Ádebiyattanıw teoriyası (2020, Járimbetov, Sagidullaeva)

hám taǵı basqalardıń, ózbek ádebiyatshıları I.Sultan, T.Babaev, E.Xudayberdiev,

H.Umurov, D.Quranov hám basqalardıń, qaraqalpaq ádebiyatshıları S.Axmetov, Q.Sultanov, K.Mámbetov, Q.Járimbetov hám taǵı basqalardıń miynetlerinde ushırasadı. Usılardıń ishinde irkilis belgileriniń kórkemlik xızmeti boyınsha itibarlı pikirler L.I.Timofeev, V.B.Tomashevskiy, H.Umurovlardıń miynetlerinde berilgen. Máselen, ózbek ilimpazı H.Umurov gápte bir ǵana útir belgisiniń qoyılıwı arqalı tekstte kórkemliktiń támiyinleniwin, al onıń qoyılmay alıp taslanıwı gáptiń intonaciyasınıń, ásirese, mánisiniń pútkilley ózgerip ketiwine ayrıqsha tásirin tiygizetuǵınlıǵın mısallar menen dálilleydi. Jáne bir ózbek izertlewshisi Q.Yolchiev óziniń internette járiyalaǵan maqalasında kóp noqat hám sızıqshanıń kórkemlik xızmetin tallawǵa ayrıqsha itibar beredi1.

Al, ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyattanıwında irkilis belgileriniń kórkemlik xızmeti haqqında pikirler ilimpaz Q.Orazımbetovtıń házirgi qaraqalpaq lirikasındaǵı formalıq izlenislerge baǵıshlanǵan ilimiy miynetlerinde sáwlelengen. Atap aytqanda, ilimpaz B.Genjemuaratovtıń qosıqlarında irkilis belgileriniń, máselen, noqat belgisiniń shayırdıń ishki talabına baylanıslı dástúriy qosıq formasındaǵıday (hár qatardıń keynine) emes, al avtordıń niyetin ashıw maqsetinde prozalıq shıǵarmalardaǵıday óziniń tiyisli jerlerine qoyılǵanlıǵın jekke stillik izlenislerdiń biri sıpatında unamlı bahalaydı2.

Qullası, kórkem shıǵarmada “mayda-shúyde” sıyaqlı túsiniklerge orın

joq. Eń kishi bólekshe – mikroelement te shıǵarmada úlken áhmiyetke iye

boladı, oǵan itibarsız bolǵan jazıwshı insanıylıqtan ayrılıwı, “xalıq

oqıtıwshısı”, “sezimler tárbiyashısı” (Sh.Aytmatov) bolıwı múmkin bolmasa kerek3.

Solay etip, jazıwshı-shayırlar kórkem shıǵarmada irkilis belgilerin

belgili bir maqsette (ideyanı kúsheytiw ushın), shıǵarma obrazlılıǵı ushın, kórkem teksttiń emocionallıǵın (tásirsheńligin) arttırıw ushın qollanadı.

1Йўлчиев Қ. Игнабарг шеър ва тиниш белгилари. // Ziyonet.uz.

2Oразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркемлик излениўшилик (80-жыллар). Нӛкис, “Билим”,

1992, 109-110-бб.

3Умуров Ҳ. Адабиѐт назарияси. Тошкент, “Шарқ”, 2002, 138-бет.

81

Házirgi ádebiy processte talantlı shayır S.Ibragimovtıń lirikalıq shıǵarmalarında kórkemlikti támiyinlewde, avtordıń oylaǵan niyetin júzege shıǵarıwda kórkem punktuaciya ayrıqsha orındı iyeleydi. Avtordıń bizge “Dalalar” (1982), “Besinshi máwsim” (1986), “Jer menen aspannıń aralıǵında” (1990), “Tańlamalı qosıqlar” (2016) dep atalǵan poetikalıq toplamları belgili. Onıń bir ǵana «Jer menen aspannıń aralıǵında» toplamınıń ózinde 345 jerde sızıqshanıń qollanılǵanlıǵın kórsek boladı. Bul belgini shayırdıń dóretiwshiligine tán “avtorlıq punktuaciya” dep atasaq ta boladı. Sebebi, sızıqshanıń lingvistikalıq sıpatına keletuǵın bolsaq, ol tekstte qarsılaslıq mazmundaǵı, túsindirmeli mazmundaǵı, sebep mazmunındaǵı gáplerdi dúziwde qollanıladı. Jáne de ol aytajaq pikirdi tásirli hám ıqsham etip jetkerip beriw qásiyetine iye. Qaraqalpaq poeziyasında irkilis belgileri talantlı shayırlar Sh.Seyitov, S.Ibragimov, B.Genjemuratovlardıń poeziyasında jekke stillik xızmetlerde qollanılıwshı “avtorlıq punktuaciya” dárejesine erisken dep ayta alamız. Máselen, S.Ibragimov lirikasında sızıqsha belgisi avtordıń aytajaq ideyasın jetkerip beriwde eń áhmiyetli quralǵa aylanǵan:

