Ádebiyattanıw teoriyası (2020, Járimbetov, Sagidullaeva)

Murabba – arab tilindegi sózlerden alınǵan. Tórt qatarlı bántlerden ibarat qosıqlar, klassikalıq ádebiyatta murabbalardı Yassawiy, Mashrab, Muqımiy kóp jazdı. Qaraqalpaq murabbaları shártli túrde murabba dep atalıp, olar, tiykarınan, barmaq ólsheminde jazılǵan.

Muxammesler – hárbir bánti bes qatardan ibarat qosıqlar, uyqasları: birinshi bánt A, A, A, A, A, ekinshi bánt B, B, B, B, A, úshinshi bánt V, V, V, V, A, h.t.b.

Hárbir bánttiń besinshi qatarı birinshi bántke uyqasadı. Klassikalıq muxammesler aruz ólsheminde jazıladı. Biraq qaraqalpaq muxammesleri, tiykarınan, barmaq (sillabika) ólshemine súyenip jazıladı.

Muashshaq – sóz oyınına tiykarlanǵan forma. Onda qosıq qatarlarınıń bas háriplerin, joqarıdan tómen oqısaq, qanday da bir adamnıń atı yamasa basqa bir atama kelip shıǵadı. Evropa ádebiyatında qosıqtıń bunday túrin akrostix dep ataydı (grek tilindegi akros shettegi, stichos – qosıq degen sózlerden alınǵan). Házirgi qaraqalpaq ádebiyatında shayır Baxtıyar Ǵenjemuratovtıń lirikasında akrostixlar kóbirek ushırasadı.

Gúllábı qawınday shireń tamıp tur, Úh! erniń, kózleriń ne dep janıp tur?!

«Lawlap órtenbeske qoymaspan!» dey me,

Isen, kúlim qaldı… bul shın – anıqdur.

Sáteń murtlı, murtsız hám saqallılar,

Tolı ǵoy átirapıń, olar naǵıp júr?!

Arsız saǵal yańlı jalańqaya bir zat,

Náyleyin, qálbimde qańsılap shawıp júr…

(B.Genjemuratov).

Evropa ádebiyatınan kirgen lirikalıq formalar: ekilikler (dvustishie), altılıqlar

– sekstinalar, oktavalar – segizlikler, sonetler – tórt qatarlı eki bántten hám úsh qatarlı eki bántten ibarat, jámi 14 qatarlı qosıq. Sonettiń ustası Shekspir bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq ádebiyatında sonetler I.Yusupov hám M.Qarabaevta ushırasadı.

Geyde jasawǵa da bolmas qumarıń,

41

Qayǵı hám sátsizlik kesapatınan.

Waqıt ótken sayın gónerer bári,

Mártebeń páseyer tússe atınan.

Kóldiń jarasıǵı – quslar qıyqıwı,

Júrekke tán názik sezim ikramlıq. Tatlı qıyal, tereń oyǵa uytıwı, Ájayıp hádiyse bolıwı zańlı.

Tınıs alıw – jasawdıń bir salası, Tuńǵısh ıshqı – ómirdegi baslı kún. “Súyseń júrekten súy” - deymiz danasıp, Júrek joytar qoldan ushqan jaslıǵın.

Barlıq táshwishlerge júrek biyqarar,

Hárkim miynetinen ráhát, sıy tabar.

(M.Qarabaev).

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Lirika termininiń mánisi?

2.Lirika termini qashan qáliplesti?

3.Lirikanıń baslı qásiyetleri?

4.Lirikalıq qaharman obrazı degende neni túsinesiz?

5.Lirikanıń mazmunı boyınsha bóliniwi haqqında túsinik beriń.

6.Lirikanıń forması boyınsha bóliniwi haqqında ne bilesiz?

7.Lirika neshe tipke bólinedi?

8.Peyzaj lirikası tuwralı túsinik beriń.

9.Intim lirikası tuwralı túsinik beriń.

10.Meditativ (oy-pikirler) lirikası tuwralı túsinik beriń.

42

6-tema. DRAMA

Jobası:

1.Drama – kórkem ádebiyattıń túrleriniń biri.

