Ádebiyattanıw teoriyası (2020, Járimbetov, Sagidullaeva)

toparınıń stili bolıwı múmkin. Hárbir jazıwshı sırtqı dúnyanı ózinshe túsinedi, ózinshe qabıllaydı, ózinshe sáwlelendiredi. Demek, stil – jekke dóretiwshilikke tán ádebiy qubılıs. Hárqanday qálem tutqan jazıwshıda stil bola bermeydi, stil tájiriybeli jazıwshıda boladı. Stildiń beriliwi jazıwshınıń estetikalıq ideallarına, túsiniklerine baylanıslı, ol kórkem tilge kóbirek baylanıslı. Jazıwshınıń stili, kóbinese, personajlardı, waqıyalardı kórkem til menen súwretlep beriwde kórinedi.

Sonday-aq stil syujetlerdi tańlawda, qurıwda, shıǵarmalardıń kompoziciyalıq dúzilisinde de kórinedi. Mısalı, xalıq erteklerinen syujetti bayanlawda jekke stildi izlewdiń keregi joq. Al, daralanǵan dóretiwshilikte ol bar. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń “Suwıq tamshı” povestinde, syujettiń ózinshe rawajlanıw stili bar. Jazıwshı waqıyanı basqıshpa-basqısh bayanlap otırmaydı, al waqıyanı bayanlawda ózinshe usıl qollanadı. Waqıyanıń rawajlanıwına bir suwıq tamshı suw sebep boladı. Demek, bul jazıwshı stiliniń bir kórinisi.

M.Lermontov “Biziń zamanımızdıń qaharmanı” romanında ayırım-ayırım syujet beredi. Olar bir-birinen ǵárezsiz. Biraq hámmesinde bas qaharman sıpatında Pechorin qatnasadı. Lermontov syujetlerdi qızıqlı kompoziciyalıq usılda quradı. Kavkazǵa baylanıslı syujetlerdi súwretlegende ekzotikaǵa (rus oqıwshıları ushın jańalıq bolǵan Kavkaz tábiyatı kórinisleri, Kavkaz xalıqları turmısı h.t.b.) kóbirek kewil bóledi. Bul XIX ásirdegi rus oqıwshılarınıń talǵamı menen tıǵız baylanıslı. Demek, Lermontov syujetlerdi súwretlewde óziniń jekke stiline iye jazıwshı.

Stil jazıwshınıń ideyasın beriwge, obrazlar jaratıwǵa, xarakterdi jaratıwǵa xızmet etedi. Ádebiy stil dara dóretiwshilik penen baylanıslı. Adebiyatta jekke stiller bar, sonday-aq ulıwma aǵımlardıń stili bolıwı múmkin.

Stil jazıwshınıń sheberliginiń ósiwi menen qáliplesedi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Kórkem metod tuwralı túsinik beriń.

2.Metodlar tariyxına sholıw jasań.

3.Metodlardıń tipleri (realistlik metodlar, realistlik emes metodlar) tuwralı nelerdi bilesiz?

4.Klassicizm hám onıń baslı belgileri haqqında túsinik beriń.

101

5.Sentimentalizm hám onıń belgileri haqqında túsinik beriń.

6.Romantizm metodı tuwralı túsinik beriń.

7.Realizm metodı tuwralı túsiniklerińizdi bildiriń.

8.Áshkaralawshı realizm tuwralı túsinik beriń.

9.Socialistlik realizm metodı ne ushın házirgi ádebiyatta qollanıwdan shıǵıp qaldı?

10.Stil degenimiz ne?

12- tema. ÁDEBIY PROCESS HAQQÍNDA ULÍWMA TÚSINIK

Jobası:

1.Ádebiy process haqqında túsinikler.

2.Ádebiy processtiń rawajlanıw nızamlılıqları haqqında túsinik. Ádebiy dástúr hám jańashıllıq.

3.Ádebiy tásirler hám ádebiy baylanıslar.

4.Kórkem awdarma hám ádebiy process.

5.Ádebiy process hám ǵalaba xabarlandırıw quralları (baspasóz, radioesittiriw,

televidenie, internet tarmaqları).