Biraq men qarnı ash materialistpen, ertekke orın joq zamanǵa dárek – bilemen, xameleon degen kesirtke tirishilik ushın ekenin hálek.

Bul shuwmaqta avtordıń dáslepki eki qatarda bildirilgen pikirlerine sońǵı eki qatardaǵı pikirleri sebep sıpatında keltirilgen. Shayır bizdi qorshaǵan jámiyettegi ayırım unamsız qubılıslardı sızıqsha belgisi arqalı ashıp beredi. Ol haqqında oqıwshılarda pikir oyatadı.

Awzınan

qan kóbik burqırap qara nar

iyesiz, ámengersiz qańǵırıp baratır.

Qara nar jer dizerlep qulaǵan máhál ıńırandı bul dúnya –

82

jańǵırıp baratır jańǵırıp baratır… Usı jańǵırıqta – biygúna lashlar.

Usı jańǵırıqta – dúnyanıń dárti.

Usı jańǵırıqtıń ózi de

ja-ar-tı!..

(B.Genjemuratov).

Qosıqta irkilis belgilerine ayrıqsha kórkemlik wazıypa júklengen. Máselen, bul shıǵarmada kóp noqat, úndewli kóp noqat hám uzın sızıqshalar jiyi qollanılǵan hám shayırdıń emocional oy-pikirlerin beriwde kórkemlik xızmet atqarǵan. Ásirese, bul shıǵarmadaǵı «Usı jańǵırıqtıń ózi de ja-ar-tı!..» degen gáptiń astarın (podtekstin) túsiniw ushın úndewdiń kóp noqat belgisi menen qosarlanıp qollanılıwı hám “jartı” sóziniń seslik ózgeriske (“ ja-ar-tı”) ushırawı ayrıqsha kórkemlik funkciya atqarıp tur. Sonday-aq shayır qosıqta sızıqshalarǵa da ayrıqsha kompoziciyalıq wazıypa júkleydi. Sebebi, sızıqshanıń lingvistikalıq xızmetine keletuǵın bolsaq, ol qarsılaslıq mazmundaǵı, túsindirmeli mazmundaǵı, sebep mazmunındaǵı gáplerdi dúziwde qollanıladı. Jáne de ol aytajaq pikirdi ıqsham hám tásirsheń jetkerip beriwdiń bir usılı. B.Genjemuratovtıń joqarıdaǵı qosıǵında bolsa, sızıqsha belgisi túsindiriwshilik xızmette qollanılǵan hám avtordıń negizgi aytajaq ideyasın tereńlestiriwge xızmet etken.

Sh.Seyitov prozalıq shıǵarmalarında da irkilis belgilerine ayrıqsha wazıypa júkleydi. Máselen, onıń «Isine tirkelip tigilsin!...» (1986) povestinde nahaqtan qamalǵan miliciya xızmetkeri Ábilqasım Maxmudovtıń haqıyqatlıqtı qayta tiklew ushın tiyisli orınlarǵa jazǵan shaǵım arzasına «Isine tirkelip tigilsin!...» degen birgelkili, húkimli juwaplardıń kele beriwi tubalawshılıq dáwirindegi administrativlik-buyrıqpazlıq sistemanıń bir kórinisi bolıp tabıladı. Shıǵarmada usı ideyanı beriw ushın avtor úndew hám kóp noqat belgilerin orınlı paydalanadı. Ásirese, irkilis belgilerinen ónimli hám orınlı paydalanıw jaǵdayı jazıwshınıń

83

dóretiwshilik stiline aylanıp barǵanlıǵın onıń sońǵı romanlarınan da kóriwge boladı.

