Ádebiyattanıw teoriyası (2020, Járimbetov, Sagidullaeva)

oǵan túrli estetikalıq sezimlerdi sińirip jan beredi, adam xarakterin, onıń ishki dúnyasın ashıp beredi. Ádebiyat ta jámiyetlik sananıń bir túri bolıp esaplanadı. Ol tábiyattı, turmıstı biliwge umtıladı hám olar tuwralı durıs túsiniklerdi kórkem obrazlar menen beredi. Sonıń ushın da, kórkem ádebiyattıń sociallıq, turmıslıq áhmiyeti úlken, ol adamdı tárbiyalaw xızmetin de atqaradı.

Kórkem ádebiyat XIX ásirde jasaǵan ullı rus sınshısı V.Belinskiydiń kórsetkenindey, kórkem ónerdiń (sániyattıń) basqa da túrlerinen óziniń jetekshilik qásiyeti hám qospalılıǵı menen parıq qıladı. Shınında da, sóz óneri kórkem ónerdiń basqa tarawlarına salıstırǵanda joqarı orında turadı. V.Belinskiydiń 1841-jılı jazılǵan “Poeziyanıń túrlerge bóliniwi” degen belgili maqalasında táriplewi boyınsha “Poeziya” (demek, kórkem ádebiyat) – kórkem ónerdiń eń joqarı túri. Kórkem ónerdiń basqa túrleri obraz jaratıwda paydalanatuǵın materiallardıń jaǵdayına qaray anaw ya mınaw dárejede sheklengen boladı… mısalı, skulptura (músinshilik) adam denesi formasınıń sulıwlıǵın beredi, adam kelbetin súwretlew arqalı onıń oy-pikirin, deneniń bir máwrittegi kórinisin, jaǵdayın bere aladı. Súwretshilik óneri de (jivopis) adamnıń ishki dúnyasın bere aladı, biraq ol da adam yamasa tábiyat kórinisiniń bir momentin ǵana kórsetiw menen sheklenedi. Muzıka, kóbinese, adamnıń jan terbelislerin beredi, biraq muzıkanıń bergen ideyaların seslerden ajıratıw múmkin emes, al sesler bolsa jan sezimlerdi oyatqanı menen aqıl-oyǵa anıq hesh nárse ayta almaydı. Al, poeziya (kórkem ádebiyat) adamnıń erkin tili menen jaratıladı. Poeziya – bul hawaz, bul súwret, bul anıq aytılǵan aqıloy. Sonlıqtan da, poeziya basqa barlıq ónerlerdiń elementlerin ózine qamtıydı”1.

Rasında da, sóz óneri basqa ónerlerdiń shıǵarmalarınıń jaratılıwında da jedel qatnasadı. Mısalı, pyesa saxnalastırılıwı ushın, eń dáslep, onıń ádebiy nusqası – dramalıq shıǵarma jarıqqa shıǵıwı kerek, kinofilm ekranlastırılıwı ushın onıń aldı menen scenariyi (ádebiy teksti) jazıladı yamasa nama (muzıka) jazılıwı ushın oǵan qosıq teksti tayar bolıwı shárt. Álbette, geyde kórkem ónerdiń basqa tarawları (muzıka, kino taǵı basqalar) ádebiy shıǵarmalardıń jazılıwına sebep bolıwı múmkin. Biraq kópshilik orınlarda kórkem sóz óneri kórkem ónerdiń ulıwma

1 Белинский В. Г. Собр. соч. в 3-х томах. Том 3. Москва, ГИХЛ, 1948.

11

rawajlanıwına ayrıqsha sebepshi bolıp otıradı. Máselen, súwretshi jaqsı kórkem shıǵarmanı oqıp, onıń syujetinen yamasa ideyalıq mazmunınan ilhamlanıp ájayıp kartina dóretiwi múmkin, al kompozitor ájayıp simfoniya yamasa balet muzıkasın jazıwı múmkin. Solay etip, kórkem ádebiyat – qorshap turǵan ortalıqtı, turmıstı, jámiyetti, adamdı, onıń ishki dúnyasın, ruwxıy tolǵanısların kórkem obrazlar arqalı sáwlelendiretuǵın kórkem ónerdiń bir túri.