Tayanısh sózler: ádebiy process, ádebiy processtiń rawajlanıw nızamlılıqları: ádebiy dástúr hám jańashıllıq, ádebiy tásirler hám ádebiy baylanıslar, kórkem awdarma hám ádebiy process, ádebiy process hám ǵalaba xabarlandırıw quralları.

Ádebiy process – bul milliy ádebiyattıń yamasa dúnya ádebiyatınıń qanday da bir tariyxıy dáwirde estetikalıq, ideyalıq, tematikalıq, kórkemlik, janrlıq h.t.b. ózgerislerge ushırap rawajlanıwı, basqasha aytqanda, házirgi ádebiy aǵım, háreket. Ádebiy hárekettiń barısında ayırım gónergen ideyalar, kórkem formalar dáwir talabına ılayıq jańalanıp baradı. Bul jańalanıw ádebiy stillerdiń, ádebiy aǵımlardıń, ádebiy baǵdarlardıń jańalanıwına alıp keledi. Házirgi dáwirde ádebiy process kútá quramalı. Ol bir ǵana milliy ádebiyat shegarasında joqarı dárejede rawajlana almaydı. Al, dúnya ádebiyatı menen tıǵız baylanısta, óz-ara tásirleniw jaǵdayında rawajlanadı.

102

Ádebiy dástúr hám jańashıllıq. Ádebiy dástúr uzaq waqıtlar dawamında qáliplesedi, shıǵarmalardıń tematikalarında, ideyalarında, tilinde syujetlik qurılısında turaqlı dástúrler payda boladı. Mısalı, orta ásirlik Shıǵıs ádebiyatında “Хamsa” jazıw dástúri bar edi. Tayar syujetke “Хamsa” jazıwshı óziniń kishigirim jańalıǵın kirgizip jazatuǵın edi. Bul dástúrdi buzbaytuǵın edi.

Qaraqalpaq jırawları uzaq ásirler dawamında jır ónerin rawajlandırıp keldi.

Bul bekkem dástúr boldı. Biraq XIX ásirde qaraqalpaqlardıń rawajlanǵan feodallıq bazar qatnasıqlarına aralasa baslawı hám Shıǵıs ádebiyatı úlgilerin ózlestiriwi kórkem sóz ónerindegi eski dástúrlerdi buzıp jańalap jiberdi. Óz aldına ǵárezsiz kishi kólemli lirikalıq qosıqlar payda boldı. Shıǵıs ádebiyatınan muxammes, muashshaq, ǵázzel, murabba usaǵan janrlar kirgizilip, ádebiyat jańalandı. Hátteki, dástanlar da burınǵı batırlıq jırlar úlgisinde emes, al tórt qatarlı bántlerden turatuǵın, belgili bir uyqas, buwın tártibine túsken shıǵarmalar túrine kiredi. Mısalı, “Aqmaq patsha”, “Shejire” dástanları usı tártipte jazılǵan.

Hárqanday ádebiyat basqa ádebiyatlardıń tásirine ushıraydı, kúshli rawajlanǵan ádebiyatlardan úlgi aladı, onıń dástúrlerin ózine beyimlestiredi, qáliplestiredi. Mısalı, XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı ózinen aldınǵı rawajlanǵan Shıǵıs ádebiyatınıń úlgilerin paydalandı. Aytayıq, qıssalar, ashıqlıq dástanlar, hár qıylı lirikalıq formalar Shıǵıs ádebiyatınıń tásirinde qaraqalpaq ádebiyatına da endi. Al, ХХ ásirde rus hám Evropa ádebiyatınıń tásiri menen roman, povest, gúrriń, ocherk janrları payda boldı hám rawajlandı.

Ádebiy baylanıslar ádebiyattıń túrleniwine, jańalanıwına, kúshli rawajlanıwına sharayat jasaydı.

