sheńgel astında, Qurıq basqan búlbildiń uyası yańlı.

Narzan bulaqları qanday azada,

Seniń kewliń yańlı tınıq hám taza.

Bir elde kóp tilli ulıslar jasar, Bári bir anadan tuwılǵan yańlı,

Adamlar doslıq dep qushaǵın ashar,

Kewiller sút penen tuwılǵan yańlı.

Qızǵan taba yańlı háwirli dala («Dala ármanları»).

Elpildep, quwarıp appaq mayalısh,

18

Hám de qız óńinen tús yańlı («Dala ármanları»).

Sońǵı úsh kún ómir, ólim gúresi,

Tolqın qashar sulıw ármanlar yańlı («Dala ármanları»).

Sonday-aq, I.Yusupovtıń shıǵarmalarında misli, mısal, megzer, shelli, túwe sózleriniń járdeminde jasalǵan teńewler de orınlı qollanılǵan. Mısallar:

Kún misli tandırǵa túsken bir qoraz,

Lawlap janıp barar quwraq shaqaday («Dala ármanları»).

Ámiw boyı egis jeriń, Jawmaǵanda mańlay teriń,

Misli qashıp qalǵan sherim,

Quwraǵan quw dalań edi.

Sen qosıq jazasań, sóziń misli pal («Aktrisanıń ıǵbalı»).

Misli sózi ózinen keyin kelgen sózdiń, yaǵnıy teńew obrazınıń barlıq waqıtta ataw sepliginde turıwın talap etedi. Misli sózi házirgi qaraqalpaq tilinde teńewlerdi jasawda keń qollanıladı. Bul sóz kóbinese jazba ádebiy tilde ushırasadı.

Mısalı sózi de qaraqalpaq tilinde teńewlerdi jasawda keń qollanıladı. Bul sóz óziniń xızmeti, gáptegi qollanılıw ornı boyınsha misli sózinejaqın.

Mısalı sóziniń misli sózinen ayırmashılıǵı, ol ózi dizbeklesip kelgen teńew obrazınıń aldında da, keyninde de kele beredi.

Mısalı sózi qaysı poeziyalıq shıǵarmada kelse de, onıń tiykarǵı xızmeti bolǵan teńewlerdi jasaw xızmeti ógermeydi, ol teńew kórsetkishi retinde qollanıla beredi. Mısalı sózi de I.Yusupovtıń shıǵarmalarında teńewlerdi payda etiwde keń qollanılǵan. Mısallar:

Qulpırǵan kórinisi tawlar tońqında,

19

Uyqılap oyanǵan arıwday mısal.

Al, sen mısal altaqtasız at arba,

Satırlaysań, hesh is kelmes qolıńnan.

Otırıspada eske tússeń náǵaybıl, Ismiń tirilmese mısalı bir gúl («Sorsha»).

Júris júris emes mısal oyınday,

Arqańda es-tússiz jas gewde jatır («Dala ármanları»).

Bul kún mısalı úsh azaplı jol («Dala ármanları»).

Házirgi qaraqalpaq tilinde kópshilik teńewler shelli sóziniń járdeminde de

payda boladı. Shelli sózinen jasalǵan teńewlerdi I.Yusupovtıń qosıqlarında

Bala gezde oqısam zeyin berip qatal,

Jas túwe urshıq iyirip otırǵan sheshelerim,

Irǵalıp ıqlas penen tıńlap talay sapar.

Uqsatıw mánisin bildiriwshi –day//- dey, -tay//-tey affiksi arqalı hám misli, mısal, yańlı, kibi hám t.b. kómekshi sózler arqalı jasalǵan teńewler

«Dala ármanları» poemasında obrazlılıq ushın shayır tárepinen jiyi qollanılǵan.

20