Ádebiyattanıw teoriyası (2020, Járimbetov, Sagidullaeva)

suffikslerine sáykes kelip, orta ásirlerde tasqa basıw (litos-tas), kitap baspası, baspasóz degendi ańlatqan.

Lirikalıq obraz – lirirkalıq shıǵarmalarda ishki sezimleri, kewil-keypi, ruwxıy keshirmeleriniń sáwleleniwi, beriliwi arqalı jaratılǵan obraz.

Lirikalıq (subyektiv) qaharman – lirikalıq shıǵarmanıń oraylıq tulǵası.

Lirikalıq sheginisler – epikalıq shıǵarmada аvtordıń waqıyalarǵa, tábiyat kórinislerine, personajlarǵa, оlardıń is-háreketlerine qatnasınıń, kózqarasınıń bildiriliwi. Lirikalıq sheginis ulıwma kompoziciyalıq ámellerdiń biri.

Liro-epika – qospaq janrdıń bir túri. Ózinde hám lirikanıń, hám epikanıń qásiyetlerin sińdirgen boladı.

Liro-drama – qospaq janrdıń bir túri. Ózinde hám lirikanıń, hám dramanıń qásiyetlerin sáwlelendiredi.

Metod – jazıwshınıń kózqarasları, ideyalıq poziciyaları menen baylanıslı dóretiwshilik metod.

Metodika – bul jumıs islewdiń yamasa jumıstıń usılı, texnikası, ámelleri. Mif – grek sózi bolıp onıń mánisi “sóz”, “áńgime” degendi bildiredi.

Modernizm – XX ásirdiń birinshi yarımında ádebiyat hám kórkem óner maydanına kelgen kórkem-estetikalıq baǵdarlardıń biri. Bul termin francuz tilindegi moderne – jańa, zamanagóy degen sózlerden kelip shıqqan.

Monolog – grekshe monos – bir hám logos – sóz. Kórkem shıǵarmada qaharmannıń kópshilikke yamasa ózine qarata аytqan sózleri. Моnоlоg, kóbinese, dramalıq shıǵarmalarda ushırasadı.

Muashshaq – arabsha bezelgen, pardozlanǵan degen mánisti bildiredi. Túrkiy poeziyaǵa arab poeziyasınan kirip kelgen. Qosıq qatarlarınıń eń basındaǵı háriplerdi joqarıdan tómen qaray oqıǵanda bir adamnıń atı, laqabı yamasa basqa bir atama kelip shıǵadı.

Murabba – arab tilindegi sózlerden alınǵan. Tórt qatarlı bántlerden ibarat qosıqlar. Murabba a-a-a-a, b-b-b-a, v-v-v-a úlgisinde uyqasıp keledi.

Muxammes – arabsha “beslik” sózinen alınǵan. Muxammes bes qatardan turatuǵın birneshe bántlerden ibarat lirikalıq qosıq. Hárbir bánti bes qatardan ibarat

111

qosıqlar, uyqasları: birinshi bánt A, A, A, A, A, ekinshi bánt B, B, B, B, A, úshinshi bánt V, V, V, V, A h.t.b. Hárbir bánttiń besinshi qatarı birinshi bántke uyqasadı.

Novella – italyan tilindegi novella – jańalıq degen sózden alınap, qaharman ómirindegi keskin bir jaǵdaydı qısqa, ótkir hám kórkem psixologiyalıq usılda súwretleytuǵın kishi epikalıq janrdıń bir túri.

Omonimler – grek tilinde homos – birdey hám onyma – isim, at degen mánide. Mánisi jaǵınan hár qıylı, al aytılıwı hám jazılıwı jaǵınan birdey sózler.

Oy-pikirler lirikası – meditativ lirika. Bul termin grekshe meditacio degen sózden alınıp, sózlik mánisi boyınsha oylaw, pikirlew degendi bildiredi. Kóbinese, jámiyetlik, siyasiy, sociallıq turmıslıq, filosofiyalıq, didaktikalıq temalardı qozǵap, olar tuwralı lirikalıq qaharmannıń oy-pikirlerin emocional túrde beredi.