Ádebiy baylanıslar kópshilik jaǵdayda jazıwshılardıń óz-ara qatnasıǵı, ádebiyat háptelikleri, dekadaları hám ádebiy awdarmalar arqalı iske asadı. Ádebiy baylanıslar, ásirese, XX ásirde kúsheydi. Dúnya xalıqları hám mámleketleriniń ózara jaqınlasıwı, tıǵız qatnasıwı, ruwxıy, mádeniy, turmıslıq jaqlardan baylanısıwı adebiy baylanıslardıń kúsheyiwine alip keledi. Jazıwshılardıń qatnasıwında ótkeriletuǵın kóplegen xalıqaralıq ushırasıwlar, simpoziumlar, konferenciyalar

ádebiy processti rawajlandırıwǵa úlken úles qosadı.

103

Kórkem ádebiyattıń rawjlanıwı kórkem awdarmaǵa kóp baylanıslı. Birde bir milliy ádebiyat tek ǵana óziniń shıǵarmaları menen sheklenip qalmaydı. Al, qońsılas xalıqlar ádebiyatınan, sonday-aq dúnya ádebiyatınan nusqalar awdarıp bayıtıp baradı. Kórkem awdarma ádebiyattı tematikalıq, ideyalıq, syujetlik tamanlardan, sonday-aq janrlar boyınsha, kórkemlew quralları boyınsha rawajlandıradı, bayıtadı. Kórkem awdarmanıń evolyuciyalıq jolı uzaq. Máselen, áyyemgi yamasa orta ásirlik awdarmalar házirgi awdarmadan ózgeshelenip turadı. Olarda túp nusqanıń originallıǵın saqlaw onshama qatal uslanbaǵan, awdarmashı tekstke erkin qatnas jasaǵan. Hátteki, ózinen qosımshalar kirgizgen. Bul dáwirdegi awdarmalardıń baslı maqseti – ádebiyattıń basqa tildegi jaqsı úlgileri menen

jergilikli oqıwshını tanıstırıw, xabardar etiw. Mısalı, turkmen shayırı

Maqtımqulınıń kóp ǵana qosıqları Ájiniyaz h.b. shayırlar tárepinen qaraqalpaqshaǵa yamasa ózbekshege erkin túrde awdarılǵan, qosımsha qatarlar kirgizilgen, onıń ideyasın rawajlandırǵan.

Awdarma jańa dáwirde ózgeshe tús aladı. Shıǵarmanıń túp nusqası (originallıǵı) awdarıwdıń barısında jaqsı saqlanıwı kerek. Túp nusqa avtorınıń ideyalıq niyeti, kórkemlik sheberligi awdarmada beriliwi kerek. Mısalı, Pushkinniń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarǵan N.Dáwqaraev, Q.Áwezov, J.Aymurzaev, I.Yusupov, M.Seytniyazov, T.Jumamuratov h.t.b. túp nusqanı saqlawǵa háreket etken. Pushkinniń ideyalıq tereńligi, súwretlew quralların paydalanıw sheberligi awdarmalarda belgili dárejede kórinedi.

Kórkem ádebiyattıń rawajlanıwında ǵalaba xabarlandırıw qurallarınıń ornı ayrıqsha. Gazetalarda, jurnallarda, kitaplarda, toplamlarda kórkem shıǵarmalar basılıp jámiyetshilikke usınıladı, televizorda yamasa radioda oqıladı. Ádebiy kritika olarǵa óz bahasın berip baradı. Kritika ulıwma kitap oqıwshılardıń, jámiyettiń sociallıq talaplarınan, estetikalıq talǵamlarınan kelip shıǵıp shıǵarmalarǵa pikir aytadı, baha beredi. Bul process ǵalaba xabarlandırıw quralları arqalı iske asırıladı. Solay etip, ǵalaba xabarlandırıw qurallarınıń ádebiyattı rawajlandırıwda ornı ayrıqsha. Házirgi waqıtta itibarlı jańa shıǵarmalardı

104

prezentaciya etiw (tanıstırıw) máresimi jiyi-jiyi ótkerilmekte. Bunday ilajlar ádebiy processti túrlendiredi, bayıtıp baradı.