Ulıwma, házirgi qaraqalpaq ádebiyatında, ásirese, poeziyada irkilis belgilerinen kórkemlik xızmette paydalanıw talantlı shayırlar Sh.Seyitov, S.Ibragimov, B.Genjemuratovlardıń lirikasına tán stillik ózgesheliklerdiń biri bolıp, bul formalıq ayrıqshalıqlar usı kórkem sóz sheberleriniń poetikalıq pikirlew ózgesheliginen hám olardıń ishki dóretiwshilik talabınan tuwılǵan kórkemlik izlenisler bolıp tabıladı.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Trop terminiń mánisi?

2.Metafora degenimiz ne?

3.Epitet degenimiz ne?

4.Metonimiya degenimiz ne?

5.Sinekdoxanıń metonimiyadan ayırmashılıǵı nede?

6.Teńew tuwralı túsinik beriń.

7.Janlandırıw degenimiz ne?

8.Simvollıq súwretlew tuwralı túsinik beriń.

9.Allegoriya degenimiz ne? Ol qaysı janrdaǵı shıǵarmalarda ushırasadı?

10.Stilistikalıq figuralarǵa neler kiredi? Mısallar keltiriń.

11.Ádebiy tekstte kórkem punktuaciyanıń atqaratuǵın xızmeti qanday?

12.Kórkem punktuaciyanıń qanday túrlerin bilesiz hám olarǵa mısallar keltiriń.

10- tema. QOSIQ QURÍLÍSÍ

Jobası:

1.Qosıq – kórkem tildiń bir forması.

2.Qosıq hám kórkem obraz.

ólshemi. c) tonikalıq ólshem. d) sillabo-tonikalıq ólshem.

84

5.Qosıq bántleri (strofalar) – qosıq ólsheminiń bir elementi. Olardıń túrleri: ekilikler, úshlikler, tórtlikler, beslikler, altılıqlar h.t.b.

6.Uyqaslar haqqında túsinik hám olardıń túrleri: birgelkili uyqaslar, ishki

uyqaslar, redifli uyqaslar.

Tayanısh sózler: qosıq qurılısınıń tiykarları: ırǵaq, ólshem, bánt, uyqas; ólshemniń túrleri: barmaq yamasa sillabikalıq ólshem, aruz ólshemi, tonikalıq ólshem, sillabo-tonikalıq ólshem; bánttiń túrleri: ekilikler, úshlikler, tórtlikler, beslikler, altılıqlar, segizlikler, onlıqlar; uyqas hám onıń túrleri: birgelkili uyqaslar, ishki uyqaslar, redifli uyqaslar.

1. Kórkem tildiń túrleri bar. Olar arqalı jazıwshı súwretleydi, obraz jaratadı, óziniń aytajaq oy-pikirin, ishki sezimlerin, ruwxıy jaǵdayların beredi. Kórkem ádebiyatta onıń eki forması keńnen hám erte zamanlardan berli qollanıladı: proza hám poeziya.

Proza menen jazılǵan shıǵarmalarda joqarıdaǵı aytılǵan qásiyetler ápiwayı sintaksislik konstrukciyalar arqalı (gápler arqalı) beriledi. Oy-pikirler, súwretlewler izbe-iz logikalıq jaqtan tiykarlanǵan túrde beriliwi múmkin. Proza tili menen, kóbinese, epikalıq shıǵarmalardı (romanlardı, gúrriń, ocherklerdi) jazıw úrdis bolıp ketken. Al, negizinde, epikalıq shıǵarmalar qosıq qatarları menen de jazıla beriwi múmkin. Mısalı, qosıq penen jazıılǵan roman, qosıq penen jazılǵan povest, qosıq penen jazılǵan ocherk ádebiy ámeliyatta ushırasıp turadı.

Qosıq (poeziya) – bul da kórkem tildiń bir forması.

Biraq oy-pikirdi, ishki sezimlerdi yamasa waqıyalardı qosıq penen beriwdiń ózgeshelikleri bar. Qosıq, eń birinshi náwbette, ritmge (ırǵaqqa) tiykarlanǵan bolıwı, yaǵnıy qosıqtıń tili kóterińki, emocional, tásirsheń hám ekspressivlik qásiyetlerge iye bolıwı tiyis. Sonıń menen birge proza tilinde morfologiyalıq, sintaksislik ólshemlerden basqa sheklengenlik joq, al qosıq óziniń qatań normativlerine, ólshemlerine baǵınadı.