Ocherk – anıq materiallarǵa, faktlerge, maǵlıwmatlarǵa kóbirek súyenetuǵın, jazıwshınıń fantaziyası (kórkem qıyalı) sheklengen formada beriletuǵın kishi epikalıq janr.

Oktavа – segiz qatarlı, 1-6-qatarlardıń taq qatarları “а” uyqasqa, jup qatarları “b” uyqasqa, 7-8-qatarlar óz-ara uyqasqa iye Batıs lirikasındaǵı qosıqtıń túri.

Onomatopeya – seslik eliklewler. Tábiyattaǵı yamasa átiraptaǵı hár qıylı seslerge, ısqırıq, kúlki, jılawǵa, sonday-aq haywanlardıń, quslardıń dawıslarına eliklew hám olardı xatqa túsiriw.

Paleografiya – áyyemgi grek tilindegi palaros – eski, áyyemgi hám grapho degen sózlerden kelip shıqqan. Paleografiya filologiya iliminiń bir tarawı bolıp qáliplesken, ádebiyattıń eski dáwirlerin izertlewde qollanıladı.

Paremiya – naqıl-maqallar, jumbaqlar, aforizmler, gnomalar, xokku, fard, epigramma sıyaqlı kishi janrlardı toplap, olardıń jıynaqlanǵan ulıwmalıq ataması.

Poeziya – kórkem tildiń eki forması bar: poeziya hám proza. Demek, poeziya

– kórkem tildiń ritmikalıq bir forması.

Poema – grek sózi poieo – dóretiw, dóretiwshilik mánisinde. Liro-epikalıq janrdıń bir túri.

Pyesa – francuz tilindegi piese – pútin, tutas degen sózden alınǵan.

112

Povest – kólemi jaǵınan ortasha bolǵan epikalıq shıǵarmanıń bir túri. Povestte romandaǵı sıyaqlı jámiyetlik turmıs waqıyaları, qaharman táǵdiri keń kólemli epikalıq baǵıtta alınbaǵan menen óziniń kótergen máselesi jaǵınan, qaharmanlar xarakterin súwretlewi menen de onnan áhmiyeti tómen emes.

Proza – kórkem tildiń bir forması.

Problema (másele) – bul jańasha kóterilgen áhmiyetli turmıslıq, jámiyetlik, tariyxıy, sonday-aq jekke adam táǵdirine baylanıslı máseleler.

Prolog – grek tilinen, prolodos – kiris sóz, alǵı sóz mánisinde. Kitap oqıwshısınıń kórkem shıǵarmaǵa qızıǵıwshılıǵın arttırıw maqsetinde qollanılatuǵın kompoziciyalıq ámellerdiń biri.

Realizm – latın tilinen, realis – shın, haqıyqıy degen mániste. Qıyalıy súwretlewlerdi emes, al real turmıslıq sharayatlardı súwretlep beriwdi maqset etetuǵın kórkem metod.

Ritorikalıq soraw – grekshe reytor – orator, sheshen, dilwar degen sózden alınǵan.

Ritorikalıq úndewler – kórkem shıǵarmada kóterińki, shaqırıq túrinde ushırasatuǵın gápler, stilistikalıq figura.

Roman – turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı, jekke táǵdirlerdi, waqıyalardı keń kólemde, tutas syujet ishinde súwretleytuǵın shıǵarma.

Romantizm – realistlik emes metodlardıń biri. Ol XVIII ásirdiń aqırı XIX ásirdiń basında Evropa hám Amerika ádebiyatlarında qáliplesti. Real turmıslıq sharayatlardı emes, al qıyalıy súwretlewlerdi beriwdi maqset etetuǵın kórkem metod.

Rubayı – tórt qatardan turatuǵın, juwmaqlawshı pikirdi bildiretuǵın usı 4 qatar pútin bir ǵárezsiz shıǵarma bolıp tabıladı. Uyqasları – AAAA, kóbinese, AABA túrinde keledi. Rubayı klassikalıq poeziyada, kóbinese, filosofiyalıq temada, aruz ólsheminde jazıladı.

Sezim lirikası – intim lirikası. Bul termin latın tilindegi intimus sózinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha kútá tereń, kútá ishki degendi bildiredi. Ol

113

qaraqalpaqsha “pinhamı lirika” dep te júritiledi. Lirikanıń bul túri tánha lirikalıq qaharmanǵa tiyisli, onıń júrek tórinde jatırǵan sezimlerdi beredi.