Ilim hám texnikanıń kúshli rawajlanǵan házirgi dáwirinde kórkem shıǵarmalardıń hám ádebiy sınnıń internet tarmaqları arqalı keń tarqalıw múmkinshiligi tuwıldı. Shet tillerin biletuǵın oqıwshılar dunyada júz berip atırǵan ádebiy jańalıqlar menen tez tanısıw múmkinshiligine iye.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Ádebiy process degenimiz ne?

2.Ádebiy processtiń rawajlanıw nızamlılıqların bilesiz be? Túsinigińizdi beriń.

3.Ádebiy dástúr hám jańashıllıqtıń ádebiy processte tutqan ornı qanday?

4.Ádebiy tásirler hám ádebiy baylanıslar ádebiy processtiń rawajlanıwına qanday tásir etedi?

5.Kórkem awdarmanıń ádebiy processke tásiri qanday?

6.Házirgi ádebiy processte qanday awdarma shıǵarmalardı bilesiz?

7.Ádebiy process hám ǵalaba xabarlandırıw quralları (baspasóz, radioesittiriw, televidenie, internet tarmaqları)nıń baylanısı haqqında túsinik beriń.

8.Házirgi waqıtta jańa shıǵarmalardı prezentaciya etiwdiń áhmiyeti nede?

TIYKARǴÍ TÚSINIK HÁM TERMINLER (GLOSSARIY)

Ádebiyat – “ádebiyat” ataması arab tilindegi “adab” sózinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha “jaqsı minez-qulq” degendi ańlatadı.

Ádebiyattanıw – filologiya iliminiń bir tarawı. Kórkem ádebiyat haqqındaǵı

ilim.

Ádebiy kritika – áyyemgi grek tilindegi kritika – pikirlew, tallaw degen sózden kelip shıqqan. Ádebiy sın, tiykarınan, házirgi ádebiy processte házir payda bolıp atırǵan shıǵarmalarǵa baha beredi, sın pikirler aytadı.

Ádebiyat tariyxı – ádebiyattanıwdıń úlken bir tarawı. Ol kórkem ádebiyattıń payda bolıwın, qáliplesiwin, rawajlanıw jolların, onıń milliy ádebiyatlarǵa bóliniw tariyxın úyrenedi. Ádebiyat tariyxı itibarlı jazıwshılardıń dóretiwshiligin, sonday-

105

aq jámiyetshilikke keńnen málim bolǵan ayırım shıǵarmalardı óz aldına qarastıradı. Ádebiyat tariyxı sonıń menen birge ádebiy janrlardıń, obrazlardıń evolyuciyalıq rawajlanıwın baqlaydı.

Ádebiyat teoriyası – kórkem sóz óneriniń ulıwma zańlılıqların, kórkem ádebiyattıń tariyxıy rawajlanıw jolların, kórkem obraz jaratıwdıń tiykarǵı nızamların, ádebiy janrlardıń, syujetlerdiń kórkemlik tábiyatın, kórkem shıǵarmanıń mazmunı menen formasınıń sáykesligi máselesin úyrenedi.

Ádebiy process – bul milliy ádebiyattıń yamasa dúnya ádebiyatınıń qanday da bir tariyxıy dáwirde estetikalıq, ideyalıq, tematikalıq, kórkemlik, janrlıq h.t.b. ózgerislerge ushırap rawajlanıwı, basqasha aytqanda, házirgi ádebiy háreket.

Ádebiy til – sóylewdiń hám jazıwdıń belgili bir ólshemlerine, qaǵıydalarına iye bolǵan, ulıwma xalıqqa, onıń barlıq qatlamlarına ortaq bolǵan, xalıqtıń (millettiń) jámiyetlik, ruwxıy, mádeniy turmısına xızmet ete alatuǵın til.

Ádebiy túrler hám janrlar – ádebiy túr yamasa janr degende estetikalıq sezimlerdi beriw usılları, kórkem súwretlew shártleri, tematikalıq, mazmunlıq qásiyetleri bir-birine uqsas yamasa kútá jaqın bolǵan shıǵarmalardıń toparına aytıladı.

