Ádebiyattanıw teoriyası (2020, Járimbetov, Sagidullaeva)

Birinshi mısalda lirik qaharman ózin tilla sazǵa megzetedi, biraq onı kámine keltirip shertetuǵın sazende bolmaytuǵınına nalıydı. Jáne de lirik qaharman ózin talpınıp turǵan alǵır qusqa megzetedi, biraq qustıń babın biletuǵın qálpe, ańshılardıń bolmaǵanına nala qıladı. Shayır ómirge, zamanǵa narazılıq, táǵdirge nalısh sezimlerin awıspalı mániste beredi.

Ekinshi mısalda ómirdiń ulıwma dúnya ólsheminde kútá qısqa ekenligi jıldırım metaforası menen awıspalı mániste beriledi. Al, saǵınısh sezimleri aq tulpar metaforası menen berilgen. Nátiyjede, metaforalar obrazdı kórkemlep beriwge, avtordıń aytajaq ideyasın oqıwshıǵa kórkemlep jetkeriwge járdem beredi.

Epitet – grekshe epitophios – anıqlıq mánisinde. Epitet zat hám qubılıslardıń sapasın, sıpatın ayqınlastırıw ushın qollanıladı. Epitet kórkem súwretlewdiń eń jiyi qollanılatuǵın túri, ol arqalı jazıwshı-shayırlar qaharmannıń yamasa súwretlenip atırǵan zattıń, qubılıstıń birden kózge túserlik ayqın belgisin atap kórsetedi, solay etip, onı kózge ayqınıraq etip elesletedi.

Bálent shıń basların ańsasa tarlan,

Talmas qanatları kókte sharq urar,

Qayda baǵlar, gózzal tawıs taranǵan,

Qayda qaldı kókti súzgen minarlar.

(Sh.Seyitov).

Metonimiya – grekshe metha – qaytadan, nimios – ataw, qaytadan ataw degendi ańlatadı. Súwretlew qurallarınıń biri. Sózlerdiń awıspalı mánisine tiykarlanǵan súwretlew. Metonimiyada súwretlenip atırǵan zat yamasa waqıya basqa at penen súwretlenedi. Mısalı, “Qazan qaynap atır”. Negizinde, qazan emes, al ondaǵı awqat qaynap atır. “Tandır órtedim”. Tandır órtenbeydi, al onıń ishindegi otındı jaqtım degen mánisti bildiredi. “Qala uyqılap atır”. Qala emes, al ondaǵı

adamlar uyqılap atır.

Taylar nur simirgen túski jasqalar,

Mallar mańqıyısqan qayda shańlaǵıń?!

(Sh.Seyitov).

71

“Izbasqan eshek peshti jaǵalap barıp, qurıldınıń tas tóbesinde zińireydi”.

(Sh.Seyitov).

Bul mısalda taylardıń shańqay túste quyash nurına shaǵılısqan súwdı simiriwi kútá obrazlı etip berilgen. “Taylar súw simirgen túski jasqalar”’ dep túwra mánisinde aytqannan góre “taylar nur simirgen” dep beriw qosıq qatarlarınıń tásirsheńligin joqarı dárejege kóterip turadı.

Sinekdoxa – grekshe synecdoche – uqsatıw mánisinde. Kórkem shıǵarmada bir pútinniń ornına onıń bir bólshegin alıp súwretlew usılı. Mısalı, shayır I.Yusupov óziniń Berdaqqa arnalǵan qosıǵında:

Sen qosıqsań jırtıq úyde tuwılǵan,

Ash xalıqtıń ármanına juwılǵan.

- degen qatarlardaǵı “qosıqsań” degen sóz arqalı sen pútkil qaraqalpaq xalqınıń ármanın jırlawshı úlken bir poeziya, ádebiyat dúnyasısań degen mánini obrazlı túrde sinekdoxa arqalı jetkerip tur. Sonıń ushın, bul súwretlew usılı metonimiyanıń bir túri sıpatında qaraladı.

Tırnaqqa zar edik, kórdiń, ah, quday!..

Tırnaqqa zar edik, berdiń, ah, quday!..

(Baxtıyar Genjemuratov).

Mısalda adamnıń bir múshesi bolǵan tırnaq arqalı pútin bir adam (perzent, náreste) mánisi berilip tur. “Perzentke zar edik” dep tuwra mániste aytılmay, “tırnaqqa zar edik” dep awıspalı mániste aytılıp tur. Shayır bul jerde sinekdoxanı qollanıw arqalı perzentli bolǵan adamnıń quwanısh sezimlerin obrazlı etip bergen.