2.Epos hám dramanıń uqsaslıqları: syujet, xarakter jaratıw, bayanlaw tili.

3.Dramaturgiyanıń ózine tán qásiyetleri.

4.Dramaturgiyanıń janrlarǵa bóliniwi haqqında qısqasha maǵlıwmat.

5.Dramaturgiya hám teatr, kino óneri, telekórsetiw, radioesittiriw.

6.Dramaturgiya hám estrada (jeńil saxna kórinisleri: miniatyura, intermediya hám basqa da teatrlastırılǵan kórinisler).

Tayanısh sózler: drama, dramaturgiya, pyesa, komediya, drama, tragediya, tragikomediya, melodrama, dramaturgiya hám teatr, scenariy, libretto, kinoscenariy, radioscenariy, telescenariy, teatr dramaturgiyası, kinodramaturgiya, teledramaturgiya, radiodramaturgiya, intermediya, miniatyura, parodiya.

Dramaturgiya – ádebiyattıń úsh túriniń biri. Ol kórkem sóz óneri sıpatında ádebiyattıń epika hám lirika túrleri menen tıǵız baylanıslı, biraq onıń ózine tán janrlıq qásiyetleri bar. Sonlıqtan, drama Aristotel zamanınan berli ádebiyattıń bir túri sıpatında esaplanıp, házirgi dáwirlerge shekem óziniń janrlıq qásiyetlerin saqlap kelmekte. Degen menen, drama ádebiy túr sıpatında basqa da túrler menen jaqınlıq, uqsaslıq baylanıslarǵa iye. Mısalı, ayırım dramalıq shıǵarmalarda lirikalıq elementler ushırasadı. Ásirese, bular qatnasıwshılardıń monologlarında, muzıkalı dramalarda personajlardıń ariyalarında (atqarǵan lirikalıq qosıqlarında) anıǵıraq hám tolıǵıraq kórinedi. Mısalı, “Ǵárip ashıq” muzıkalı dramasındaǵı Ǵárip penen Shaxsánemniń ariyaları lirikalıq sezimlerge, rúwxıy tolǵanıslarǵa tolı.

Ásirese, dramalıq shıǵarmalardıń epikalıq shıǵarmalar menen baylanısları, uqsaslıqları kóbirek bayqaladı.

Eger epikalıq shıǵarmalardıń (roman, gúrriń, dástan h.t.b.) tiykarın syujet quraytuǵın bolsa, dramalıq shıǵarmalardıń da tiykarın syujet quraydı. Anıǵıraq aytsaq, epikalıq shıǵarmalarda waqıya (syujet) óziniń baslanıwına, rawajlanıwına, joqarı shıńına (kulminaciyasına), sheshimine iye bolıwı múmkin. Dramalıq

43

shıǵarmalardıń basım kópshiliginde syujet usınday jollar menen rawajlanadı hám juwmaqlanadı. Qálegen epikalıq shıǵarma menen dramalıq shıǵarmanı syujettiń rawajlanıw nızamları boyınsha salıstırsaq, joqarıdaǵıday uqsaslıqlardı kóriwimiz múmkin.

Epikalıq hám dramalıq shıǵarmalarda syujetti rawajlandırıwdıń birden bir nátiyjeli jolı – bul konfliktti (personajlar arasındaǵı qarama-qarsılıqtı) sheber paydalanıw. Ádebiyattıń bul eki túrinde de syujettiń rawajlanıwına tiykar bolatuǵın elementlerdiń biri – bul konflikt. Mısalı, Shekspirdiń “Romeo hám Djulyetta” tragediyasında orta ásirlerdegi feodallıq jánjellerge tiykarlanǵan Montekki hám Kapuletti familiyaları (urıwları) arasındaǵı qarama-qarsılıq, jawlasıw jaǵdayları birin-biri súygen Romeo hám Djulyettanıń táǵdirine tásir etip, tiykarǵı syujetti rawajlandıradı. Epikalıq hám dramalıq shıǵarmalardaǵı talaplardıń biri – bul xarakter jaratıw. Eki túrdegi shıǵarmalarda da qaharman xarakteri jaratılıwı tiyis, yaǵnıy qaharmannıń obrazı onıń is-háreketleri, ishki tolǵanısları, keshirmeleri, personajlar menen ara qatnasıqları, sóylew ózgesheligi, monologları, dialogları arqalı kórinedi. Demek, xarakter jaratıw epikaǵa da, dramaǵa da tiyisli talaplardıń biri bolıp tabıladı.