Kórkem ádebiyat rawajlanıwdıń uzaq tariyxıy jolların basıp ótken.

Adamzat oylawınıń, sonıń ishinde kórkem oylawınıń dáslepki basqıshı mifologiyada kórinedi. Mifologiya negizi “mif” sózinen jasalǵan atama. “Mif” grek sózi bolıp, onıń mánisi “sóz, áńgime” degendi bildiredi, ádebiyatta áyyem zamanlarda bolǵan yamasa bolmaǵan waqıyalar tuwralı jeterli dálili joq qıyalıy áńgimeler degen mazmunda qollanıladı. Júdá erte zamandaǵı adamlardıń pútkil álem, barlıqtıń, tábiyat qubılıslarınıń mánisin, payda bolıw sebeplerin túsinbegenliginiń nátiyjesinde sol qubılıslar háqqında ápsanalıq, legenda túrindegi batırlar, qudaylar tuwralı ózleriniń isenimin hám qıyalların bayan etken túsinikleri, kózqarasları miflerde berilgen. Bunday kózqaraslar, dúnyatanıwları ápsana, legenda, ańız hám áńgimeler túrinde uzaq waqıtlar adamlardıń yadında, ańında jasap kelgen. Sonıń ushın da, áyyemgi adamnıń dúnyatanıwı, kórkem oylawı tuwrıdan-tuwrı mifler menen baylanıslı. Hárqanday miftiń tiykarında konkret nárseler jatadı, biraq bul nárselerdiń atqaratuǵın funkciyası reallıqqa iye emes. Máselen, ushar at. Bul mifologiyalıq obrazda eki real predmet bar. Bular at penen qanat. Biraq bul eki real nárseniń birigip bir funkciyanı atqarıwı mifti júzege keltiredi. Qısqası, áyyemgi adamnıń álem, tábiyat qubılısları tuwralı túsinikleri, olardıń ańındaǵı fantaziyalar mifti payda etedi.

Kórkem sóz óneriniń keyingi basqıshı – xalıq awızeki ádebiyatı, yaǵnıy folklor. Jazıwdıń ele payda bolmaǵan dáwirinde kórkem shıǵarmalar awızeki dóretilgen hám atqarıwshılıq yamasa awızeki kórkem bayanlaw jolı menen tarqalǵan. Sonlıqtan, folklorlıq shıǵarmalar hár dáwirdiń talaplarına muwapıq ózgerip baradı. Usı jaǵdaylardı esapqa alıp, folklorlıq shıǵarmalardı ilimde jámáátlik (kollektivlik) dóretpeler dep ataydı.

12

Ádebiy shıǵarmalar jazba túrde, belgili bir adamnıń avtorlıǵında dóreydi. Olar basqa avtorlar tárepinen ózgertilmeydi. Rawajlanǵan ádebiyatta hárbir itibarlı jazıwshınıń jekke (individual) stili boladı.

Folklorlıq shıǵarmalarda obraz jasaw ápiwayı usıl menen iske asırıladı. Jazba ádebiyatta obraz jasaw biraz quramalasadı. Kórkem obrazǵa avtordıń jekke kózqarasları, jekke poziciyası sińdiriledi. Realistlik ádebiyatta, kóbinese, personajlardıń obrazları olardıń jekke xarakterleri arqalı jaratıladı. Shıǵarmalarda hárbir personajdıń basqalardı qaytalamaytuǵın jekke minez-qulqın, is-háreketlerin, ishki keshirmelerin, sóylew ózgesheligin, sırtqı portretin beriw arqalı xarakter jaratıladı. Usı xarakter personajdıń obrazın isenimli, kórkem etip kórsetedi. Xarakter jaratıw – bul jańa dáwir realistlik ádebiyatınıń jemisi.