-Olardıń qulaǵı kóp…

-Seniń qulaǵıńa ne-e bir, qorǵasın quyıldı ma!... Sen de kóbeyt qulaǵıńdı!

Jaqanıńdı jumsa, Sıdıǵıńdı saq iyttey qulaǵın tikireytip qoymaymısań!...

(Sh.Seyitov).

Giperbola – ulǵaytıp kórsetiw, bórttirip súwretlew. Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, sharayatlardı, kórinislerdi, personajlardı, olardıń isháreketlerin shennen tısqarı bórttirip kórsetiw giperbola dep júritiledi. Giperbola folklorlıq shıǵarmalarda oǵada kóp qollanıladı. Mısalı, qaharmanlıq dástanlarda

72

batırlar jawdıń kóp láshkerin bir ózi qırıp taslaydı, adam qanı dáryaday aǵadı h.t.b. Giperbola realistlik ádebiyatta da qollanıladı. Mısalı, I.Yusupovtıń “Seydan ǵarrınıń gewishi” gúrrińinde Seydan ǵarrınıń gewishi mıń jamawı bar etip súwretlenedi, onda tawıqlar ǵurıq basıp, shójeleydi. Negizinde, olay bolıwı múmkin emes. Giperbola súwretlenip atırǵan zatqa yamasa obrazǵa oqıwshınıń dıqqatın ayrıqsha qaratıw ushın qollanıladı. Giperbola kórkem súwretlew qurallarınıń áhmiyetli bir túri bolıp sanaladı.

Litota – grekshe litotes – ápiwayılıq, kishilik. Litota súwretlep atırǵan zattı yamasa adamdı obrazlı etip kórsetiw ushın qollanıladı, ol giperbolaǵa (ulǵaytıwǵa) qarama-qarsı túsinik. Súwretlenip otırǵan zattı kútá kishireytip beredi. Mısalı, “Shappattay bala”, “Taqıyaday awıl” (awıldıń kishiligin kórsetiw ushın), “Bir tutam kún” (kúnniń kútá qısqalıǵın kórsetiw ushın).

Bir qıldan názikdur qıpsha belleri,

Buwın-buwın, tarqanalı álleri,

Shekerden mazalı shiyrin tilleri,

Taza náwjawanlar qaraqalpaqtadı.

(A.Muwsaev).

Mısalda shayır qızdıń belin qıldan jińishke etip hádden tıs kishireytip kórsetedi. Al, úshinshi qatarda qıpsha bel sulıw qızdıń sóylegen sózleri shekerden mazalı dep ulǵaytıp, asıra súwretleydi. Avtor litota menen giperbolanı bir waqıtta

qollanıp, obrazdı túrlendirip jibergen.

Ironiya – grekshe eroneia – jortaǵa degendi ańlatadı. Belgili bir qubılıstı, adamnıń minez-qulqın mısqıllaw, dálkeklew maqsetinde qollanılatuǵın kórkem súwretlewdiń bir túri. Aytıwshı óz sózin tuwra mánisinde bermesten, onı astarlap, oǵan basqasha mánis júklep beredi. Sózdiń formasına qaraǵanda ol maqtap atırǵan sıyaqlı, al haqıyqatında mazmunı oǵan qarama-qarsı keledi, mısqıllap kúlip atırǵanın kóremiz. Mısalı:

Dosan bala qara eshekke mingende,

Eshegi ózine yarashqan eken.

Íq Íq diyip jolǵa túsip júrgende,

73

Kórgen qız-jawanlar qarasqan eken.

Pay, zańǵardıń esheginiń jorǵası,

Kórip hayran qalar qurbı-qurdası,

Bóktergide bolsa ala dorbası,

Baqsha andazası kelisken eken.

(A.Muwsaev).

Mısalda júrisi joq jaman, qaseki qara eshek jorǵa etip súwretlenedi. Bul jerde jortaǵa maqtaw arqalı kúliw, mısqıllaw mánisi berilip tur.

Ironiyanı shıǵarmanıń kontekstine qarap bayqawǵa boladı, ol ápiwayı házil yamasa áshkaralaw mazmunında bolıwı múmkin.