Qosıq penen jazılǵan shıǵarmalar ólshemli qatarlarǵa iye bolıwı, qatarlarda buwın sanları esapqa alınıwı kerek. Juwmaqlanǵan bir oy-pikirdi yamasa

85

sezimlerdi beriw ushın qosıq tórt qatardan yamasa bes qatardan, ayırım jaǵdaylarda altı qatardan turatuǵın bántlerge (strofaǵa) toplanadı.

Solay etip, poeziya yamasa proza ádebiy janrlar emes, olar kórkem tildiń formaları bolıp tabıladı. Biraq ádebiy ámeliyatta, kúndelikli baspasózde proza janrı yamasa poeziya janrı dep qollanılatuǵın jaǵdaylar ushırasıp turadı. Biraq olardı ilimiy jaqtan tallap qaraǵanımızda janrlıq talaplarǵa juwap bere almaydı. Al, kórkem tildiń formaları ekeni málim boladı.

2. Qosıq ólshemleri haqqında túsinik hám olardıń túrleri. Qosıq óziniń tábiyatı boyınsha qatań ólshemlerge baǵınadı. Sonlıqtan, qosıqtıń ólshemlerine tiykarlanǵan hám solar arqalı prozadan ajıralıp turatuǵın qosıq qurılısınıń túrleri bar. Sonıń bir túri – sillabikalıq qosıq ólshemi. Grek tilindegi sillabi – buwın degen sózden alınǵan. Onıń baslı talapları mınalar: sózler belgili bir qatarlarǵa, al qatarlar belgili bir bántlerge jámleniwi kerek. Qatarlardıń buwın sanları teń bolıwı kerek. 7-8 yamasa 10-11 buwınlı. Uyqas, kóbinese, birgelkili bolıp keledi. aaab yamasa aaba. Ayırım jaǵdaylarda shalıs (abab) yamasa qamaw (abba) uyqasları qollanıladı, qosıqlar, kóbinese, tórt qatarlı bántlerge jámlengen boladı. Mısalı:

Túrgelip erteden jumısqa shıǵıp,

Dizeńdi sızlatıp belińdi búgip,

Qolıńdı qabartıp, miynetin shegip,

Jegen bir zaǵarań paldan jaqsıraq.

Bul mısalda joqarıda keltirilgen talaplardıń barlıǵı kórinedi. Demek, qosıq sillabikalıq ólshemde jazılǵan. Bunday ólshemdi eski túrkiy ádebiyatta barmaq

ólshemi degen termin menen júritken. Házirgi zamanda bul termin ózbek ádebiyatında qollanıladı. Barmaq ataması, sonday-aq qaraqalpaq ádebiyatında da sillabika ólsheminiń sinonimi retinde qollanılıp turadı.

Shıǵıs xalıqları poeziyasında (arab, parsı, eski túrkiy) qosıq ólsheminiń keń tarqalǵan túri aruz ólshemi bolıp esaplanadı. Ol sillabikadan qatań ajıralıp turadı. Aruz sozılmalı hám qısqa buwınlardıń qosıq qatarında belgili tártipte awmasıp keliwine tiykarlanadı. Onıń kelip shıǵıwı arab poeziyası menen baylanıslı.

86

Aruzda dawıssız sesler menen tamamlanatuǵın buwınlar sozılmalı bolıp keledi. Al, dawıslı sesler menen tamamlanatuǵın buwınlar qısqa buwın bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq poeziyasında aruz ólshemi qollanılmaydı, derlik.

Tonikalıq ólshem pátlerdiń qatardaǵı tártipleri. Bul termin grek tilindegi tonus – pát degen sózden alınǵan. Eski rus qosıqları tonikalıq ólshem menen jazılǵan. Rus tilinde pát turaqlı emes. Ol sózdiń basındaǵı, ortanǵı yamasa aqırǵı buwınlarına túse beredi, jıljımalı bolıp keledi. Sonlıqtan, rus qosıqları páttiń baǵdarına tiykarlanadı. Biraq XVIII-XIX ásirlerde rus poeziyasında, atap aytqanda Lomonosov, Jukovskiy, Tredyakovskiy, Pushkin, Lermontov tárepinen qosıq ólshemi keskin ózgeredi. Bular tonikalıq ólshem menen birge, sillabikanı da qosıp paydalandı. Nátiyjede, XIX ásirdegi rus poeziyasında sillabo-tonikalıq qosıq ólshemi payda boldı.