Kórkem ádebiyattıń basqa kórkem ónerlerden baslı ayırmashılıqlarınıń biri – ol kórkem obrazdı til (sóz) arqalı jasaydı. Músinshi (skulptor) kórkem obraz jaratıwdıń materialı retinde tas, gips, mármer, bronza usaǵan materiallardı paydalanadı, súwretshi boyaw menen qıl qálemdi, kompozitor muzıka jaratıw ushın ne túrli seslerdi paydalanadı. Al, jazıwshı (shayır) obraz jaratıw ushın sózlerdi paydalanadı. Ol shıǵarmalarda waqıyanı sóz benen kórkemlep súwretleydi yamasa sóz benen ishki sezimlerdi, ruwxıy keshirmelerdi beredi. Demek, kórkem shıǵarma dóretiwdiń baslı shártleriniń biri – bul kórkem tildi tolıq meńgeriw, onı kórkem obraz jaratıw ushın sheberlik penen paydalana biliw.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Filologiya qanday ilim hám ol neshe tarawdan turadı?

2.Ádebiyattanıw iliminiń izertlew obyekti ne?

3.Ádebiyattanıw qanday tarawlardan turadı?

4.Ádebiy sın degen ne?

5.Ádebiyat tariyxı degen ne?

6.Ádebiyat teoriyası degen ne?

7.Ádebiyattanıwǵa járdemshi ilimler qaysılar?

8.Bibliografiya ilimi neni úyrenedi?

9.Tekstologiya ilimi neni úyrenedi?

13

10.Paleografiya ilimi neni úyrenedi?

11.Kórkem ádebiyat termini Orta Aziya xalıqlarınıń, sonıń ishinde

qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy turmısında qashan qollanıla baslaǵan?

12.Kórkem ádebiyattıń baslı wazıypası neden ibarat?

13.Kórkem ádebiyattıń baslı qásiyеtleri?

14.Kórkem ádebiyattıń basıp ótken tariyxıy jolı haqqında túsinik beriń.

2-tema. KÓRKEM SHÍǴARMANÍŃ MAZMUNÍ HÁM FORMASÍ

Jobası:

1.Kórkem shıǵarmanıń mazmunı haqqında túsinikler. Tema, problema, ideya.

2.Kórkem shıǵarmanıń forması tuwralı túsinik.

3.Kórkem shıǵarmanıń formasınıń quram bólekleri, janrlıq formalar, syujetler, kompoziciya, kórkem til.

Tayanısh sózler: mazmun, tema, problema, ideya; forma, janrlıq formalar, syujet, kompoziciya, kórkem til.

Tábiyatta, jámiyette, turmısta hárbir zattıń, qubılıstıń, kórinislerdiń, waqıyalardıń mazmunı hám forması boladı. Olar bir-biri menen tıǵız baylanıslı, bir-birin tolıqtırıp turadı. Kórkem ádebiyatta da mazmun hám forma birligi saqlanadı. Biraq mazmun jetekshi orında turadı. Basqasha aytqanda, kórkem shıǵarmada qanday da bir waqıyanı yamasa adamdı mázi súwretlep qoymaydı. Olar tuwralı qurǵaq maǵlıwmatlar beriw menen sheklenbeydi. Qanday da bir ideya hám mazmundı solar arqalı aytadı. Súwretlenip atırǵan syujet arqalı, adamlardıń obrazları arqalı jazıwshı óziniń sırtqı dúnyaǵa, jámiyetke, turmısqa bolǵan qatnasın, kózqarasın bildiredi, yaǵnıy shıǵarmanı ideyalar menen, mazmun menen toltıradı. Biraq hárqanday jaqsı ideya ózinen ózi mazmun dárejesine kóterile almaydı. Ol kórkem forma menen beriledi. Shıǵarmada forma (kórkemlik) tómen bolsa eń jaqsı, eń tereń mazmun tiyisli dárejede berilmey qaladı. Jazıwshınıń aytajaq oy-pikiri, ideyası qurǵaq bayanlaw, qurǵaq maǵlıwmatlar dárejesinde qalıp qoyadı. Basqasha aytqanda, shıǵarmada kórkem obraz jasalmay qaladı.

