Qaraqalpaq tili stilistikası

71

Tayanısh sózler: Qaratpalar, neytral teksttegi qaratpalar, emoсianalekspressivlik mánili tekstlerdegi qaratpalar, qaratpa metafora, qaratpa metonimiya, qaratpa perifraza, qaratpa ironiya, qaratpa qaytalaw, ritorikalıq qaratpa, qatnas qaratpalar, kiris sózler, kiritpe aǵzalar

Qaratpalar tiykarınan dialoglarda adamlardı ataw, ózine qaratıw ushın xızmet etedi: Begdulla, sen berman kelshi. (Ó. Ayjanov)

Kórkem ádebiyatta kitaplar tuwra gáplerde qollanıladı: Min, inim, seni uzatıp salaman,-dedim. (T.Qayıpbergenov)

Ásirese poeziyada qaratpalar ayırıqsha xızmet atqaradı, ritorikalıq xarakterge (ózi joq adamlarǵa, haywanlarǵa, jansız predmetlerge qarap) iye boladı. Mısallar:

Háy, qudayım,

Adamday aqıllısań-aw, sarı jorǵa (K. Sultanov)

Qayrılıp ket, esken samal.

Seniń maǵan keregiń bar. (I. Yusupov)

Neytral tekstlerde qaratpalar tek adamǵa qaratpa (onıń atı, tuwısqanlıǵı, professiyası hám t.b.) aytılatuǵın bolsa, emoсionallıq hám ekspressivlik mánige iye tekstlerde qaratpalar tek ǵana atap qoymay, sol atalǵan adamnıń (yamasa predmettiń) sıpatlamasın da beredi hám hár qıylı stilistikalıq kórkemlmkke de iye boladı. Mısallar:

1)qaratpa-metaforalar: Áy, ǵarrı qasqır, jiber shashımdı... (T.Qayıpbergenov).

2)qaratpa-metonimiyalar: Qırıma shıqsań, salǵırttı shegrtkedey jawdıraman, aljıǵan aq shash (K. Sultanov).

3)qaratpa-perifraza: Keshirersiz, otaǵası, men ózimdi tanıstıra almadım (T.Qayıpbergenov)

4)Qaratpa-ironiya: Mádemin xannıń bas malı,

Jeti atańdı bilermiseń? (Kúnxoja)

5) Qaratpa qaytalaw-Ha túyeler, túyeler,

Duzıń qayda, túyeler

Ex urıs, urıs, jas ómirge qushtar Jaslıqtı urladıń sen, urıs

(Ó. Xojaniyazov «Jaynaǵan jaziyra»).

6)ritorikalıq qaratpalar: O, Ádiwli muǵállimim, ustazım, Balalıq ómirimniń boldıń baǵmanı. (I. Yusupov).

7)qatnas qaratpalar: Qaraǵım-aw, bizler onnan da jaqsı is e tkimiz keledi (Ó. Xojaniyazov) Shıraǵım, seniń neshe jılda qaytıp kelgeniń?

Qaratpalar sonday-aq hár qıylı tańlaqlar menen qaytalanıp hám qospalanıp qolanılıwı múmkin:

Háy,biyler,kátqudalar, ne boldı sizlerge? (T. Qayıpbergenov) Jádiger, aman pitkerip keldiń be, balam? (G. Izimbetov.)

72

Kiris hám kiritpe aǵzalardıń stilistikalıq ózgeshelikleri

Kiris gápli konstrukсiyalar ózindegi modallıq, emoсionallıq baha, ekspressivlik xarakter, pikirdiń izbe-izligi, anıq haqıyqatlıqqa qatnası hám t.b. belgilerine qaray sóylewdiń barlıq stillerinde keńnen qollanıla beredi. Biraq solay bolsa da olardıń ishinde kitabıy tilge tán (itimal, hátteki, bálkim), sóylew tiline tiyisli (meyli, qáydem, aytpaqshı hám t.b.) sózlerdi ajıratıwǵa boladı.

Ádebiy shıǵarmalarda kiris sózler personajlardıń xarakteristikasın tolıq kórsetiw ushın da qollanıladı. Mısalı: Amanlıq penen Alliyar mamandı Murat shayıqtıń úyiniń (bala oqıtatuǵın e kinshi úyi bar) kóleńkesinen taptı (T.Qayıpbergenov) Olay emes, Nurtay aǵa, (Temirovtıń atı Nurtay edi, kóbinshe onı awıl adamları familiyası menen aytadı) siz qátelesip kiyatırsız, (Ó.Xojaniyazov).

Kiritpe konstrukсiyalar gápke qosımsha maǵlıwmat, túsinik, anıqlama, dúzetiw, eskertiw hám t.b. mániler beretuǵın bolǵanlıqtan tildiń hár qıylı stilllerinde

(ilimiy, publiсistikalıq is qaǵazları) qollanıla beredi. Olar sóylew tilinde hám kórkem ádebiyat tilinde kóplep ushırasadı.

Kiritpe konstrukсiyalardıń stilistikalıq ózgeshelikleri olardıń leksikalıq sostavına (kitabıy yamasa qarapayım leksika ma, turaqlı bolıp qáliplesken be), sintaksislik strukturasına (sóz dizbeginiń xarakteri, gáptiń tipi), emoсionalekspressivlik mánige baylanıslı bolıp keledi. Salıstırıńlar: Táwekel, men erteńge shekem oylanıp kóremen (T.Qayıpbergenov), Shınında, endi bizge júk kóteretuǵın nar kerek e di. (Ó.Xojaniyazov). Aytpaqshı, Aydana bıyıl paxtanıń jartısın mashina

menen teremiz degen e di (Ó.Xojaniyazov). Keshirersiz, men kóbirek sóylep kettim.