Allegoriya – grekshe allos – basqa, ózge, agareno – aytaman degen mánisti ańlatadı. Kórkem ádebiyatta awıspalı mánistegi súwretlew qurallarınıń biri.

Antonim – grekshe anti – qarsı, onyma – at, isim degendi bildiredi.

Mánisleri boyınsha bir-birine qayshı keletuǵın sózler. Kórkem leksikanıń bir túri.

Antitezalar – grekshe antithesis – qarama-qarsı mánisin bildiredi, jiyi qollanılatuǵın poetikalıq figuralardan bolıp tabıladı.

Ańız – lаtınsha legenda – оqıwǵa ılayıq degendi ańlatadı. Xalıq аwızeki dóretiwshiliginiń bir janrı. Ańız belgili bir tariyxıy waqıyalardıń yamasa tariyxıy adamlardıń átirapında payda bolǵan áńgimeler, shıǵarmalar.

Aruz – Shıǵıs xalıqları poeziyasında (arab, parsı, eski túrkiy) qosıq ólsheminiń keń tarqalǵan túri. Aruz sozılmalı hám qısqa buwınlardıń qosıq qatarında belgili tártipte awmasıp keliwine tiykarlanadı.

106

Arxaizmler – grekshe archaios – áyyemgi, eski sózinen. Házirgi zaman tilinde qollanıwdan shıǵıp qalǵan eski sózler yamasa sóz birikpeleri.

Áshkaralawshı (kritikalıq) realizm – realizm metodınıń bir túri. XIX ásirdegi Evropa ádebiyatında qáliplesken. Bunda jazıwshı turmıs waqıyaların, adamlardı búrkemey haqıyqıy turmıstaǵıday etip, ashıq súwretleydi. Nátiyjede, jámiyetlik turmıstaǵı kóp ǵana illetler, kemshilikler ashıp taslanadı, áshkaralanadı.

Barmaq ólshemi – eski túrkiy ádebiyatta buwın sanlarınıń teńligine tiykarlanatuǵın qosıq ólshemlerinıń bir túri.

Ballada – francuzsha ballet sózinen alınıp, аyaq оyın qosıǵı degendi bildiredi. Ballada qospaq janrǵa, yaǵnıy liro-epikalıq janrǵa kiredi. Balladada kishkene syujet paydalanıladı, sonıń menen birge shayırdıń jekke sezimleri, ishki keshirmeleri beriledi.

Bánt (strofa) – grekshe – burılıs mánisinde. Shayırdıń shıǵarmada аytajaq bolǵan оy-pikiriniń bir bólegin ózinde jámlestiriw, belgili sistema arqalı uyqasqa túsken qosıqtıń bir bólegi. Uyqasıq principi boyınsha bánt eki, úsh, tórt, on tórt qatarlı bolıp keledi.

Bibliografiya – eski grek tilindegi biblio – kitap hám grapho – jazaman degen sózlerden kelip shıǵıp, kitaplar haqqında maǵlıwmatlar degen mánisti bildiredi.

Detal – bólekshe. Óz aldına mániske iye bola almaytuǵın, biraq оbrazdı tolıqtırıw hám kórkemlew ushın áhmiyetke iye bolatuǵın kórkem shıǵarmanıń bóleksheleri.

Dialog – grekshe dialogos – eki adamnıń óz-ara sóylesiwi. Kórkem shıǵarmada waqıyanı túsindiriwge, xarakterdi ashıwǵa járdem beretuǵın usıllardıń biri. Dramalıq shıǵarmalar, tiykarınan, dialoglar formasında beriledi. Epikalıq shıǵarmalardа da dialoglar jiyi qollanıladı. Olar personajdıń til ózgesheligin beriwge yamasa qanday da bir jaǵdaydı kórsetiwge járdem beredi.

Drama – áyyemgi grek tilindegi drao yamasa drage sózinen alınıp, sózlik mánisi boyınsha “háreket etiw” degen mánisti ańlatadı. Drama – kórkem ádebiyattıń bir túri. Ol teatr saxnasında kórsetiw ushın jazıladı.

