Ádebiyattanıw teoriyası (2020, Járimbetov, Sagidullaeva)

5-tema. LIRIKA TUWRALÍ TÚSINIK

Jobası:

1.Lirikanıń termin sıpatında qáliplesiwi.

2.Ádebiyattıń lirika túri hám onıń baslı qásiyetleri. Lirikalıq qaharman.

3.Lirikanıń tipologiyalıq bóliniwi:

3.1. Meditativ lirika – jámiyetlik hám turmıs temasındaǵı oy-pikirlerdi

emocional (tásirli) sezimler arqalı beretuǵın janr.

3.2.Intim lirika yamasa sezim lirikası tánha jekke sezimlerdi beretuǵın janr.

3.3.Peyzaj lirikası yamasa súwretlew lirikası.

4.Lirikanıń mazmun boyınsha jikleniwi: didaktikalıq yamasa aqıl-násiyat qosıqları, muhabbat yaki ashıqlıq qosıqları, odalar yamasa qaraqalpaqsha táriyip qosıqları, elegiyalar yaki qaraqalpaqsha nalısh qosıqları, publicistikalıq qosıqlar, filosofiyalıq qosıqlar, epigrammalar, epitafiyalar, yumor hám satiralıq qosıqlar.

5.Lirikanıń forma boyınsha jikleniwi: ǵázzeller, murabbalar, rubayılar, tórtlikler, muxammesler, muashshaq yamasa akrostix, lirikalıq poema, sonetler,

oktavalar, sekstinalar, erkin qosıq yamasa verlibr h.t.b.

Tayanısh sózler: lirika, lirikalıq obrazlar, lirikalıq qaharman, meditativ lirika, intim lirikası, peyzaj lirikası, didaktikalıq qosıqlar, lirikanıń mazmunı boyınsha jikleniwi, lirikanıń forması boyınsha jikleniwi.

Lirika termini áyyemgi grek tilinde sózlik mánisi boyınsha muzıka ásbabın (lira) ańlatqan. Biraq bul sóz ádebiy termin sıpatında b.e.sh. III ásirden baslap ellinizm dáwirinde qollanıla baslaǵan. Sońın ala lirika termini antik grek ádebiyatı menen qatar antik Rim ádebiyatında, jańa dáwirde Batıs Evropa ádebiyatında qollanıla baslaǵan. XVIII-XIX á.á. rus ádebiyatında termin sıpatında qáliplesken. Oraylıq Aziya xalıqları ádebiyatlarında, sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatında lirika termin retinde XX ásirdiń birinshi yarımında qáliplesti.

Lirikanıń janrlıq qásiyetleri. Qaraqalpaq ádebiyatında hám ádebiyattanıw iliminde lirikalıq shıǵarmalar, kóbinese, qosıq degen termin menen júritiledi. Qosıq shıǵısı boyınsha folklorlıq termin. Sazǵa, namaǵa qosıp aytıw degendi

31

ańlatadı. Túrkiy xalıqlar sóz ónerinde erte dáwirlerden beri qollanıladı. Mısalı, Maxmud Qashqariydıń “Devanu luǵatit túrk”, Yusuf Has Hajibtiń “Kutadǵu bilig” shıǵarmalarında “qoshuǵ” yamasa “qóshiq” túrinde qollanılǵan1.

Biraq qaraqalpaq ádebiyatında qosıq termininiń qollanılıw ózgesheligi bar. Rawajlanǵan ádebiyatlarda namaǵa salıp aytılatuǵın lirik shıǵarmalardı hám taqmaqlap oqılatuǵın (deklamaciya etiletuǵın) ritmik tekstlerdi ayırım-ayırım terminler menen ataydı. Mısalı, rus ádebiyatında “pesnya”, ózbek ádebiyatında “qo’shiq” – bul nama menen muzıkaǵa salıp aytılatuǵın poetikalıq janr, al “stix” hám “sheyr” muzıkalıq ásbaplardan, namadan ǵárezsiz ritmik tekst. Al, qaraqalpaq ádebiyatında bolsa, qosıq termini menen muzıkaǵa qosıp aytılatuǵın shıǵarmanı da, muzıkadan ǵárezsiz shıǵarmanı da túsinedi. Qosıq termininiń bunday qásiyetin qaraqalpaq ádebiyatshısı N.Dáwqaraev dáslepki márte anıqlaǵan edi2.