XX ásirde Evropa hám rus shayırları kórkem izleniwshilik jolında túrli qosıq ólshemlerin tájiriybe etip kóredi. Olar dástúrli sillabikalıq yamasa sillabо-tonikalıq ólshemlerdi buzıp, jańa formalardı qollanadı. Burınǵı bir tegis, buwın sanları teń qatarlar buzılıp, qosıq uzınlı-qısqalı qatarlar menen jazıla baslaydı. Hátteki, uyqaslarǵa da kewil bólmeytuǵın boladı. Bánt (strofa) sanları turaqlı emes, bunday qosıq forması erkin qosıq yamasa verlibr dep ataladı. Qaraqalpaq poeziyasında erkin qosıqtıń dáslepki belgileri XX ásirdiń 30-jılları kórine basladı (Á.Shamuratov, J.Aymurzaev, D.Názbergenov qosıqları). Biraq sillabika qosıq ólsheminde tárbiyalanǵan qaraqalpaq oqıwshıları bunday ólshemdegi qosıqlardı qabıllawǵa tayar emes edi. Sońınan 1940-50-60-jılları erkin qosıq onsha kórinbey qaladı. Tek 1970-80-jılları, sonday-aq 1990-jılları ol qaytadan janlanıp poeziyada kórkem qubılıs sıpatında ornıǵa basladı. Shayırlar Sh.Seyitov, B.Genjemuratov,

S.Ibragimov, Sh.Ayapov, K.Kárimov h.t.b. tereń izlenip, qaraqalpaq poeziyasına verlibr formasın endiredi.

Qosıq bántleri haqqında túsinik

Qosıq qatarlarınıń belgili bir juwmaqlanǵan, tamamlanǵan oy-pikirdi yamasa sezimlerdi beretuǵın toparına bánt delinedi yamasa strofa dep ataladı. Bántlerdiń

87

ózine tiyisli qurılısı bar. Bántler eki qatardan yamasa 4, 5, 6, 8 qatardan ibarat bolıwı múmkin. Eski túrkiy jırlarda belgili baslı bánt formaları bolmaǵan. Jırlar shubırtpa qatarlar menen berilgen. Tek XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyasında bánttiń formaların kóremiz. Ulıwma, Shıǵıs poeziyasında, sonıń ishinde túrkiy poeziyada bántler tómendegi qatar ólshemlerinen ibarat:

Ekilikler, yaǵnıy eki qatardan turatuǵın qosıq bántleri. Eski kitabıy poeziyada

ǵázzel janrı eki qatarlı bántler menen, yaǵnıy báyitler menen jazıladı. Uyqas tártibi

AA, BA, VA, h.t.b. Shıǵıs poeziyasınıń másnewiy túri de eki qatarlı bántler menen jazıladı. Uyqas túri aa, bb, vv. Ǵázzellerdegi eki qatarlı bántlerdi báyitler dep júritedi.

Rubayılar tórt qatardan turadı. Biraq usı tórt qatar bánttiń ózi ǵárezsiz óz betinshe shıǵarma bolıp esaplanadı. Sonday-aq murabbalar da tórt qatarlı qosıqlar menen jazıladı.

XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyası burınǵı jır úlgisinen ózgerip, kóbinese, tórt qatarlı bántlerden ibarat qosıq qurılısına ótedi. Biraq olardı murabbalar dep shártli túrde aytıw múmkin, sebebi, murabba 4 qatarlı bántler bolıwı menen, kóbinese, aruz ólsheminde jazıladı. XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında, sonday-aq bes qatarlı bántlerden ibarat qosıq formaları payda boldı. Bunı xalıq tilinde muxalles dep ataydı, ol ádebiyattanıwda muxammesler dep ataladı. Muxammesler Ájiniyaz poeziyasında ushırasadı. Shıǵıs poeziyasında altılıqlar, segizlikler, hátteki, onlıqlar ushırasadı. XX ásir qaraqalpaq poeziyasında bántlerdiń Evropa poeziyasınan ózlestirilgen túrleri ushırasadı. Mısalı, sekstinalar altı qatarlı, oktavalar segiz qatarlı bántlerden ibarat, sonetler on tórt qatarlı bántlerden ibarat qosıqlar.