Simvol – grekshe symbolon – shártli belgi degendi ańlatadı. Kórkem shıǵarmada shártli túrdegi astarlı mánide qollanılǵan súwretlew usılı. Ol ádebiyatta metaforanıń bir túri sıpatında da qollanıladı. Simvol sózlerdiń mánisleri turaqlı bolıp keledi. Olardı qollanıw arqalı avtor qanday da bir qubılıstı, túsinikti yamasa zattı ańlatadı. Simvolikalıq súwretlew arqalı da jazıwshı-shayırlar turmıs haqıyqatlıǵın, kewil keshirmelerin tásirli hám obrazlı túrde óz oqıwshılarına jetkerip otıradı. Mısalı:

Suw boyında shayqatılǵan janım qara tal,

Maǵan balzam sen tımıqta shaqırǵan samal.

I.Yusupovtıń “Qara tal” qosıǵında uzaqtan buldırap kórinetuǵın biyik qara tal tuwılǵan jerdiń simvolı (nıshanı) sıpatında súwretlenedi.

Berdaq shıǵarmalarında “gúl”, “búlbil” sıyaqlı simvollıq obrazlar jiyi qollanıladı.

Gúl boldım gúl jaynamadım, Oyshıl boldım, oylamadım,

Búlbil boldım, sayramadım,

Hádiyse az bolǵan emes.

Berdaq gúl menen jaqsı zamandı, búlbil obrazı menen shayırdı astarlap beredi.

Simvol termini ózbek ádebiyatında ramz dep júritiledi.

74

Teńewler. Awıspalı mániste súwretlewdiń bir túri. Kórkem shıǵarmada bir zattı, túsinikti, qubılıstı ekinshi bir zat, túsinik yaki qubılıs penen salıstırıp kórsetiw. Qaraqalpaq tilinde jazılǵan kórkem shıǵarmalarda teńewler -day-dey, - tay-tey qosımtaları hám yańlı, kibi, misli degen kómekshi sózler járdeminde jasaladı.

Azıwıń bar altın saplı qashawday,

Eki sawrıń eki bólek atawday,

Hár tuyaǵıń bir boz orda otawday,

Siyne salıń kelgen Shaybas gúreńim.

(Abbaz Dabılov. “Bahadır” dástanınan).

Janlandırıw. Kórkem shıǵarmada qollanılatuǵın shártli ámellerdiń biri.

Súwretlenip otırǵan zatqa, qusqa, haywanǵa til pitip, adamday bolıp sóyleydi, oylaydı. Janlandırıw, kóbirek, folklorlıq shıǵarmalarda qollanıladı. Xalıq erteklerinde, dástanlarında tawlar gúmbirlep saza berip tilge keledi, batırdıń atına

qıyın-qıstaw waqıtta til pitip, adamday sóylep atadı.

Janlandırıw realistlik ádebiyatta da qollanıladı. Mısalı, I.Yusupovtıń “Aktrisanıń ıǵbalı” poemasında bas qaharman Arıwxan ózin baxıtlı sezgen minutlarda báhárde qaytıp kiyatırǵan jıl quslarına múrájat etip, quwanıshlı sezimlerin olar menen bólisedi.

Hey qubladan ushqan sonalı ǵazlar!

Shınnan ba usı mendegi ıǵbal?

- Iǵbalıń bar desip, ǵańqıldar ǵazlar.

Janlandırıw, ásirese, tımsal janrında kútá kóp qollanılatuǵın tiykarǵı kórkem ámel bolıp esaplanadı. Mısalı, belgili shayır D.Aytmuratovtıń “Qulp hám urı”, “Qoraz hám pıshıq”, “Qarabaraq hám qańbaq”, “Pıshıq erli-zayıplılıqta”, “Qoyan máslikte” h.t.b. tımsallarında haywanlar, quslar, ósimlikler, zatlar adamlarday bolıp sóylesedi, itibarlı pikirler aytadı. Biraq olardıń sóylegen sózlerinde, isháreketlerinde adamlarǵa tán minez-qulıq, ádetler, oy-pikirler, sezimler beriledi.

Janlandırıw alǵashqı dáwirdegi mifologiyalıq dóretiwshilikten qalǵan miyraslardan. Alǵashqı dáwirde adamlar tábiyat sana-sezimge iye dep túsingen.