Solay etip, házirgi qaraqalpaq ádebiyatında hám ádebiyattanıw iliminde qosıq degen termin arqalı tek ǵana namaǵa salıp aytılatuǵın poeziyalıq shıǵarmanı emes, al ulıwma adamnıń ishki sezimlerin, kewil tuyǵıların, ruwxıy tolǵanısların beretuǵın hám taqmaqlap aytılatuǵın lirikalıq shıǵarmalardı da túsinedi. Demek, kópshilik jaǵdaylarda (eger de lirikalıq shıǵarma proza menen jazılmaǵan jaǵdayda) qosıq penen lirika bir mánisti bildiretuǵın sinonim terminler bolıp tabıladı.

Lirika ádebiyattıń tiykarǵı úsh túriniń biri (epos, drama, lirika). Ol sırtqı dúnyanı sáwlelendiriwde epos penen dramadan qatań ajıralıp turadı. Eger epos penen dramanıń baslı qásiyetleri waqıyalardı bayanlaw hám personajlardıń isháreketlerin usı waqıyalarǵa, sharayatlarǵa baylanıstırıp kórsetiwden ibarat bolsa, lirika waqıyalardı bayanlap otırmaydı. Lirika sırtqı ortalıqtıń tásirinen payda bolǵan quwanısh, súyinish, qayǵı-hásiret yamasa nalısh sezimlerin, ruwxıy tuyǵılar menen keshirmelerdi, oy-pikirlerdi emocional (tásirsheń) formada beredi. Epos hám dramadaǵıday lirikada da ádep-ikramlılıq, aqıl-násiyat (didaktika), ıshqı-

1Раззоқов X., Мирзаев T., Собиров O, Имомов K. Ўзбек xaлқ oғзaки ижоди. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1980, 75бет.

2Дәўқараев Н. Шығармаларының толық жыйнағы. 2-том. Нӛкис, “Қарақалпақстан”, 1977, 128-бeт.

32

muhabbat, turmıs h.t.b. máseleler, temalar kóterile beriwi múmkin. Biraq lirikada bul máseleler menen temalar waqıyalardı obyektiv súwretlew arqalı emes, al shayırlardıń subyektiv (jekke) sezimlerin beriw arqalı óz sheshimin tabadı.

Lirikalıq shıǵarmanıń oraylıq tulǵası – lirikalıq qaharman. Lirikalıq shıǵarmalarda, tiykarınan, shayırdıń óziniń ishki keshirmeleri beriledi, sonlıqtan, ayırım jaǵdaylarda shayırdı lirikalıq qaharman sıpatında qabıl aladı, yaǵnıy shayır menen lirikalıq qaharmandı bir qosıp túsinedi. Biraq lirikada berilgen sezimlerdi, ruwxıy keshirmelerdi tek shayırdıń jekke turmısına baylanıslı dep túsiniwge bolmaydı. Sonlıqtan, “lirikalıq men”di yaki “lirikalıq qaharman”dı tánha shayırdıń ózi dep qabıllawǵa bolmaydı. Shayır ózinen basqanıń da ishki dúnyasına, ruwxıy jaǵdayına kiriw uqıbına iye, “lirikalıq men” arqalı kóp adamlardıń ishki dúnyasın, túrli sezimlerin, ruwxıy keshirmelerin, júrek dártlerin bere aladı. (Bunday uqıptı ádebiyatta talant dep ataydı). Sonıń ushın da, lirikalıq qaharman – bul shayırdıń ózi emes, al kórkem ádebiy obraz. Demek, lirikalıq shıǵarmalardaǵı qaharmanlardı eki toparǵa ajıratqan jón boladı: subyektiv qaharman, yaǵnıy shıǵarmanıń tiykarǵı personajı, qosıqtaǵı barlıq kewil keshirmeleri subyektiv (lirikalıq) qaharmannıń atınan beriledi; obyektiv qaharmanlar, yaǵnıy shıǵarmadaǵı lirikalıq qaharmannan basqa qatnasıwshılar. Obyektiv qaharmanlar lirikalıq sezimlerdi, keshirmelerdi beriwde járdemshi xızmet atqaradı.