Dramanıń janrlıq qásiyetleri. Drama áyyemgi grek tilindegi drao yamasa drage sózinen alınıp, sózlik mánisi boyınsha “háreket etiw” degen mánisti ańlatadı. Demek, terminologiyalıq atamanıń ózi dramalıq shıǵarmanıń háreketlerdi kórsetiwge baǵdarlanǵanın bildiredi. Bunıń sebebi dramanıń sóz óneri sıpatında payda bolıwı teatr óneri menen baylanıslı, yaǵnıy saxnada obraz jasap, onı tamashagóylerge kórsetiw menen baylanıslı. Olay bolsa dramalıq shıǵarmalardıń “tutınıwshı”sı (paydalanıwshısı) teatr bolıp tabıladı. Sonlıqtan, dramalıq shıǵarmalardıń janrlıq qásiyetleri teatr (saxna) óneriniń ózgeshelikleri menen belgilenedi.

Dramalıq shıǵarmalardı, kóbinese, pyesa dep te júritedi (francuz tilindegi piese

– pútin, tutas degen sózden alınǵan).

Solay etip, pyesa yamasa dramalıq shıǵarma saxna jaǵdaylarına mólsherlenedi, anıǵıraq aytsaq, pyesanı saxnada oynaw, kórsetiw shártleri

44

dramaturg tárepinen esapqa alınıwı tiyis. Eger de jazıwshı teatr tábiyatın bilmese, saxna sharayatlarınan xabarsız bolsa, ol itibarlı dramalıq shıǵarma jaza almaydı hám dramaturg bola almaydı. Demek, dramaturg pyesanı saxna ushın, onı saxnada kórsetiw ushın jazadı, olay bolsa saxnadaǵı kórsetiwdiń waqıt muǵdarın esapqa alıwı tiyis. Eń úlken degen dramalıq shıǵarmalar eki yarım yaki úsh saat dawamında kórsetiledi. Dramaturg usı mólsherden kelip shıǵıp, pyesanıń kólemin shekleydi. Shıǵarmanı saxnalıq waqıtqa mólsherlep jazıw dramaturgiyanıń basqa ádebiy túrlerden baslı ózgeshelikleriniń biri bolıp tabıladı.

“Drama” sóziniń ózi “háreket”, “qıymıl” degendi ańlatadı dep joqarıda aytqan edik. Olay bolsa, dramaturg óz shıǵarmasında personajlardı qıymıl-qozǵalıs, isháreket jaǵdaylarında kórsetiwi kerek, basqasha aytqanda, dramada personajlardıń obrazları olardıń qıymıl-háreketleri menen ashıladı. Dramalıq obrazlar tamashagóydiń pyesanı saxnada kórip qabıllawı ushın jaratıladı.

Dramalıq obraz jaratıw ushın personajlardı qıymıl-háreketlerine say sóyletiw kerek boladı. Sonlıqtan, dramalıq shıǵarmalarda personajlardıń dialogları (júzbejúz sóylesiwleri, sáwbetleri) hám monologları áhmiyetli orın tutadı.

Dialoglar arqalı personajlardıń is-háreketleriniń mánisi ashıladı. Dramalıq shıǵarmalarda dialoglar jaǵdaylardı shiyelenistiriwge, yaǵnıy dramalıq halatlardı kúsheytiwge, personajlardıń xarakterlerin ashıwǵa járdem beretuǵın tiykarǵı qurallardan bolıp esaplanadı. Dramada monologlardıń óz xızmeti bar. Monolog járdeminde personajdıń ishki dúnyası, ruwxıy halatı, tolǵanısları beriledi, nátiyjede, monolog xarakterlerdiń hár tárepleme ashılıwına járdem beredi. Epikalıq shıǵarmadaǵı monologlar oqıwǵa mólsherlengen bolsa, dramalıq shıǵarmadaǵı monologlar aktyordıń dawıslap aytıwına shaqlanadı. Dramalıq shıǵarmalarda monologlar saxnada kórsetiw múmkin bolmaǵan ruwxıy halatlardı sáwlelendiredi.