Sentimentalizm – realistlik emes metodlardıń biri. Francuz tilindegi sentiment – sezim degen sózden alınǵan termin. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında Evropa ádebiyatında hám kórkem ónerinde qáliplesken aǵım. Sentimentalizm wákilleri adam tábiyatınıń jetekshi tárepi aqıl-oy emes, al tábiyiy sezimler dep esapladı.

Sillabika – qosıq ólshemi. Grek tilindegi sillabi – buwın degen sózden alınǵan. Barmaq ólsheminiń ekinshi ataması.

Sillabo-tonika – qosıq ólsheminiń bir túri. Grek tilindegi sillabi – buwın, tonus – pát degen sózlerden alınǵan. XVIII-XIX ásirlerde rus poeziyasında, atap aytqanda Lomonosov, Jukovskiy, Tredyakovskiy, Pushkin, Lermontovlar tárepinen qosıq ólshemi keskin ózgeredi. Bular tonikalıq ólshem menen birge, sillabikanı da qosıp paydalandı. Nátiyjede, XIX ásirdegi rus poeziyasında sillabo-tonikalıq qosıq ólshemi payda boldı.

Scenariy – dramalıq shıǵarmalar ushın jazılǵan kórkem tekst.

Sintaksislik figuralar yamasa stilistikalıq figuralar. Kórkem sintaksiste qollanılatuǵın hár qıylı usıllar. Mısalı, ritorikalıq sorawlar, intonaciya, pauza, ritorikalıq qaratpalar, úndewler, tákirarlawlar, antiteza, inversiyalar kóp qollanıladı.

Sonet – italyansha sonare – jańǵırıw mánisin bildiredi. Sonet on tórt qatarlı lirikalıq qosıqtıń túri. Ol eki tórtlik, eki úshlikten yamasa úsh tórtlik, bir ekilikten turadı hám qatań uyqas formasına iye.

Stil – áyyemgi grek tilinde mum jabıstırılǵan taqtayshaǵa sızıp jazatuǵın ushı ushqır qálemsheni ańlatqan. Kórkem ádebiyatta stil kórkem usıllardıń (ádislerdiń) jıynaǵı.

Súwretlew lirikası – peyzaj lirikası. Lirikanıń bul túri adamdı qorshap turǵan zatlardı, qalanıń, awıldıń kórinislerin, sonday-aq tábiyat kórinislerin, qubılısların súwretleydi.

114

Syujet – francuzsha “nárse”, “mazmun” degendi ańlatadı, kórkem shıǵarmalarda obraz jaratıw ushın qollanıladı. Syujet – bul kórkem shıǵarmada súwretlenetuǵın waqıyalardıń, hádiyselerdiń, sonday-aq personajlardıń isháreketleriniń belgili bir tártipke túsken dizimi yamasa jıynaǵı.

Syujetten tısqarı elementler – tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın elementler.

Tekstologiya – eski latın tilindegi tekstum – baylanısıw, birlesiw hám logossóz degennen kelip shıǵıp, folklor yamasa jazba ádebiyat shıǵarmasın qayta jazıp yamasa qayta basıp, onıń tiykarǵı túp nusqasın tikleytuǵın ilim.

Teatr – bul birneshe kórkem ónerlerdiń bir ónerge qosılıp háreket etiwinen jaralǵan sintetikalıq (qospaq) óner.

Tema – bul kórkem shıǵarmanıń sáwlelendiretuǵın turmıslıq materialı, syujetlik materialları.

Tiplik obraz – kórkem shıǵarmada súwretlenip atırǵan dáwirge tán bolǵan ulıwmalıq, ortaq belgilerdi, sol dáwir adamlarınıń qásiyetlerin ózine jámlegen obraz.

Tonikalıq ólshem – bul pátke tiykarlanǵan ólshem. Bul termin grek tilindegi tonus – pát degen sózden alınǵan.

Tórtlik – rubayıǵa uqsaǵan, onıń menen únles, tematikası sheklenbegen, biraq barmaq (sillabika) ólsheminde jazılatuǵın lirikalıq qosıq.