Juldız aqtı dese aqshamǵı waqta, Dárhal sen túseseń yadıma meniń. Jasın tústi dese jasıl daraqqa, Dárhal sen túseseń yadıma meniń. Izmir shóllerinen esken samallar, Túrkiy tilde jollap qayǵılı xabar, Iyesin joǵaltqan bir at jániwar, Tınbay segbir tartar yadımda meniń.

Shayır I.Yusupovtıń ataqlı ilim ǵayratkeri akademik M.Nurmuhammedovtıń mezgilsiz qaytıs bolıwına baylanıslı jazǵan joqlaw qosıǵında adamnıń ruwxıy keshirmelerinen bolǵan qayǵı-hásiret sezimleri beriledi. Lirikalıq qaharman óziniń

33

jaqın dostın onıń ólimi sebepli eslep, qayǵılı, hásiretli sezimlerge beriledi, onı joqlaydı, aqshamları aqqan juldızǵa, jasıl terekke túsken jasınǵa teńeydi, onı joqlap atırǵan xalıqtı iyesin joǵaltıp segbir tartıp júrgen atqa megzetedi. Bul qosıqta akademiktiń ólimi qayǵılı sezimlerdi oyatatuǵın sırtqı tásir, yaǵnıy obyektiv obraz bolıp xızmet etedi. Iyesin joǵaltqan at obrazı da obyektiv obraz, ol da lirikalıq sezimlerdi tereńletiw ushın járdemshi obraz xızmetin atqaradı.

Lirika ishki sezimlerdi, ruwxıy jaǵdaylardı beretuǵın janr bolǵanlıqtan, ol qısqa, ıqsham bolıwı kerek. Sebebi, lirikalıq shıǵarma bir momenttegi sezimlerdi beredi. Eger de lirikalıq shıǵarma kóp sozılıp ketse, ol zerigerli bolıp ketedi, onıń kórkemlik dárejesi tómenleydi.

Lirikada epikalıq formadaǵı syujetler bolmaydı. Lirikada ushırasatuǵın kishigirim syujetler ishki sezimlerdi oyatıw ushın, olarǵa túrtki bolıw ushın, olardı tısqa shıǵarıw ushın paydalanıladı. Mısalı, Ájiniyazdıń “Bir janan” qosıǵında qısqa ǵana syujet bar. Lirikalıq qaharman uyqıda jatırǵanda tún ortasında namálim bir gózzal onıń kózine kórinip, jilwa-naz benen onı oyatadı, oǵan shiyrin-sheker sózler aytıp kózden ǵayıp boladı. Lirikalıq qaharman aqıl-huwshın joǵaltıp, ózinen ketedi. Bul kishkene ǵana syujet lirikalıq qaharmanda sezimler dizbegin oyatadı, onda ıshqı-muhabbat sezimleri oyanadı. Bul onıń namálim janandı ápsanawiy gózzalarǵa teńep, onıń sulıw portretin súwretlegeninen kórinedi. Demek, bul qosıqtaǵı keltirilgen kishkene waqıya epikalıq syujet sıpatında áhmiyetli emes, al ol lirikalıq qaharmanda ishki sezimlerdi, ruwxıy keshirmelerdi oyatıw ushın áhmiyetli.