Dramanıń jáne bir ózgesheligi sonda, pyesanıń jazılıwı, hátteki, onıń baspada járiyalanıwı ele istiń yarımı bolıp esaplanadı. Pyesadaǵı kórkem til menen jaratılǵan obrazlar endigi jaǵında saxnada oyın menen kórsetilse ǵana tolıq obraz dárejesine kóteriledi. Demek, dramalıq shıǵarmalardıń ekinshi ómiri, basqasha aytqanda, haqıyqıy ómiri saxnada dawam etedi.

45

Eger de epikalıq yamasa lirikalıq shıǵarmalardaǵı obrazlardı kitap oqıwshı óziniń abstrakt oylaw qábileti menen kóz aldına elesletetuǵın bolsa, dramalıq obrazlar teatr saxnasında artistlerdiń rollerde oynawı arqalı tikkeley kóz benen kórip qabıllawǵa mólsherlenedi. Dramalıq shıǵarmalardıń basqa ádebiy túrlerden baslı ayırmashılıǵı da usında dep biliw kerek.

Dramada kóp qollanılatuǵın kórkem ámellerdiń biri – bul ekspoziciya. Bul

ámel epikada da qollanıladı. Biraq dramada onıń paydalanılıwı kútá zárúrli.

Ekspoziciya latın tilindegi expositio – túsindiriw degen sózden alınǵan.

Ekspoziciya shıǵarma syujetiniń quram bólegi bolıp, onda waqıyalar bolıp ótetuǵın orınlar, shárt-sharayatlar avtor tili menen súwretlenedi, shıǵarmaǵa qatnasatuǵın personajlar menen tanıstıradı. Ekspoziciya syujetke anıqlıq kirgiziwshi, avtor ideyaların túsiniwge járdem beriwshi ámel bolıp xızmet etedi.

Epos penen lirika sıyaqlı drama da birneshe janrlıq túrlerge bólinedi.

Olardıń hárbiri ózine tán janrlıq qásiyetlerge iye. Mısalı, tragediyanı alsaq, onıń basqa janrlardan ózgeshe qásiyetleri bar. Tragediyadaǵı bas qaharman ózin qorshaǵan jámiyette, óziniń jekke táǵdirinde adam jeńip bolmas konfliktler menen ayqasıp, óziniń jan dúnyasın kórsetedi, jaqsılıq ushın, ullı ideyalar ushın gúreste, kóbinese, qaza tabadı. Syujet ornı tolmas joǵaltıw, tereń qayǵı-hásiret penen tamamlanadı. Dúnya ádebiyatında Esxildiń “Shınjırlanıp bánt etilgen Prometey”, Sofokldiń “Patsha Edip”, Evripidtiń “Medeya”, Shekspirdiń “Otello”, “Gamlet”, “Romeo hám Djulyetta” shıǵarmaları tragediya janrınıń haqıyqıy úlgileri bolıp tabıladı.

Dramaturgiyanıń komediya, tragediya, drama, tragikomediya, melodrama janrları bar. Olar ózine tán janrlıq qásiyetlerge hám belgilerge iye boladı.

Komediya – grekshe comos – kewilli alaman, toplım, ode – qosıq, jır.

Dramaturgiyanıń bir janrı. Komediya dramaturgiyanıń eń áyyemgi hám eń keń taralǵan janrlarınıń biri bolıp tabıladı. “... komediya dep personajlardıń kemshilikleri, ázzi tárepleri, adasıwları, qátelikleri ústinen kúliwshi dramalıq shıǵarmalardı ataydı. Kúlki usılardıń hámmesine qarsı gúreste tiykarǵı qural bolıp

46

tabıladı”1. Demek, komediyada waqıyalar, adam minez-qulqı kúlkili etip súwretlenedi, qaharmanlar kúlkili jaǵdaylarǵa túsip otıradı. Konflikt komediyalıq usılda sheshiledi. Komediyada kúlki, házil arqalı adamlardaǵı, turmıstaǵı, jámiyettegi kemshiliklerdi kórsetedi.