75

Sonlıqtan, olar óz miflerinde, erteklerinde, qosıqlarında janlı-jansız tábiyattı sóyleytuǵın, oylaytuǵın etip sáwlelendirgen. Al, jańa dáwir ádebiyatında janlandırıw kórkem shártliliktiń, kórkem ámellerdiń biri bolıp tabıladı. Oqıwshı kórkem shıǵarmada zattıń, tábiyattıń adamday háreket etiwine, sóylegenine isenbeydi, biraq bunı biykarlamaydı, sebebi, bul qubılıstı obraz jaratıwdaǵı, ideyanı sáwlelendiriwdegi kórkem shártlilik dep qabıllaydı.

Allegoriyalar – grekshe allos – basqa, ózge, agareno – aytaman degen mánisti ańlatadı. Kórkem ádebiyatta awıspalı mániste súwretlew qurallarınıń biri. Shıǵarmada abstrakt pikir yaki túsiniktiń ornına anıq bir zattıń yamasa qubılıstıń súwretlemesi, obrazı beriledi. Oqıwshı usı obrazǵa qarap ne haqqında gáp baratırǵanın biledi. Bunı astarlap beriw yamasa astarlap súwretlew dep te júritedi. Astarlap súwretlew erteklerde, ásirese, haywanlar haqqındaǵı erteklerde, sondayaq tımsallarda jiyi-jiyi ushırasadı. Mısalı, xalıq dóretiwshiligi úlgilerinde haywanlar obrazları arqalı adamlarǵa tán geypara qásiyetlerdi, ádetlerdi túsiniwge boladı. Túlki óziniń is-háreketleri menen mákkar, sum, quw adamdı esletedi. Qasqır obrazı ashkózlikti, zulımlıqtı, eshek obrazı pámsizlikti, ójetlikti, maymıl obrazı jeńilteklikti, wájsizlikti bildiredi.

Tarǵıl pıshıq

Boldı ól degen ashıq

Jolbarıs qızına.

Qánáátlenbeydi anaw-mınaw qızdıń nazına.

Qoydıń qızı Qozıbiyke semiz,

Iyttiń qızında qásiyet kemis.

Saǵaldıń qızı jalataylaw zárre,

Maymıldıń qızınıń ayaǵı árre-tárre.

(D.Aytmuratov. “Pıshıq erli-zayıplılıqta”).

Bul shıǵarmada óziniń shama-sharqın, hal-jaǵdayın bilmeytuǵın, maqtanshaq, pámsiz adamlardıń minez-qulqı, is-háreketleri tıshqannan basqaǵa kúshi jetpeytuǵın pıshıq obrazı arqalı allegoriya (astarlap súwretlew) usılında beriledi.

76

Súwretlew usılları (stilistikalıq figuralar)

Hárbir jazıwshınıń ózine tán gáp qurıw usılı bar. Jazıwshı shıǵarmalarınıń gáp qurılısın túrli formalarda (qısqa, uzın) beriwi múmkin. Usılayınsha, ol ózi jazıp atırǵan tildi poetikalıq, grammatikalıq jaqtan bayıtadı. Jazıwshı geyde gáplerdi kútá quramalı ráwishte dúzedi, bir gápte birneshe jay gápler, qospa gápler, baǵınıńqı qospa gápler ushırasıwı múmkin. Gáptiń bunday dúzilisi ullı rus jazıwshısı L.N.Tolstoydıń shıǵarmalarında kóp ushırasadı.

Jazıwshı óziniń talǵamına qaray, shıǵarmaların oqıwshılardıń qanday toparına baǵıshlawına qaray gáp qurılısın ápiwayı dúziwi múmkin. Mısalı, Sh.Aytmatovtıń shıǵarmalarında asa quramalı gápler onsha ushıraspaydı. Gápler, tiykarınan, qısqa, biraq mánili etip dúzilgen. Degen menen, usınday gápler menen-aq Sh.Aytmatov kútá tereń filosofiyalıq oylardı bere alǵan.

A.S.Pushkinniń “Kapitan qızı” shıǵrmasında da gápler ápiwayı, jaydarı, túsinikli etip dúzilgen.