107

Dramalıq obraz – personajlardıń is-háreketlerin saxnada kórsetiw ushın

jaratılatuǵın obraz.

Ekspoziciya – latın tilindegi expositio – túsindiriw degen sózden alınǵan.

Ekspoziciya járdeminde waqıyalar bolıp ótetuǵın orınlar, shárt-sharayatlar avtor tili menen súwretlenedi, shıǵarmaǵa qatnasatuǵın personajlar menen tanıstıradı.

Epos – bul termin áyyemgi grek tilinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha áńgime, ertek degendi bildiredi. Epos termini ádebiyattanıw iliminde eki mániste qollanıladı: birinshisi – ulıwma epikalıq shıǵarmalar mánisinde, yaǵnıy ádebiy túr sıpatında, ekinshisi – xalıq eposları, xalıq dástanları mánisinde.

Epika – ádebiyattıń úsh túriniń biri. Óziniń janrlıq qásiyeti boyınsha waqıyanı hám oǵan qatnasatuǵın adamlardı kórkem bayanlap, súwretlep beretuǵın shıǵarmalardıń túri. Epikalıq shıǵarmada, eń birinshi náwbette, syujet bolıwı kerek.

Epikalıq obraz – shıǵarmadaǵı personajdıń is-háreketleri, basınan keshirgen waqıyaları arqalı sáwlelendirilgen obraz.

Epilog – sońǵı sóz mánisinde. Kórkem shıǵarmada tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın element.

Epopeya – bul termin bayanlaytuǵın waqıyaları kólemi boyınsha kútá úlken hám quramalı, súwretleytuǵın waqtı uzaq, turmıstıń túrli táreplerin keń qamtıytuǵın shıǵarmalar toparın belgilew ushın qollanıladı.

Fonografik (“normadan shıǵınıw”) qubılıslar – kórkem shıǵarmada seslerdi sozıp aytıw yaki bir sózde bir sesti sanalı túrde arttırıp jazıw. Ádebiy shıǵarmada personajdıń túrli keypiyatın beriw, onıń xarakterindegi ózgerislerdi tolıq kórsetiw ushın isletiledi.

Gúrriń – waqıyanı ıqsham jáne qısqa túrde sáwlelendiretuǵın kishi epikalıq

janr.

Ǵázzel – arabsha hayallarǵa muhabbat sózinen alınǵan. Ǵázzel aruz qosıq qosıq qurılısı boyınsha jazılıp, 12-15 eki qatarlı bántlerden, yaǵnıy báyitlerden turadı. Hárbir báyit tamamlanǵan pikirdi bildiredi. Ǵázzel a-a, b-a, v-a formasında uyqasıp keledi.

108

Xarakter – grek tilindegi charekter – ózine tán ózgeshelik, belgi degendi ańlatadı. Ádebiy shıǵarmalarda óziniń jekke adamgershilik qásiyetleri, minezqulqı, oy-órisi, ishki dúnyası, rúwhıy jaǵdayları, is-háreketleri arqalı oqıwshınıń yaki tamashagóydiń yadında uzaq saqlanıp qalatuǵın obraz.

Ideya – kórkem shıǵarmada kóterilgen máselelerdiń, jaratılǵan obrazlardıń, xarakterlerdiń, súwretlengen waqıyalardıń nátiyjelerinen kelip shıǵatuǵın juwmaqlar, obrazlı oy-pikirler.

Intermediya – latınsha intermedius – ortada turıwshı degen sózden alınǵan. Kishi kólemli teatr janrlarınıń biri.

Ironiya – grekshe eroneia – jortaǵa degendi ańlatadı. Belgili bir qubılıstı, adamnıń minez-qulqın mısqıllaw, dálkeklew maqsetinde qollanılatuǵın kórkem súwretlewdiń bir túri.

Janr – francuz sózi bolıp, túr, jınıs degendi ańlatadı. Janr – bul turmıs shınlıǵın kórkem súwretlewdiń barısında jazıwshı (shayır) niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri.