Komediya óz aldına janr sıpatında b.e.sh. VI ásirde grek ádebiyatında payda bolǵan. Antik komediyanıń tiykarın salıwshı Aristofan. Komediya sońınan antik rim ádebiyatında rawajlanǵan. Plavt, Terenciy h.t.b. komik jazıwshılar rim teatrı ushın komediyalar dóretken. Orta ásir hám Oyanıw dáwirindegi Evropa ádebiyatında kóplep komediyalar payda bolǵan. ХVII ásirdiń ekinshi yarımınan baslap komediya rus dramaturgiyasında janr bolıp qáliplesken. D.I.Fonvizin, A.S.Griboedov, N.V.Gogol, A.N.Ostrovskiy usaǵan komediya janrınıń ustaları ósip jetisken.

Qaraqalpaq ádebiyatında komediya janrı Sovet hákimiyatı jılları teatr óneriniń payda bolıwı menen birge qáliplesti. Qaraqalpaq dramaturgiyasında Á.Ótepovtıń “Teńin tapqan qız”, S.Xojaniyazovtıń “Súymegenge súykenbe” komediyaları tamashagóylerdiń dıqqat orayında boldı. Sońǵı dáwirlerde D.Aytmuratovtıń “Yalǵanshınıń isi”, K.Raxmanovtıń “Toǵız tońqıldaq, bir shińkildek”, “Laqqılar emlewxanada”, “Ínjıqtıń muhabbatı”, S.Jumaǵulovtıń “Kúyewińdi berip tur”, “Ekstrasens”, Q.Mátmuratovtıń “Ómirbek hám tazsha” h.t.b. shıǵarmaları komediya janrınıń jetiskenliklerinen esaplanadı.

Tragediya – grekshe tragos – eshki hám ode – qosıq degen sózlerden. Dramalıq shıǵarmalardıń izi qayǵı menen pitetuǵın janrlıq túri. Ol, eń dáslep, áyyemgi Greciyada qudaydıń atına eshki soyıp tamasha ótkeriwge baylanıslı kelip shıqqan hám tragediyanıń ataması da “eshki” hám “qosıq” sózleriniń birikpesinen, yaǵnıy “eshki haqqında qosıq” degen maǵanadan kelip shıqqan. Áyyemgi Greciyada tragediyanıń eń rawajlanǵan dáwiri b.e.sh. V ásir bolıp esaplanadı. Sonnan berli tragediya birneshe rawajlanıw basqıshların bastan keshirdi. Onıń rawajlanıwında Esxil, Sofokl, Evripid sıyaqlı dramaturglerdiń, ásirese, inglis

1 Гуляев Н.А., Богданов А.Н., Юдкевич Л.Г. Теория литературы в связи с проблемами эстетики. Учебное пособие. Москва, “Высшая школа”, 1970, сс. 357-358.

47

dramaturgi Shekspirdiń roli ayrıqsha kúshli. Shekspirdiń “Gamlet”, “Romeo-

Djulyetta”, “Korol Lir”, “Otello” tragediyaları pútkil dúnya ádebiyatındaǵı tragediyanıń ájayıp úlgileri bolıp esaplanadı.

Tragediayalıq shıǵarmalar basqa janrdaǵı dóretpelerden ózine negiz etip alǵan konfliktleriniń oǵırı keskinligi hám tereńligi, olarda social-jámiyetlik sharayatlardıń tereń sáwleleniwi, filosofiyalıq jaqtan da oyshıllıǵı menen ayrıqsha sıpatlanıp turadı. Tragediya tariyxıy rawajlanıwdıń ayrıqsha áhmiyetli burılıs jaǵdayların ótkir hám keskin túrde sáwlelendirip otıradı. Sonıń ushın,

V.G.Belinskiy tragediyanı “dramalıq poeziyanıń joqarı basqıshı, onıń gúltajı” dep bahalaǵan.