Tragediya – dramaturgiyada syujet ornı tolmas joǵaltıw, tereń qayǵı-hásiret penen tamamlanatuǵın shıǵarmalar.

Trop – basqa nársege aynalıw, ózgeriw mánisin ańlatadı. Kórkem súwretlew qurallarınıń keń tarqalǵan túri. Kórkem shıǵarmada troplar bir nárseni súwretlew ushın sózdiń túpkilikli mánisin emes, al basqa ózgergen, awıspalı mánisin beredi.

Tımsal – aqıl beriw, úgit-násiyat mazmunına iye satiralıq usılda jazılǵan

shıǵarma.

Verlibr – francuzsha vers – еrkin degen, libres – sheyr, qosıq sózlerinen alınǵan аtаmа. Dástúrli qosıq qurılısınıń ólshemlerine baǵınbaytuǵın lirika janrı. Verlibrdiń qatarlarınıń buwın sanları teń bolmay, uzınlı-qısqalı bolıp keliwi múmkin, geyde bir sózdiń ózi de bir qatardı аńlаtаdı.

115

ÓZBETINSHE JUMÍSLAR USHÍN TAPSÍRMALAR

1.Ájiniyazdıń “Dáwran bolmadı” qosıǵınıń ekinshi shuwmaǵınıń sońı 1975-

jılǵı “Tańlamalı shıǵarmaları”nda “Shóllerdе yúgúrgán ahıw-jáyrandı, Sayalaǵan shenli dáwran bolmadı” dep tamamlanadı. Al, 1988-jılǵı “Tańlamalı shıǵarmaları»nda “Shóllerde yúgúrgán ahıw-jáyrandı, Sayad alǵan shenli dáwran bolmadı” dep berilgen. Usı qosıq qatarların tekstologiyalıq jaqtan salıstırıń hám qaysısı durıs ekenligin anıqlań.

2.Berdaqtıń 1987-jılǵı “Saylandı shıǵarmaları”nda “Aqmaq patsha” dástanınıń ekspoziciyasında “Qosın tigip Sasıq kólge” degen qatarlar bar. Shayırdıń 1997-jılǵı “Tańlamalı shıǵarmaları”nda bul qatarlar “Qosın tigip Quwlı kólge” dep keltirilgen. Sizińshe, qaysı toplamdaǵı dástannıń teksti, syujet qurıw, uyqas tańlaw ózgeshelikleri shayırdıń stiline jaqın dep oylaysız?

3.Berdaqtıń “Altı qız” qosıǵında Qosımbet tazdıń hám onıń arbasına mingen altı qızdıń ólimin súwretlew tragizm be yaki komizm be?

4.T.Qayıpbergenovtıń “Kózdiń qarashıǵı” romanındaǵı Jaqsılıq Dáwletov obrazı estetikalıq qásiyetleri boyınsha qanday obrazǵa kiredi? Unamlı ma yaki unamsız obraz ba?

5.Tımsal ne ushın epikaǵa kiredi? Mısallar menen dálilleń.

6.I.Yusupovtıń “Ǵazlardıń qanatında” qosıǵı lirikanıń qaysı tipine kiredi?

7.I.Yusupovtıń “Sallana-dolana barar bir jánan” qosıǵı lirikanıń qaysı tipine

kiredi?

8. I.Yusupovtıń “Sallana-dolana barar bir jánan” qosıǵında kishigirim syujet qollanılǵan. Bul syujet qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń 77-87-tomlarında berilgen “Ármanlı dúnya” ráwayatınıń syujeti menen uqsas. Siz qalay oylaysız, bul folklorlıq dástúr me yaki folklorizm be?

9.Poema yaki balladalar (qospaq janrlar)dan lirikanıń tiplerine (súwretlew lirikası, pinhamı lirika, oy-pikir lirikasına) mısallar (úzindiler) alıwǵa bola ma?

10.Lirikalıq qaharman degende kimdi túsinesiz? Shayırdıń ózin be yamasa qosıqta sáwlelengen ádebiy tulǵanı ma?

116

11.Lirikada oktava, sonet hám muashshaqlardı «konservativ forma» dep ataydı? Ne ushın? Mısallar menen dálilleń.