14

Kórkem shıǵarmada jazıwshı jámiyetlik turmıstaǵı, adam táǵdirindegi qanday da bir máselelerdi, problemalardı kóteredi. Usı problemalardı qozǵaw arqalı óziniń aytajaq oy-pikirin, basqasha aytqanda, ideyasın beredi. Sonday-aq jazıwshı kórkem shıǵarmanı dóretiwdiń barısında belgili bir kózqaraslardı, principlerdi basshılıqqa aladı. Olardı ózi jaratqan obrazlarǵa sińdiredi. Demek, kórkem shıǵarmanıń mazmunı temadan, problemadan hám ideyadan turadı eken. Tema – bul kórkem shıǵarmanıń sáwlelendiretuǵın turmıslıq materialı, syujetlik materialları. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń “Maman biy ápsanası” romanınıń teması – XVIII ásirdegi qaraqalpaqlardıń jámiyetlik turmısı, sociallıq hám tariyxıy jaǵdayları.

Problema (másele) – bul jańasha kóterilgen áhmiyetli turmıslıq, jámiyetlik, tariyxıy, sonday-aq jekke adam táǵdirine baylanıslı máseleler. Problema − bul hárbir dáwir ádebiyatınıń yamasa jekke shıǵarmanıń tariyxıy, sociallıq jaǵdaylardan kelip shıǵıp kóteretuǵın áhmiyetli máselesi.

Ideya – kórkem shıǵarmada avtordıń ózi súwretlep atırǵan waqıyalarǵa, adamlarǵa bolǵan kózqarasları, olarǵa bergen bahaları, basqasha aytqanda, ideya − shıǵarmada kóterilgen máselelerdiń, jaratılǵan obrazlardıń, xarakterlerdiń, súwretlengen waqıyalardıń nátiyjelerinen kelip shıǵatuǵın juwmaqlar, obrazlı oypikirler. Mısalı, “Maman biy ápsanası” romanında jazıwshınıń ideyası XVIII ásirdegi qaraqalpaqlardıń jámiyetlik turmısın súwretlew arqalı olardıń xalıq sıpatında qáliplesiw, milliy ózligin saqlaw, dúnya xalıqları arasında teń jasaw, onıń millet sıpatında rawajlanıw hám milliy ǵárezsizlikke erisiw máseleleri bolıp esaplanadı.

Eger de shıǵarmada jetilisken kórkem forma bolmasa (tartımlı syujet, kompoziciya, kórkem til h.t.b.), jazıwshınıń aytajaq jaqsı oy-pikirleri, ideyaları qurǵaq bayanlaw, qurǵaq maǵlıwmatnama dárejesinde qalıp qoyadı. Bul jóninde Belinskiy bılay jazadı: “Qosıq − qanday ájayıp oy-pikirlerge tolı bola bersin, dáwirdiń qanday ótkir máselelerin kótere bersin, eger de ol poeziya menen (kórkem forma menen) suwǵarılmasa, onda bul qosıqta ájayıp oy-pikirler de, ótkir máseleler de bolıwı múmkin emes, ondaǵı táwir degen nárselerdiń barlıǵı, iske aspaytuǵın jaqsı niyetlerden ǵana ibarat bolıp qaladı”. Demek, shıǵarmanıń

15

mazmunın beriw ushın jazıwshınıń tek ǵana tereń oy-pikir hám ideyalardıń iyesi bolıp qalıwı jetkiliksiz, jazıwshı tereń oy-pikirdi kórkemlep beretuǵın, kórkem pikirley alatuǵın, yaǵnıy kórkem obraz jarata alatuǵın talantqa iye bolıwı tiyis.

Olay bolmasa jazıwshı óz pikirin tuwra aytatuǵın jurnalist, publicist yamasa ilimpazdan ayırması bolmay qaladı. Solay etip, kórkem forma shıǵarmanıń problemasın, temasın, ideyalıq mazmunın sáwlelendiriw ushın, olardı oqıwshıǵa tartımlı etip jetkeriw ushın xızmet etedi. Olay bolsa kórkem shıǵarmada tereń mazmun menen kórkem forma birligi saqlanıwı shárt, usı eki shárttiń, yaǵnıy mazmun menen formanıń teń saqlanıwı ǵana haqıyqıy kórkem shıǵarmanı dóretedi. Belinskiy forma menen mazmun tuwralı bılay jazadı: “Forma mazmunnıń kórinisi bolǵanlıqtan mazmun menen sonshelli dárejede ajıralmas baylanıslı, formanı mazmunnan ajıratıw, mazmundı joq etiw degen sóz hám kerisinshe, mazmundı formadan ajıratıw formanı joq etiw degen sóz”1.