Járdemshi (qaptal) syujetler – tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın, biraq personajlar obrazın tolıqtırıw ushın qollanılatuǵın syujet túri.

Klassikalıq syujet – bir tártipte, izbe-iz, basqıshpa-basqısh rawajlanatuǵın

syujet.

Klassicizm – realistlik emes metodlardıń bir túri. Onıń baslı principleriniń biri

– bul kórkem shıǵarmanıń racionalizmge tiykarlanıwı. Basqasha aytqanda, kórkem shıǵarmada aqıl-oy baslı orınǵa shıǵıwı kerek, syujet qatań logikaǵa baǵınıp rawajlanıwı kerek, ishki sezimlerge orın bolmawı tiyis.

Komediya – grekshe comos – kewilli alaman, toplım, ode – qosıq, jır. Dramaturgiyanıń bir janrı. Komediyada kúlki, házil arqalı adamlardaǵı, turmıstaǵı, jámiyettegi kemshiliklerdi kórsetedi.

Kompoziciya – latınsha – compositio – dúzilis, qurılıs degendi ańlatadı. Kórkem shıǵarmalardaǵı waqıyalardıń, оbrazlardıń, bólimlerdiń avtordıń oylaǵan ideyasın ashıw maqsetinde bir-biri menen tıǵız baylanısta jaylastırılıwı.

109

Konflikt – latın sózinen alınǵan bolıp, soqlıǵısıw degen mánisti bildiredi.

Konflikt kórkem shıǵarmalardaǵı personajlardıń qarama-qarsılıǵın yamasa personajlar toparları arasındaǵı qarama-qarsılıqtı, sonday-aq personaj benen sırtqı ortalıq arasındaǵı qarama-qarsılıqtı ańlatadı.

“Konfliktsizlik teoriyası” – burınǵı sovet ádebiyatında, sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatında 1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardıń baslarında ústemlik etken tendenciya (aǵım). Qaharmanlarınıń maqsetleri bir (socialistlik jámiyet qurıw) bolǵanlıqtan, aralarında antagonistlik (hesh kelisimge kelmeytuǵın) qarama-qarsılıqlar berilmeydi.

Kórkem obraz – kórkem ónerdiń hám kórkem ádebiyattıń baslı shárti. Kórkem ádebiyat penen óner shıǵarmalarında turmıs haqıyqatlıǵın belgili bir usıllarda sáwlelendirgen jámiyetlik qubılıslar, tábiyiy kórinisler hám adamlardıń minez-qulqı, ádep-ikramlılıǵı (xarakteri). Ádebiy dóretpelerde, kóbirek, obraz atamasında jazıwshı tárepinen súwretlengen insan minez-qulqı, onıń dúnyaǵa kózqarası, oy-pikiri hám sezimler álemi túsiniledi.

Kórkem til – ulıwma ádebiy tildiń bir túri.

Kórkem shıǵarmanıń mazmunı – onıń sáwlelendirgen materialı, kótergen probleması hám aytajaq jańa ideyasınan turadı.

Kórkem shıǵarmanıń forması – kórkem shıǵarmanıń mazmunın qabıllawǵa járdemlesetuǵın onıń zatlıq tárepi.

Kórkem fonetika – poeziya yamasa proza tiliniń seslik quramı, onıń túrli-

túrli qubılıwları.

Qospaq janrlar – eki ádebiy túrdiń belgileri qosılıp, aralasıp qollanılǵan shıǵarmalar (máselen, liro-epikalıq yaki liro-dramalıq shıǵarmalar).

Libretto – opera hám baletke arnalǵan ádebiy tekst.

Lirika – grekshe lyrikos – “lira ásbabına qosıp aytıw” degen mánisti ańlatadı. Áyyemgi greklerdiń “lira” dep atalatuǵın tarlı muzıka ásbabınıń atınan kelip shıqqan termin. Kórkem ádebiyattıń bir túri.

Literatura – ádebiyat Evropa tillerinde “literature” degen atama menen júritiledi. Ol latın tilindegi litera – hárip sózine, tura qaraqalpaq tilindegi lıq, lik

110