Demek, jazıwshı óz shıǵarmasında turmıstı súwretlewde, ishki sezimlerdi beriwde belgili bir sintaksislik normalarǵa baǵınadı, olardı tereńletedi, bayıtadı. Shıǵarmalardaǵı sintaksislik poetikanıń jaǵdayı shıǵarmanıń qanday oqıwshılardıń talǵamına mólsherlengenine de baylanıslı boladı. Mısalı, T.Jumamuratov,

S.Nurımbetov óz shıǵarmalarınıń tilin kútá keń oqıwshılar qatlamınıń talǵamın esapqa alıp jazsa, I.Yusupov, J.Izbasqanov oqıwshılardıń bilimli, estetikalıq talǵamı joqarı qatlamın kózde tutıp jazadı. Berdaq penen Ájiniyaz tuwralı da usılay aytsa boladı.

Kórkem sintaksiste hár qıylı usıllar qollanıladı. Mısalı, ritorikalıq sorawlar, intonaciya, pauza, ritorikalıq qaratpalar, úndewler, tákirarlawlar, antitezalar, inversiyalar kóp qollanıladı. Bulardı sintaksislik figuralar yamasa stilistikalıq figuralar dep te júritedi.

Ritorikalıq soraw – grekshe reytor – orator, sheshen, dilwar degen sózden alınǵan. Kórkem shıǵarmada oqıwshınıń dıqqatın awdarıw ushın qurılǵan, biraq juwap talap etpeytuǵın soraw gáp, sintaksislik figura. Súwretlenip atırǵan sharayattı hám avtordıń oy-pikirin ótkirlestiriw ushın qollanıladı.

77

Ǵań-ǵań, ǵań-ǵań qobızım,

Táǵdiyr – zalım, oǵı uzın!

Arqırasqan arqarlar,

Nege jım-jırt joq ızıń?!

Dúnya menen dasqal taw,

Tıńlaymısań, asqar taw?!

(Sh.Seyitov. “Sárkarda hám túyege aynalǵan arqarlar haqqında qobız benen jırlanatuǵın ertek-dástan” poemasınan).

Ritorikalıq úndewler. Kórkem shıǵarmada kóterińki, shaqırıq túrinde ushırasatuǵın gápler, stilistikalıq figuralardıń biri. Olar oy-pikirdi, túsiniklerdi, sezimlerdi emocional túrde berip, olardıń kórkemligin kúsheytedi. Mısalı:

Muhabbat ilahiy ullı qubılıs,

Qolıńızdan kelse ashıq bop jasań!

(Xaliyla Dáwletnazarov. “Qolıńızdan kelse ashıq bop jasań!... ”).

Ritorikalıq qaratpalar. Kórkem shıǵarmada kóterińki stildegi qaratpa gápler túrinde ushırasatuǵın sintaksislik (stilistikalıq) figuralardıń biri. Ritorikalıq qaratpalar oqıwshılardıń dıqqatın awdarıw, qaharmanlardıń ruwxıy halatın beriw, lirizmdi kúsheytiw ushın qollanılatuǵın usıl.

Mıń órkeshli túyedey sarǵısh qumlar,

Mıń ásirlik ǵápletti silkip tasla!

Mıń ásirlik kemkewil móhmin qumlar,

Mıń ásirlik hásiretti silkip tasla!

(Baxtıyar Genjemuratov. “Mıń ásirlik ǵápletti silkip tasla!”).

Poetikalıq tákirarlaw – kórkem shıǵarmanıń tásirliligin kúsheytiw, onıń ideyalıq mazmunın tereńletiw, qaharmanlardıń ishki dúnyasın tolıǵıraq ashıp kórsetiw ushın qollanılatuǵın sintaksislik usıl. Bunday usıldı qollanǵan tekst ishinde yamasa gápte bir sóz yaki birneshe sózler qaytalanıp keledi. Biraq qaytalanǵan sózlerdiń hárbiri ózinshe kórkem-estetikalıq júk kóterip turadı. Poetikalıq tákirarlawdıń alliteraciya, anafora, epifora sıyaqlı túrleri bar. (Olardıń

anıqlamaları “Kórkem fonetika” bóliminde berilgen.)

78

Watanım – keń mazmun ómirime ol,

Watanım – anamday áziz gúlbaǵım.

Orden taqpasa da óńirime ol,

Orden dep bilemen bergen ıǵbalın.

(Tólepbergen Mátmuratov).