12.Qaraqalpaq ádebiyatında haqıyqıy ǵázzeller, rubayılar bar ma? Pikirińizdi mısallar menen dálilleń.

13.Lirikada syujet qollanıla ma? Eger qollanılsa, qosıqta ol ne ushın xızmet etedi. Pikirińizdi mısallar menen túsindiriń.

14.S.Xojaniyazovtıń “Súymegenge súykenbe” komediyasınıń ekinshi aktinde

Áwezdiń “Kelip turman men bayardıń joǵında, Sallana, dolana bir shıq jananım” degen ariyası házirgi kúnde estrada qosıq atqarıwshıları tárepinen “Kelip turman men bayardıń jolında, Sallana, dolana bir shıq jánanım” dep atqarılıp júr. Buǵan jekke qatnasıńızdı bildiriń.

15.Poema, balladalardı ne ushın “qospaq” yaki “aralas janrlar” degen ulıwmalıq atama menen ataydı?

16.Tórtinshi ádebiy túr haqqında kózqaraslardı keltiriń.

17.Xronologiyalıq syujettiń kompoziciyası menen xronologiyalıq emes syujettiń kompoziciyasınıń abzallıqları hám kemshiliklerin anıqlań. Bul tapsırmanı dápterińizde keste túrinde orınlań.

18.“Qaptal syujet” degenimiz ne hám oǵan ádebiy shıǵarmalardan mısallar keltiriń.

19.Berdaqtıń “Aqmaq patsha” dástanında hám T.Qayıpbergenovtıń “Maman biy ápsanası” romanında kóshpeli syujettiń qollanılıw ózgesheliklerin anıqlań.

20.J.Esenov epikalıq shıǵarmalardıń kompoziciyasın syujet qurıw ózgesheliklerine qaray parallel (Tek prolog hám tiykarǵı syujetten yaki tek tiykarǵı syujet hám epilogtan turatuǵın) kompoziciya hám úsh múyeshli sheńberli (Prolog+tiykarǵı syujet+epilog) kompoziciya dep ekige bólip qaraydı. Qaraqalpaq prozasınan kompoziciyanıń usı eki túrine mısallar tabıń.

21.Syujetten tıs elementlerge neler kiredi hám olarǵa ádebiy shıǵarmalardan

mısallar keltiriń.

22.Shıǵarmanıń bayanlaw usılı kompoziciyaǵa kire me?

117

23.“Konfliktsizlik teoriyası” degenimiz ne hám oǵan ХХ ásir qaraqalpaq

ádebiyatı tariyxınan mısallar keltiriń.

24.Ádebiyattanıwda antonim, antiteza hám oksyumoron degen terminler

ushırasadı. Olardıń parqı nede? Mısallar keltire alasız ba?

25.Kórkem shıǵarmalarda dialektizm, varvarizm hám vulgarizmler ne ushın qollanıladı. Olardı shennen tıs qollanıwdıń ádebiy tekstke qanday tásiri bar?

26.Házirgi dáwir ádebiyatınan neologizmlerge mısallar keltiriń.

27.Omonim sózler qollanılatuǵın tórtliktiń túri ne dep ataladı? Buǵan qaraqalpaq poeziyasınan mısallar keltire alasız ba?

28.Kórkem tildiń fonetikalıq ózgesheliklerine neler kiredi? Mısallar keltiriń.

29.Onomatopeya degenimiz ne? Oǵan mısallar keltiriń.

30.Geyde kórkem shıǵarmanıń tilinde gáptegi bir sózdi buzıp, yaǵnıy sózdegi bir sesti sozıp (Ya-a!, Namıs-tı-ı!, Ja-ar-tı!) yaki arttırıp (Jalǵızımm!) qollanılıw jaǵdayları ushıraydı. Bul seslik ózgeshelikler kórkem shıǵarmada ne ushın qollanıladı dep oylaysız? Pikirlerińizdi qosımsha mısallar menen tolıqtırıń.

31.Kórkem punktuaciyanıń ádebiy teksttegi xızmeti qanday? Mısallar keltiriń.