Lirikalıq shıǵarmalardı estetikalıq qásiyetlerine, yaǵnıy hár qıylı sezimlerdi, ruwxıy keshirmelerdi beriw jaǵdaylarına qaray, sáwlelendirgen temasına, mazmunına qaray shártli túrde hár qıylı toparlarǵa bólip júr. Lirikanı jiklewdiń keń tarqalǵan hám kóbirek moyınlanǵan usılları tómendegishe: 1. Oy-pikirler lirikası yamasa onı ilimiy ádebiyatta meditativ lirika dep ataydı. Bul termin grekshe meditacio degen sózden alınıp, sózlik mánisi boyınsha oylaw, pikirlew degendi bildiredi. Kóbinese, jámiyetlik, siyasiy, sociallıq turmıslıq, filosofiyalıq, didaktikalıq temalardı qozǵap, olar tuwralı lirikalıq qaharmannıń oy-pikirlerin

34

emocional túrde beredi. 2. Sezim lirikası yamasa ilimiy tilde intim lirikası dep ataladı. Bul kútá ishki, kútá tereń sezim degendi bildiredi. Lirikanıń bul túri tánha lirikalıq qaharmanǵa tiyisli, onıń júrek tórinde jatırǵan sezimlerdi beredi. Sonlıqtan, lirikanıń bul túri qaraqalpaqsha pinhamı lirika degen atamaǵa say keledi. Ol, kóbinese, saǵınısh, kúyinish, nalısh, ıshqı-muhabbat, ayralıq h.t.b. temalardı sáwlelendiredi. Lirikanıń bul túrine Ájiniyazdıń ıshqı-muhabbat qosıqları, I.Yusupovtıń “Saǵınıw”, “Qız dáwranı atlı altın taxtıńnan”, “Kewil aspanımda juldızlar sónik” h.t.b. qosıqları mısal bola aladı. 3. Súwretlew lirikası yamasa, kóbinese, onı peyzaj lirikası dep júritedi. Lirikanıń bul túri adamdı qorshap turǵan zatlardı, qalanıń, awıldıń kórinislerin, sonday-aq tábiyat kórinislerin, qubılısların súwretleydi. Súwretlew lirikası adamda súyiniw, túńiliw h.t.b. sezimlerdi oyata aladı. Mısalı:

Keshe gúrlep turǵan Úshsay portında,

Búgin korabller qoyımshılıǵı.

Kóship ketken balıqshılar jurtında,

Jatar jayrap kemelerdiń sınıǵı.

Espe qumǵa ermek bolıp kómilgen,

Essiz paroxodlar, kater, barjalar.

Palubalar qumnan zorǵa kóringen,

Kayutaǵa kirgen samal zar jılar.

(I.Yusupov. “Korabller qoyımshılıǵındaǵı eles”).

Bul qatarlarda lirikalıq qaharman teńiz jaǵasındaǵı kewilsiz kórinislerdi súwretlew arqalı Aral apatshılıǵı sebebinen payda bolǵan qayǵılı, muńlı, hásiretli sezimlerdi beredi.

Ádebiyattanıw iliminde lirikalıq shıǵarmalardı mazmunı, tematikası boyınsha toplap, janrlıq túrlerge jiklew dástúri bar. Mısalı, didaktikalıq lirika, muhabbat lirikası, elegiyalar (qaraqalpaqsha nalısh qosıqları), publicistikalıq lirika, yumor-satiralıq lirika h.t.b.

Olardan didaktikalıq lirika aqıl-násiyat, úgit mazmunına iye bolıp keledi. Didaktikalıq janrdaǵı shıǵarmalar sociallıq turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı,

35

jámiyetlik qatlamlardıń ara qatnasların, sonday-aq jekke adamnıń júris-turısın, jámiyettegi ornın, insanıylıq kelbetin etikalıq kózqaraslardan, yaǵnıy ádepikramlılıq, adamgershilik pazıyletler, adam huqıqları, puqaralıq wazıypalar kózqaraslarınan sáwlelendiredi. Mısalı:

Qazı bolsań ádil bolıp yol sorǵıl,

Bay, paqırıw, bek, sultana teń turǵıl,

Biyhaq jábir etip rishwa (para – Q.J.) almaǵıl,

Xudayıńnı házir biliń, yaranlar.

Patsha bolsań ádilden qoy qazını,

Puqaranıń qısh áyleme yazını,

Sózle haqtıń ayat-hádiys sózini,

Biymáni sózni aytmań, yaranlar.

Ǵaniy (bay – Q.J.) bolsań qayır-saqawat áyle,

Jetim-ǵáriyiplerge shápáát áyle,

Meshit bina qılıp, ibadat áyle,

Xudanı yadıńa alıń, yaranlar.