Kórkem formanıń quram bólekleri mınalardan ibarat: syujet, yaǵnıy súwretlenetuǵın waqıyalar, kompoziciya, yaǵnıy shıǵarmanıń qurılısın túrlendiretuǵın, quramalastıratuǵın kórkem usıl, janrlar (jazıwshınıń ideyasın beriw obrazlardıń qanday janrda súwretlegenligine de baylanıslı). Kórkem formanıń eń áhmiyetli bólegi – bul kórkem til. Kórkem ádebiyatta til waqıyalardı, oy-pikirlerdi, ideyalardı tek ǵana qurǵaq bayanlaw quralı emes, al olardı oqıwshıǵa obrazlı túrde kórkemlep jetkeriw quralı.

I.Yusupov “Shógirme” qosıǵında qaraqalpaq xalqınıń uzaq ótmishine, tariyxına kóz jiberedi, onıń xalıqlıq kelbeti, táǵdiri, dúnya jámiyetshiliginde ornı tuwralı tereń oy-pikir júritedi. Bular shıǵarmanıń mazmunı bolıp esaplanadı. Biraq onda shayırdıń oy-pikiri qurǵaq bayanlanbaydı, al kórkemlep beriledi. Shayır kórkem formanıń elementi bolǵan simvolikalıq obrazdı tabıslı isletedi. Bul qosıqta shógirme qaraqalpaq xalqınıń simvollıq obrazı bolıp kórinedi. Shayırdıń baslı máqseti milliy bas kiyim shógirmeni súwretlew emes, al sol shógirme obrazı arqalı

1 Белинский В.Г. Собр. соч. в 3-х томах. Том 3. Москва, ГИХЛ, 1948, стр. 38.

16

qaraqalpaq xalqınıń tariyxın, milliy xarakterin, onıń xalıqlıq táǵdirin beriw bolıp tabıladı.

Kúniń bar ma jazda kúye túspegen, Órde tursań ıǵıńnan jel espegen, Óttiń talay telpek dirildespeden,

Tariyxlardı kórip ótken shógirme.

Qaraqalpaqlardıń ózligin, milliy ǵárezsizligin saqlaw ushın alıp barǵan gúresleri, olardıń tariyxındaǵı awır hám sınaqlı kúnler “telpek dirildespe” obrazına sheberlik penen jámlengen.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Kórkem shıǵarmanıń mazmunı degen ne?

2.Tema degen ne?

3.Problema degen ne?

4.Ideya degen ne?

5.Kórkem shıǵarmanıń forması tuwralı túsinik beriń.

6.Kórkem shıǵarmanıń formasınıń quram bólekleri tuwralı túsinik beriń.

7.Janrlıq formalarǵa neler kiredi?

8.Kórkem tildiń kórkem obraz jasawdaǵı xızmetin aytıp beriń.

3-tema. KÓRKEM OBRAZ HÁM ONÍŃ TÚRLERI

Jobası:

1.Obraz haqqında ulıwma túsinik.

2.Obrazlardıń estetikalıq qásiyetleri boyınsha bóliniwi (qaharmanlıq obraz,

tragediyalıq obraz, satiralıq obraz, unamlı hám unamsız obrazlar h.t.b.).

3.Obrazlardıń janrlıq belgileri boyınsha bóliniwi (epikalıq obrazlar, dramalıq obrazlar, lirikalıq obrazlar).

4.Tiplik obraz.

5.Obraz hám xarakter.

17

Tayanısh sózler: kórkem obraz, qaharmanlıq obraz, tragediyalıq obraz, satiralıq obraz, unamlı hám unamsız obrazlar, epikalıq obrazlar, dramalıq obrazlar, lirikalıq obrazlar, tiplik obraz, xarakter.