ХХ ásir qaraqalpaq ádebiyatında S.Májitovtıń “Ernazar alakóz”, M.Dáribaevtıń “Kóklen batır”, “Árman”, J.Aymurzaevtıń “Aygúl-Abat” h.t.b. dóretpeler itibarlı tragediyalıq shıǵarmalar sıpatında belgili. Sonday-aq ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyatında T.Allanazarovtıń “Aydos biy”, T.Qayıpbergenovtıń “Aydos baba“ (“Mıń tillaǵa bahalanǵan gelle)” h.t.b. tragediyaları dıqqatqa ılayıq.

Drama qatardaǵı dramaturgiyalıq janr sıpatında (komediya, tragediya sıyaqlı) óz aldına orınǵa iye. “Drama (grekshe – ámeliyat, háreket) – insan xarakteri hám táǵdirin dramalıq jaǵdayda kórsetiwshi, turmıstıń quramalı demlerin qaharmanlardıń ámeliy iskerligi – háreketleri járdeminde sáwlelendiriwshi saxnalıq shıǵarma”1. Ádebiyatshılar qaharmanlar ortasında salmaqlı hám kúshli soqlıǵısıwlar sáwlelenetuǵın, tragediya hám komediyanıń ortasında aralıq orındı iyeleytuǵın dramanıń janr sıpatında payda bolıwın, ádette, ХVIII ásir francuz aǵartıwshılıq teatrı menen baylanıstıradı2. Demek, drama komediya hám tragediya janrlarına salıstırǵanda bir qansha keyinirek payda boldı. Ol ХIХ ásirde óz aldına janr sıpatında ayrıqsha rawajlandı. Dúnya ádebiaytında drama janrınıń rawajlanıwında francuz dramaturgleri Volter, Didro, J.B.Molyer, nemec dramaturgleri G.E.Lessing, F.Shiller, I.Gyote, rus jazıwshıları A.N.Ostrovskiy,

1Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. Тошкент, “Ўзбекистон”, 2002, 517-бет.

2Гуляев Н.А., Богданов А.Н., Юдкевич Л.Г. Теория литературы в связи с проблемами эстетики. Учебное пособие. Москва, “Высшая школа”, 1970, стр. 350.

48

N.V.Gogol, A.P.Chexov, ózbek jazıwshıları M.Behbudiy, Hamza, A.Sholpan, A.Fitrat hám basqalardıń dóretiwshilik xızmetleri úlken.

Dramalıq shıǵarmalarda háreket etiwshi personajlar – ádettegidey qayǵı hám shadlıqtı kewlinen keshiriwshi, sonıń menen birge tragediyalıq hám komediyalıq qaharmanlarday bir táreplemeliliginen ayrılǵan qarapayım adamlar... ХVIII ásirde payda bolǵanınan baslap ХIХ ásirdiń ortalarına shekem rus (A.N.Ostrovskiy hám onıń dawamshıları) hám shet el realist jazıwshıları (G.Ibsen) dóretiwshiliginde drama turmıslıq shıǵarmalar sıpatında rawajlandı1. Qaraqalpaq ádebiyatında Q.Mátmuratovtıń “Bir úyde eki ómir” shıǵarması usınday kórkemlik talaplarǵa say dóretilgen.

Sonday-aq dramaturgiyada eki janrdıń qásiyetlerin ózinde birlestirgen saxnalıq dóretpeler de bar. Mısalı, buǵan tragikomediyalardı keltirsek boladı. Olar dramalıq shıǵarmalarda bir waqıttıń ishinde tragediyanıń hám komediyanıń belgilerin birlestire alǵan saxnalıq dóretpeler. Máselen, házir teatr saxnasınan orın alıp júrgen K.Raxmanovtıń “O dúnyaǵa mirát”, M.Nızanovtıń “Eki dúnyanıń áweresi” shıǵarmaları buǵan mısal bola aladı.

Melodrama dramaturgiyanıń bir janrı. Onda dialoglar, monologlar muzıka menen almasıp turadı yamasa olar qosıq túrinde muzıka járdemi menen atqarılıp baradı. Bul janrdı, kóbinese, “muzıkalı drama” degen atama menen de júrgizedi. Qaraqalpaq ádebiyatında S.Májitovtıń “Baǵdagúl”, S.Xojaniyazovtıń “Aysha”, A.Begimov hám T.Allanazarovlardıń “Gárip Ashıq” shıǵarmaları dáslepki muzıkalı dramalardan bolıp esaplanadı. Házirgi ádebiy processte K.Allambergenovtıń “Ámir Temir hám Er Edige (Ullı atlanıs)” tariyxıy muzıkalı dramasın usı janrdaǵı kórkemlik izlenislerdiń biri sıpatında bahalasaq boladı.