(Ájiniyaz. “Násiyhat’’).

Didaktikalıq shıǵarmalar ádebiyattıń úsh túrinde de (lirikada, epikada, dramada) jazıla beredi. Sonıń ushın, didaktikalıq shıǵarmalardı didaktikalıq ádebiyat degen termin menen de júritedi.

Didaktikalıq lirika tuwralı qarań: Járimbetov Q. Berdaqtıń násiyatları – biziń ruwxıy ǵáziynemiz. Nókis, 1998; Járimbetov Q. XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı. Nókis, “Bilim”, 2004; Turdıbaev Q. Didaktikalıq shıǵarmalar – ruwxıy baylıǵımız. Nókis, “Bilim”, 2009.

Publicistikalıq lirika. Termin eski latın tilindegi “publikus” degen sózden alınıp, jámiyetlik, kópshilik degendi bildiredi, kórkem ádebiyattıń yamasa jurnalistikanıń bir janrı bolıp esaplanadı. Publicistika házirgi kúnniń áhmiyetli siyasiy, ekonomikalıq, sociallıq, mádeniy, huqıqıy h.t.b. máselelerin sáwlelendiredi. Publicistikanıń baslı talabı – ǵalaba oqıwshınıń, yaǵnıy publikanıń diydisin, talǵamın, talapların esapqa alıw, áhmiyetli jańa ideyalardı, waqıyalardı,

36

jámiyetlik mazmunǵa iye kúnniń jańalıqların keń xalıqqa járiya etiw, jetkeriw bolıp esaplanadı.

Lirikada da kópshilik jaǵdaylarda publicistikalıq pafos, publicistikalıq ruwx qatnasadı. Sonlıqtan, publicistikalıq qásiyetlerge iye lirikalıq shıǵarmalardı ádebiyattanıwda publicistikalıq lirika degen termin menen ataydı. Lirikalıq shıǵarmadaǵı publicistikalıq qásiyetler hám belgiler kórkem-estetikalıq sezimler arqalı beriledi, atap aytqanda lirikalıq qaharmannıń jekke ruwxıy jaǵdayları, ruwxıy keypiyatları, daǵdarısları, tolǵanısları arqalı beriledi.

Publicistikalıq lirikada turmıstıń konkret tárepleri, jańa waqıyalar, tariyxıy faktler, adam atları, geografiyalıq, toponimikalıq atamalar, kóbinese, búrkelmesten sol turısında beriledi. Mısalı, Kúnxojanıń “Umıtpaspan”, “Yaranlar”, Berdaqtıń “Bıyıl”, “Salıq”, “Xalıq ushın”, “Jaqsıraq”, Ájiniyazdıń “Bardur”, “Ellerim bardı”, “Kóriń” qosıqlarında waqıyalar, adam atları, geografiyalıq atamalar ózgertilmesten beriledi, bul olarǵa belgili dárejede ocherklik belgiler beredi, nátiyjede, olar publicistikalıq sıpatlarǵa iye boladı.

Publicistikalıq qosıqlardaǵı hár qıylı sociallıq motivler, tariyxıy, turmıslıq faktler, ocherklik qásiyetler kórkem-estetikalıq talaplarǵa baǵınǵan halda, yaǵnıy kórkem fantaziya, kórkem obrazlar arqalı beriledi.

Táriyip yamasa maqtaw qosıqları kóterińki estetikalıq sezimler tiykarında dóreydi hám oqıwshılarda usı sezimlerdi oyatıw uqıbına iye boladı, kóterińki stilde jazılıp, óziniń sáwlelendiriw obyektin maqtawǵa baǵdarlaydı, sol arqalı maqtanısh sezimlerin beredi. Mısalı, Ájiniyazdıń “Ellerim bardı”, “Bardur”, Ayapbergen Muwsaevtıń “Táriyip”, Qazı Máwliktiń “Shımbay bayazı”, Ibrayım Yusupovtıń “Ózbekstan” hám t.b. táriyip qosıqları tuwılǵan jer, el-xalıq tuwralı maqtanısh sezimlerin beredi.