Kórkem obraz – kórkem ónerdiń hám kórkem ádebiyattıń baslı shárti. Kórkem ádebiyat sırtqı dúnyanı qalay bolsa solay fotografiyalıq usılda kórsetpeydi. Al, onı qayta islep, kórkemlep sáwlelendiredi. Eger de kórkem shıǵarma turmıslıq materiallardı, adamlardı, waqıyalardı qurǵaq bayanlasa, onda ol ápiwayı bayanlaw yaki málimleme dárejesinde qalıp qoyadı. Kórkem shıǵarma bolıw ushın birinshi gezekte sol waqıyalar, adamlar, oy-pikirler kórkemlep, yaǵnıy kórkem obraz túrinde beriliwi shárt. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupov kórkem obraz jaratıwdıń shártlerin tómendegishe aytadı: “Jurnalist dáwir ruwxın qálbine sińdiriw menen anıq is-háreket, faktler ańlıydı hám solar arqalı isháreket súwretlemesin beredi. Jazıwshınıń oylaw, obraz jaratıw usılı basqasha: ol dáwir ruwxın sana-sezimine sińdirip alıp, sol zaman adamınıń minez-qulqı, oypikiri, maqseti, umtılısı, psixologiyası, onı qorshaǵan jámiyet hám tábiyat qubılısların úyrenip, óz júrek seziminen ótkizedi”1.

Kórkem obraz ádebiyatta birneshe túrlerge bóliniwi múmkin. Mısalı, estetikalıq qásiyetlerdiń sáwleleniwine qaray obrazlar tragediyalıq, qaharmanlıq, komediyalıq, satiralıq yamasa yumorlıq bolıp shártli túrde bóliniwi múmkin. Bul jaǵdayda kórkem obrazdıń estetikalıq qásiyetleri kózde tutıladı. Mısalı, Berdaqtıń “Amangeldi” shıǵarmasında Asan atalıqtıń obrazı – hám qaharmanlıq, hám tragediyalıq obraz. Ol xalıqtıń isi, ar-namısı ushın qurban boladı. Onıń isháreketleri oqıwshıda húrmet-izzet, maqtanısh sezimlerin oyatadı, sonıń menen birge qayǵılı, hásiretli, qıynalıw sezimlerin oyatadı. Bular estetikalıq sezimler. Demek, bul obrazdı tragediyalıq obraz dep bahalaymız. Sonıń menen birge usı taqılettegi obrazlardı qaharmanlıq obrazlarǵa jatqarıwımız múmkin. Eger de

1 Әй, ўaқыт Бол, бол. Жебеўшим... Ӛзбекстан қаҳарманы, шайыр Ибрайым Юсупов пенен сәўбет. // “Еркин Қарақалпақстан”. 4-ноябрь, 2004-жыл.

18

personajdıń is-háreketi úlken jámiyetlik mazmunǵa iye bolsa, personaj xalıqtıń isi, ar-namısı ushın yamasa qanday da bir ullı gumanistlik ideyalar ushın qurban bolsa, onda onı qaharmanlıq obrazlar toparına jatqarıwımız múmkin.

Sonıń menen birge tragediyalıq obrazdıń barlıǵı qaharmanlıq obraz bola bermeydi. Mısalı, iygilikli maqsetlerge erise almay, sonıń jolında qurban bolǵan ádebiy personajdıń obrazı tragediyalıq obraz, biraq ol qaharmanlıq obraz bolmawı múmkin. Shekspirdiń “Romeo hám Djulyetta” tragediyasında birin-biri súygen jaslar muhabbat jolında qurban boladı. Biraq olar qaharmanlıq obraz bola almaydı. Sebebi, olardıń is-háreketleri batırlıq is-háreketler emes. Sonıń ushın, olar ápiwayı tragediyalıq obrazlar bolıp esaplanadı.

Kórkem obraz unamlı hám unamsız bolıp ajıratılıwı múmkin. Unamlı obraz

ózinde jámiyetlik normalarǵa say belgilerdi, jaqsı qásiyetlerdi jámleydi, onıń isháreketleri xalıq tilegine, máplerine, ideallarına say iske asırıladı. Mısalı, Alpamıs, Gúlayım, Maman biy, Asan atalıq, Amangeldi batır obrazları usı talaplarǵa juwap beredi hám unamlı obrazlar bolıp esaplanadı.