Uyqaslar. Uyqaslar qosıqtı seslik jaqtan bezegende úlken áhmiyetke iye. Xalıqaralıq terminologiya menen rifma dep ataladı. Áyyemgi grek tilinde

úylesimli, uyqaslı degen mánisti ańlatadı. Ózbek ádebiyatında uyqas qofiya dep ataladı.

Uyqas qosıq bántin (strofasın) shólkemlestiriwde rol oynaydı, ol, kóbinese, qosıq qatarlarınıń sońında uqsas, geyde birdey seslik qaytalawlar arqalı qollanıladı.

Kimseler hádden zor boldı,

88

Birazlar shınnan xor boldı,

Lashınǵa qurǵan tor boldı,

Tordı hesh kim buzǵan emes.

Mısalda qatarlardıń sońǵı sózleri seslik jaqtan uyqasıp keledi. Uyqas qosıqtıń ırǵaǵın kúsheytedi, intonaciyalıq qásiyetin kóteredi, emocionallıq tásirsheńligin arttıradı, oqıwdı jeńilletedi, jaǵımlı etedi. Klassikalıq poeziyada uyqasqa ayrıqsha itibar berilgen, al sońǵı dáwir poeziyasında uyqaslardıń túrleri ózgerip, bayıp ketti. Uyqaslar birneshe túrlerge bólinedi. Olardı shártli túrde tómendegishe jiklewge

boladı. Jup uyqaslar – bunda eki qatardıń aqırı uyqasıp keledi.

Bir xosh sezim kiyatırǵanda baslanıp, -A

Bir-birewdi súye almappız jasqanıp. -A

Birgelkili uyqaslar AAAB formasında qollanıladı.

Shalıs uyqaslar – birinshi hám úshinshi qatarları, ekinshi hám tórtinshi

Shalıs uyqaslar AB, AB formasında qollanıladı.

Qamaw uyqas – birinshi qatar menen tórtinshi qatar, ortada 2, 3-qatarlar uyqasıp keledi.

Sennen alıs ketip, kórdim shamamdı -A

89

Sirá, eseygenim biykar ma deymen. -B

Baladay bir taban shıqpaǵan úyden, -B

Sennen alıs ketip kórdim shamamdı. -A

Qamaw uyqaslar ABBA formasında qollanıladı.

Sonday-aq uyqaslar AABA formasında jiyi qollanıladı.

Qayrawda bir ǵaz tur qanatın qaǵıp, -A

Uyqaslardıń bul forması qaraqalpaq klassikalıq poeziyasında siyreklew qollanıladı. Biraq házirgi zaman poeziyasında jiyi-jiyi ushırasadı. Uyqaslardıń bul forması Shıǵıs ádebiyatındaǵı klassikalıq rubayılarda turaqlı qollanılǵan uyqaslardıń biri.

Redifli uyqas – qosıq qatarlarınıń aqırında bir sózdiń yamasa sóz dizbeginiń qaytalanıp keliwi redifli uyqas dep ataladı. Mısalı:

Men dúnyaǵa keldim, kelgen menen toldı ma dúnya - a

Men dúnyadan ketermen, ketken menen sorlı ma dúnya - a

Topıraqtan shıǵıp jáne topıraq bolarman - a

Túsindirer adam sende boldı ma dúnya - a

Qosıq qurılısı hám onıń qaǵıydaları tuwralı tómendegi ádebiyatlarda tolıǵıraq berilgen: Orazımbetov Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası hám tipologiyası. Nókis, “Bilim”, 2004; Orazımbetov Q. Qosıq teoriyası. Oqıw qollanba. Toshkent, Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Qosıqtıń kórkem obraz jaratıwdaǵı áhmiyeti qanday?

2.Qosıq ırǵaǵı (ritmi) tuwralı túsinik beriń.

3.Dúnya poeziyasında qosıq ólshemleriniń qanday túrleri bar?

4.Barmaq yamasa sillabikalıq ólshem tuwralı túsinik beriń.

5.Aruz ólshemi haqqında túsinik beriń.

90