Lirikanıń mazmunı boyınsha ajıratıwdıń jáne bir túri bul ıshqı-muhabbat, ashıqlıq qosıqları yamasa muhabbat lirikası bolıp esaplanadı. Janrlıq qásiyetleri boyınsha muhabbat lirikası lirikalıq qaharmannıń júrek tórinen shıqqan móldir sezimlerdi beredi. Lirikalıq qaharmannıń júrek sezimleri insanǵa tán tabiyiy (jınısıy) ıshqınıń tiykarında payda boladı hám olar sırtqı dúnyawiy tásirlerdiń

37

nátiyjesinde, atap aytqanda jámiyetlik tártiplerdiń, úrp-ádetlerdiń, turmıslıq normalardıń tásiri nátiyjesinde, sonday-aq dúnyanı kórkem tanıwdıń nátiyjesinde etikalıq hám estetikalıq qásiyetlerge iye boladı. Muhabbat qosıqlarında lirikalıq qaharmandı adamǵa tán hasıl qásiyet bolǵan shın kewilden súyiw sezimleri biyleydi. Ádebiyattanıw iliminde muhabbat qosıqların intim lirikaǵa jatqaradı. Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde intim lirikanı pinhamı lirika degen termin menen ataw jaǵdayları da ushırasadı.

Qaraqalpaq ádebiyatında muhabbat lirikasınıń eń jaqsı úlgilerin Ziywar shayır (Ájiniyaz), Qazı Máwlik, I.Yusupov, T.Mátmuratov, X.Dáwletnazarov, J.Izbasqanov, B.Genjemuratov hám taǵı basqalar dóretti.

Muhabbat lirikası tuwralı tómendegi miynetlerde keńirek maǵlıwmatlar beriledi:

Járimbetov Q. Ashıq Ziywar. Nókis, “Bilim”, 1998; Járimbetov Q. XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı. Nókis, “Bilim”,

2004, 106-126-bb.

Elegiyalar yaki nalısh qosıqları. Lirika turmıstıń tek jaqtılı, kóterinki, yoshlı daqıyqaların beriw menen sheklenbeydi, al onıń kewilsiz, qarańǵı táreplerin de sáwlelendiredi. Kóp ǵana lirikalıq shıǵarmalar adam ómirindegi kewilsizlikten, sátsizliklerden tuwılatuǵın ǵamlı, hásiretli, nalıshqa tolı sezimlerdi, ruwxıy terbelislerdi, daǵdarıslardı beredi. Bunday motivtegi lirikalıq shıǵarmalardı elegiyalar dep júritedi. Sońǵı jılları qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde elegiyalardı nalısh qosıqları dep ataw úrdis bolıp kiyatır.

Sezimler eńireydi,

Kókiregim ǵamlı…

Álwidaǵ aytısqan aqırǵı demler,

Aqırǵı baǵıslar qıynar meni, wa-ah!...

Bunda tek baxıttan kúlsin kúlgenler,

Meni kúldirmey jaq bir ǵáriyp arwaq!

(Sh. Seyitov. “Ekinshi neka”).

38

Satiralıq lirika. Satiralıq obraz ádebiyattıń úsh túrinde de (eposta, dramada, lirikada) jaratıla beredi. Satira turmıstaǵı unamsız qubılıslardı, hádiyselerdi, waqıyalardı hám adamlardı, kóbinese, unamsız obrazlar arqalı sáwlelendiredi. Satiralıq obraz mazmun menen formanıń, turmıs penen idealdıń sáykes bolmaǵan jaǵdayların ashıq-aydın kórsetip beredi. Satiralıq lirikada turmıstıń ayırım unamsız tárepleri: jamanlıq, zulımlıq, nadanlıq, insapsızlıq, ashkózlik satiralıq pafos penen áshkaralanadı. Turmıslıq, jámiyetlik ólshemlerge, ulıwmainsanıylıq qásiyetlerge, talaplarǵa, ádep-ikramlılıq ólshemlerine sáykes kelmeytuǵın unamsız kórinisler, hádiyseler, minez-qulıqlar, is-háreketler ótkir til menen ájiwa qılınadı. Mısalı, Berdaqtıń “Kálan usta” qosıǵında on barmaǵınan óneri tamǵan sheber ustanıń jaramas peyili áshkara etiledi. Ol buyırtpashılardıń pulın alıp, biraq mútájin pitkermeydi, sózinde turmaydı, aldaydı.