Unamsız obraz ózinde jámiyetlik normalarǵa sıyıspaytuǵın qásiyetlerdi jámleydi. Mısalı, Sháleke bay (“Teńin tapqan qız”), Ǵodalaq (“Súymegenge súykenbe”) obrazları xalıqtıń etikalıq túsiniklerine sáykes emes. Bul personajlar kámbaǵallardıń awır jaǵdayın óz mápleri ushın paydalanıp jası úlken bolıwına qaramastan, olardıń jas qızların hayallıqqa alıwǵa umtıladı. Olardıń bul is-háreketi insanıylıq, ádep-ikramlılıq normalarına sıyıspaydı. Sonıń ushın da, olardıń obrazları unamsız.

Folklorda, klassikalıq ádebiyatta, sonday-aq sovet dáwirindegi ádebiyatta obrazlar, kóbinese, qatań túrde unamlı hám unamsız bolıp bólinetuǵın edi. Mısalı, Nawayınıń “Farhad-Shiyrin” dástanınıń bas qaharmanı Farhad joqarı adamgershilikli, tereń bilimli, júregi girshiksiz taza ideal adam obrazında súwretlenedi. Berdaqtıń “Aqmaq patsha” dástanında Gúlim hám oǵan jaqın tilekles personajlar adamgershilikli, insaplı, kóbinese, jábirkesh etip súwretlenedi, al Aqmaq patsha hám onıń átirapındaǵılar miyrimsiz, oysız, insanıylıq qásiyetlerdi ayaq astı etken ar-namıssız etip súwretlenedi. Biraq realistlik ádebiyatta, geyde

19

ayırım obrazlarda unamlı hám unamsız qásiyetler aralas jámleniwi múmkin. Mısalı, ullı rus jazıwshısı M.Yu.Lermontovtıń (1814-1841) “Biziń zamanımızdıń qaharmanı” romanınıń bas qaharmanı Pechorin sımbatlı, aqıllı, oqımıslı, júris-turısı mádeniyatlı jigit. Sonıń menen birge onıń minez-qulqında menmenlik bar, ol unamsız is-háreketlerdi de isleydi. Pechorin Kavkazda xızmette júrgeninde úyden shıqpaǵan jas tatar qızı Belanıń táǵdirine bile tura jónsiz aralasıp, onıń ólimine sebepshi boladı.

Kórkem obrazlar janrlıq principler boyınsha da ajıratılıwı múmkin. Mısalı, epikalıq obrazlar, dramalıq obrazlar yamasa lirikalıq obrazlar.

Epikalıq obraz degende shıǵarmadaǵı personajdıń is-háreketleri, basınan keshirgen waqıyaları arqalı sáwlelendirilgen obrazdı túsinemiz. Epikalıq obrazlar waqıyalardıń rawajlanıwı arqalı qáliplesedi, basqasha aytqanda, epikalıq súwretlew arqalı qáliplesedi.

Qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq obraz jasawdıń jaqsı úlgilerin Berdaqtıń “Aqmaq patsha” dástanında, T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq dástanı” romantrilogiyasında, Sh.Seyitovtıń “Xalqabad” roman-tetralogiyasında, “Shırashılar” romanında kóriwge boladı.

Lirikalıq obraz shıǵarmadaǵı lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleriniń, kewilkeypiniń, ruwxıy keshirmeleriniń sáwleleniwi, beriliwi arqalı jaratıladı. Lirikalıq obrazǵa lirikanıń baslı qásiyetleri sińdirilgen boladı.

Qıstıń kúni qar gúller, yarım, sen júrgen jerde, Jupar iyis shashar jerler, yarım, sen júrgen jerde, Bostanǵa dóner shóller, yarım, sen júrgen jerde, Ózgeshe sayrar búlbiller, yarım, sen júrgen jerde,

Qádemińe qayıl jer, yarım, sen júrgen jerde.

(I.Yusupov).

Bul shıǵarmada obraz waqıyalardı súwretlew arqalı jasalmaydı, al lirikalıq qaharmannıń súygen yarǵa bolǵan muhabbat sezimlerin beriw arqalı jasaladı.

Dramalıq obrazlar, tiykarınan, dramaturgiyada jaratıladı. Personajlardıń isháreketlerin saxnada kórsetiw ushın súwretlew – dramalıq obraz jasawdıń baslı

20