32.Dúnya poeziyasında neshe qosıq ólshemi bar? Qaraqalpaq poeziyasınıń qosıq ólshemi qanday?

33.Verlibr degende neni túsinesiz? Oǵan dúnya hám qaraqalpaq poeziyasınan mısallar keltire alasız ba?

34.Bántlik formaları boyınsha qosıqtıń qanday túrlerin bilesiz? Qaraqalpaq

poeziyasında bántlik forması boyınsha qanday qosıq formaları rawajlanǵan?

35.Uyqas formaǵa qatnaslı element pe yaki mazmunǵa ma?

36.S.Ibragimov poeziyasında modernizm aǵımınıń belgileri kórine me? Eger

kórinse, mısallar menen dálilleń.

37.Aǵartıwshılıq aǵımı degende neni túsinesiz? Oǵan Shıǵıs hám Batıs ádebiyatınan mısallar keltiriń.

38.Realizm metodi degende neni túsinesiz? Onıń súwretlew principleri qanday?

39.Stil degenimiz ne hám ol hámme jazıwshı-shayırlarda bola ma?

40.Ádebiy process degenimiz ne hám ol qalay rawajlanadı?

118

TESTLER

Ádebiyattanıw neshe tarawdan turadı?

A.eki tarawdan: ádebiyat tariyxı, ádebiyat teoriyası

B.úsh tarawdan: ádebiyat tariyxı, ádebiyat teoriyası, ádebiy sın

C.tórt tarawdan: lingvistika, ádebiyat tariyxı, ádebiyat teoriyası, ádebiy sın

D.úsh tarawdan: bibliografiya, tekstologiya, paleografiya

Ádebiyattanıwǵa járdemshi ilimler qaysılar?

A.ádebiyat tariyxı, ádebiyat teoriyası, ádebiy sın

B.bibliografiya, tekstologiya, paleografiya

C.tariyx, filosofiya, psixologiya

D.pedagogika, xоreografiya, muzıka

Ádebiyattanıwdıń ayırım nızamları, tártipleri, qaǵıydaların islep shıqqan antik dáwir alımları:

A.Platon, Aristotel

B.Evripid, Platon

C.Farabiy, Álisher Nawayı

D.Bualo, Gegel

Ádebiyattanıwdıń bir qatar nızamları, tártipleri, qaǵıydaları orta ásir islam civilizaciyası dáwiriniń qaysı alımları tárepinen islengen?

A.Abu Nasır Al Farabiy, Alisher Nawayı

B.Az Zamaxshariy, Maxmud Qashqariy

C.Ibn Sino, Al Beruniy

D.Ibn Rushd-ibn Rashid, Maxmud Qashqariy

Ádebiyattanıw qánigelesken óz aldına pán sıpatında qashan hám qay jerde qáliplesti?

A. XVIII ásirde, Batıs Evropada

119

B.XVII ásirde, Batıs Evropada

C.XVI ásirde, Italiyada

D.XVIII ásirde, Rossiyada

Kórkem ádebiyattıń payda bolıwın, qáliplesiwin, rawajlanıw jolların, onıń milliy ádebiyatlarǵa bóliniw tariyxın úyrenetuǵın ádebiyattanıwdıń tarawı:

A.ádebiyat sını

B.ádebiyat teoriyası

C.ádebiyat tariyxı

D.paleografiya

Házirgi ádebiy proсesske, házir payda bolıp atırǵan shıǵarmalarǵa baha beretuǵın ádebiyattanıwdıń tarawı:

A.bibliografiya

B.ádebiyat teoriyası

C.ádebiyat tariyxı

D.ádebiy sın

Kórkem sóz óneriniń ulıwma zańlılıqların, kórkem ádebiyattıń tariyxıy rawajlanıw jolların, kórkem obraz jaratıwdıń tiykarǵı nızamların úyrenetuǵin ádebiyattanıwdıń tarawı:

A.ádebiyat tariyxı

B.ádebiy sın

C.ádebiyat teoriyası

D.tekstologiya

Kórkem ádebiyat, ádebiyat ilimi boyınsha shıqqan kitaplar, maqalalar tuwralı anıq maǵlıwmatlar beriw menen shuǵıllanatuǵın ilim:

A.tekstologiya

B.paleografiya

120