Bunsha ıqrarsız bolǵanıń,

Buyırarma eken alǵanıń,

Ustalı el buzılǵanın,

Sennen kórdik, Kálan usta.

Hámme saǵan qarar eken,

Eldiń mútáji bar eken,

Peyliń qapıńday tar eken,

Kálan emes, yalan usta.

Lirikanı kórkem forması boyınsha bóliw dástúri de bar. Bul jaǵdayda lirikalıq shıǵarmalardıń mazmunı emes, al onıń forması esapqa alınadı. Mısalı, bántleri (strofa), qatar sanları, buwın sanları, uyqas túrleri hám basqa da qosıq ólshemleri esapqa alınadı.

Mısalı, ǵázzeller eki qatarlı bántlerden turadı, bul bántlerdi báyit dep ataydı, uyqasları: birinshi bánt a-a, ekinshisi b-a, úshinshisi v-a bolıp solay kete beredi. Hárbir báyittiń ekinshi qatarı birinshi báyitke (a-a ǵa) uyqasıp keledi. Nawayınıń ǵázzelleri usı janrdıń klassikalıq úlgisi bolıp esaplanadı. Ǵázzel aruz ólsheminde jazıladı. Qaraqalpaq ádebiyatında I.Yusupov, M.Qarabaev, Á.Ótepbergenov

39

ǵázzeller jazadı. Qaraqalpaq ádebiyatındaǵı ǵázzeller barmaq (sillabika)

ólsheminde jazıladı.

Saǵan qarashıq, basqaǵa – sır, gúmandur kózleriń, (a)

Uqqanǵa quyash, uqpaǵanǵa dumandur kózleriń. (a)

Jup gáwhar peshanańdaǵı saǵan – kóz, maǵan – tilsim, (b)

Biri – jeyran oynaqshıǵan, biri – jalındur kózleriń. (a)

(M.Qarabaev).

Rubayı – tórt qatardan turatuǵın, juwmaqlawshı pikirdi bildiretuǵın usı 4 qatar pútin bir ǵárezsiz shıǵarma bolıp tabıladı. Uyqasları – AAAA, kóbinese, AABA túrinde keledi. Rubayı klassikalıq poeziyada, kóbinese, filosofiyalıq temada, aruz ólsheminde jazıladı.

Rubayınıń tártibi boyınsha ol eki bólimnen: analiz hám sintezden turadı.

Birinshi qatarda oy-pikir, másele beriledi, onı tezis dep ataydı, ekinshi qatarda usı tezis rawajlandırıladı. Úshinshi qatarda qarama-qarsı pikir beriledi, onı antitezis dep ataydı. Tórtinshi qatarda qoyılǵan máseleniń sheshimi, yaǵnıy oy-pikirlerdiń juwmaǵı beriledi. Bunı sintez dep ataydı. Tómendegi mısaldı usı tártip penen tallawǵa boladı.

Men dúnyaǵa keldim, kelgen menen toldı ma dúnya,

Men ketermen, ketken menen sorlı ma dúnya,

Topıraqtan shıǵıp jáne topıraq bolarman,

Túsindirer adam sende boldı ma dúnya.

(Omar Hayyam).

Tórtlikler: Rubayıǵa uqsaǵan, onıń menen únles, tematikası sheklenbegen, biraq barmaq (sillabika) ólsheminde jazıladı.

Qaraqalpaq ádebiyatında tórtlikler I.Yusupovta kóbirek ushırasadı. Birewler keń peyillikke shaqırar,

“Mendey hújdanlı bol” desip ah urar,

Sen bazarǵa barıp tıńlap kór: hárkim – Ózinde joq zattı izlep baqırar…

(I.Yusupov).

40