Birinshi qatardaǵı “Watan” sózi arqalı tuwılǵan jer, el-xalıq hám onda jasap atırǵan lirikalıq qaharman túsiniledi, ekinshi qatarda qaytalanǵan “Watan” arqalı lirikalıq qaharmannıń watanǵa muhabbat, húrmet sezimleri beriledi. Úshinshi qatardaǵı “Orden” sózi sıy-húrmettiń rásmiy nıshanı retinde tuwra mánisinde berilgen, al tórtinshi qatardaǵı tákirarlanǵan “Orden” awıspalı, yaǵnıy metaforalıq usılda lirikalıq qaharmannıń ómiri, ıǵbal-nesiybesi, táǵdiri mánisin berip tur.

Antitezalar – grekshe antithesis – qarama-qarsı mánisin bildiredi, jiyi qollanılatuǵın poetikalıq figuralardan bolıp tabıladı. Antitezalar menen antonimlerdi birdey dep túsiniwge bolmaydı. Antonimler sózlerdiń mánilik qarama-qarsılıǵı bolsa (kún-tún, ashshı-dushshı, aq-qara h.t.b.), antiteza waqıyahádiyselerdiń, oy-pikirlerdiń qarama-qarsılıǵın beredi. Antitezada qarama-qarsı obrazlar, sharayatlar, kontrast kórinisler qollanıladı, solar arqalı avtordıń ideyası ashıladı. Mısalı:

Men dúnyaǵa keldim, kelgen menen toldı ma dúnya?

Men dúnyadan ketermen, ketken menen sorlı ma dúnya?

Topıraqtan shıǵıp jáne topıraq bolarman,

Túsindirer adam, sende boldı ma dúnya?

(Omar Hayyam).

Orta ásirlik ullı alım hám shayır Omar Hayyamnıń bul rubayısında materiallıq dúnyanıń mángiligi, onıń birlemshiligi, onı túsindiriwde aqıl-huwıshtıń ázziligi, demek, aqıl-estiń, ruwxtıń ekilemshiligi haqqındaǵı ideya kontrast (qarama-qarsı) oy-pikirler, túsinikler menen berilip tur.

Antiteza shıǵarmalarda oy-pikirdiń, ishki sezimlerdiń tásirsheń beriliwin támiyinlep, oqıwshıda estetikalıq zawıq oyatadı.

79

Inversiya – latınsha inversio – orın almastırıw degendi ańlatadı. Kórkem tekstte avtordıń stilistikalıq maqset penen sózlerdiń mánisi boyınsha izbe-izligin, grammatikalıq tártibin buzıp, ádettegiden basqasha ornalastırıwı inversiya dep ataladı. Inversiya usılı menen jazǵanda gáp aǵzaları óz tártibi menen jaylaspay orın almasıwı múmkin, baslawısh gáptiń izinde, bayanlawısh gáptiń basında kele beriwi múmkin. Mısalı:

Júregimde mámleket bar – shegarası joq.

Bir ájep ummannıń jaǵısında ol.

Bul jerde mıltıq joq – atılmaydı oq

Sazlar bar,

Reńler bar

hám Qosıqlar bar…

(Baxtıyar Genjemuratov).

Bul qosıq qatarların gáp qurılısı nızamına boysındırǵanda tómendegishe bolar edi: “Júregimde shegarası joq mámleket bar. // Ol bir ájep ummannıń jaǵısında. // Bul jerde mıltıq joq, oq atılmaydı”. Biraq bunday jaǵdayda tekst qosıq dárejesine kóterile almay, ápiwayı ǵana xabar gápler bolıp qalar edi, avtor inversiya usılın qollanıw arqalı sózlerdiń tásirsheńligin, teksttiń intonaciyasın, ırǵaǵın kúsheytken.

Solay etip, ádebiyattanıw iliminde bunday stilistikalıq figuralar poetikalıq sintaksis degen termin menen de júritiledi.

Poetikalıq sintaksiske kórkem punktuaciyalardı da kirgizsek boladı.

Kórkem punktuaciya. Kórkem ádebiyatta oy-pikirdi, ishki sezimlerdi tásirsheń hám tartımlı jetkeriwde kórkem fonetika, kórkem leksika, poetikalıq sintaksis penen birge kórkem punktuaciyanıń atqaratuǵın xızmeti óz aldına. Demek, irkilis belgileri kórkem shıǵarma tiliniń bir elementi bolıp tabıladı.

Ádebiyattanıwda kórkem shıǵarmanıń tili haqqında ilimiy-teoriyalıq pikirler rus filologları V.V.Vinogradov, L.I.Timofeev, V.E.Xalizev, V.B.Tomashevskiy

80