Dramaturgiya hám teatr. Joqarıda aytıp ótilgenindey, dramaturgiya teatr menen ajıralmas baylanıslı. Dramalıq shıǵarma teatr ushın jazıladı. Dramadaǵı dialoglar, monologlar aktyorlardıń saxnada oynap, háreket etiwi barısında aytıladı, ekspoziciyalar aktyorlardıń háreket etiw sharayatın kórsetiw ushın jazıladı.

1 Гуляев Н.А., Богданов А.Н., Юдкевич Л.Г. Теория литературы в связи с проблемами эстетики. Учебное пособие. Москва, “Высшая школа”, 1970, сc. 350-351.

49

Dramadaǵı konflikt saxnada xarakterdiń ashılıwın támiyinlew ushın dúziledi. Bir sóz benen aytqanda, dramalıq shıǵarmanıń haqıyqıy ómiri teatr saxnasında keshedi. Sonıń ushın da, Aristotel dramanı is-háreketke elikleytuǵın shıǵarma, oypikirdi bayanlaw arqalı emes, qıymıl-háreketler arqalı beretuǵın shıǵarma dep ataydı1.

Al, V.G.Belinskiy bolsa dramanıń teatr menen baylanısın tómendegishe sıpatlaydı: “Dramatikalıq poeziya (shıǵarma) saxna ónerisiz shontıq bolıp qaladı: adamdı tolıq túsiniw ushın onıń qalay háreket etetuǵının, sóyleytuǵının biliw azlıq etedi, sonıń menen birge onıń qalay háreket etetuǵının, qalay sóyleytuǵının, qalay sezetuǵının kóz benen kóriw kerek hám qulaq penen esitiw kerek”2. Bunday sıpatlarǵa iye shıǵarma dóretiw ushın dramturgtıń jazıw uqıbına, ádebiy bilimlerge iye bolıwı ele jetkiliksiz. Ol saxna óneriniń sırların da biliwi tiyis. Kóp ǵana ullı dramaturgler teatr menen baylanıslı bolǵan. Mısalı, dúnya dramaturgiyasınıń klassigi Vilyam Shekspir teatrda aktyor hám rejissyor bolıp islegen. Teatr menen

óz-ara baylanısta bolǵan dramaturgler drama jazıw barısında belgili teatr qánigelerinen másláhátler alıp turǵan. Belgili qaraqalpaq dramaturgleri

T.Allanazarov, S.Xojaniyazov teatrda rejissyor, J.Aymurzaev aktyor bolip islegen, T.Seytjanov, P.Tilegenov teatr menen tıǵız baylanısta bolǵan, házirgi dramaturglerden Q.Mátmuratov teatrda ádebiy másláhátshi bolıp islegen. Dramaturglerdiń teatr menen bunday tıǵız baylanısları olardıń dramalıq shıǵarmalarınıń tabıslı bolıwın támiyinlegen. Sebebi, olar ádebiy bilimlerden tısqarı saxna sırların da jaqsı ózlestirgen.

Olay bolsa, dramanı ózine ǵárezli etip baylap qoyǵan teatr qanday óner? Onıń qanday sırları bar?

Teatr – bul birneshe kórkem ónerlerdiń bir ónerge qosılıp háreket etiwinen jaralǵan sintetikalıq (qospaq) óner. Onda oyın kórsetiw (aktyorlıq) ónerinen baslap, rejissyorlıq, súwretshilik (dekoraciya), muzıka, xoreografiya ónerleri, sonday-aq texnikalıq ónerler: jarıq beriw, saxnanı bezew, grimlew, kostyum tańlaw

1Тимофеев Л.И., Tураев С.В. Словарь литературоведческих терминов. M., “Просвещение”, 1974, стр. 70.

2Белинский В.Г. Собр. соч. в 3-x томах. T. 2. Moсквa. ГИХЛ, 1948, стр. 351.

50