(Ó.Ayjanov). Bárekella, jábir shekken adamlar, shıdańlar (T.Qayıpbergenov).

Tákirarlaw ushın sorawlar:

1.Qaratpalar qanday stilistikalıq xızmet atqaradı?

2.Kiris gápli konstrukсiyalardıń qanday stilistikalıq xızmet atqaratuǵınlıǵın aytıp beriń.

3.Kiritpe aǵzalardıń qollanılıw ózgesheliklerin atap kórsetiń.

Qospa gáplerdiń stilistikası

Joba:

1.Baǵınıńqı qospa gáplerdiń stillik xızmeti.

2.Dizbekli qospa gáplerdiń stilistikalıq ózgeshelikleri.

3.Baǵınıńqı qospa gáplerdi baylanıstırıwshı grammatikalıq qurallar arasındaǵı sinonimler.

4.Tuwra gáplerdiń stilistikalıq qásiyetleri.

5.Ózlestirilgen gáplerdiń qollanılıw ózgeshelikleri.

73

Tayanısh sózler: Qospa gáp , dánekersiz qospa gáp, dizbekli qospa gáp, baǵınıńqılı qospa gáp, aralas tiptegi gápler, tuwra gápler, ózlestirilgen gápler

Qospa gáplerdi qollanıwda úlken stilistikalıq múmkinshilikler bar. Jay yamasa qospa gáplerdi qollanıw tildiń stiline baylanıslı bolıp keledi. Mısalı, sóylew tilinde kóbinese jay gápler, tolıq emes gápler yamasa dizbekli qospa gápler kóbirek qollanıladı. Sóylew tilinde ásirese dánekersiz qospa gápler kóbirek ushırasadı. Ondaǵı dánekerdlerdiń xızmetin intonaсiya, mimika, hár qıylı háreketler atqaradı. Ilimiy miynetlerde qospa gápler (dizbekli hám baǵınıńqılı)kóbirek ushırasadı. Kórkem ádebiyatta jay, qospa gáplerdiń barlıq túrleri de ushırasa beredi. Al geypara

shıǵarmalarda olardan dizbekli qospa gáptiń, baǵınıńqı qospa gáptiń yamasa qospalanǵan jay gáptiń qollanılıwı hár jazıwshınıń stiline de baylanıslı bolıp

keledi.

Qospa baǵınıńqı gápler stillik maqsetke qaray feyil toplamı gápler menen sinonim bolıp keledi. Mısallar: Biziń studentler jaqsı oqıwı ushın, barlıq múmkinshilikler tuwdırılǵan. (qospa baǵınıńqı) Biziń studentlerimizdiń jaqsı oqıwı ushın barlıq múmkinshilikler tuwdırılǵan (feyil toplamlı jay gáp).

Dizbekli qospa gáp sostavındaǵı gápler dánekersiz de hám dánekerler járdemi menen de baylanısa beredi. Olardı baylanıstırıwshı dánekerler de, birgelkili aǵzalardı baylanıstırıwshı dánekerler menen birdey (tek sebep dizbekli qospa gáptiń ǵana dánekeri basqasha).

1)-da/-de,-ta/te dánekerleri arqalı baylanısqan dizbekli qospa gápler hárekettiń biriniń izinen biri tez baslanǵanın bildiredi. Jámiyla úy betke qarap birneme dep gúbirlenip sóyledi de, ol dáryanıń jaǵasına qaray juwırıp ketti. (K. Sultanov)

2)Al, biraq qarsılas dánekerleri barlıq waqıtta birin biri almastıra almaydı, eger almastırǵan jaǵdayda olar arasında da mánilik hám stillik ózgeshelik boladı. Mısalı: Asqar átirapqa qaraydı, biraq hesh nárse kórinbeydi. (Ó. Xojaniyazov) Narbay is jóninde sóylesejaq bolıp e di, al ol jónlep sóyleskisi kelmedi. (X.

Seytov) Birinshi gáptegi dánekerdi al menen almastırıwǵa bolmaydı, biraq dánekerine qaraǵanda qarama-qarsılıq kúshlirek seziledi.

3)Lekin dánekeri kóbinese jazba til ushın tán hám onıń qollanılıw órisi tar, geypara jazıwshılardıń tilinde hátteki ushıraspaydı, Mısalı. Endi ǵarrınıń eslewge waqtı joq edi, liykin tiyisli gáp aytılıwı kerek (Sh.Seytov).

4)Geypara dánekerler kóbinese awızeki sóylew tili ushın tán boladı: ya bolmasa, óytse de hám t.b.

5)Geypara dánekerler sinonimles bolıp keledi. Bazda-geyde, birese-gá, yamasa-ya bolmasa, sebebi-óytkeni, mısalı: Ya bolmasa bir jeri buzıldı ma e ken?

(Ó.Xojaniyazov)

6)Sinonimiya baǵınıńqılı qospa gáplerdi baylanıstırıwshı grammatikalıq

qurallar arasında da boladı:

-Qansha//kenshe -qanǵa deyin (waqıt)

74

-Qanda/kende -sa/se (shárt baǵınıńqılı) -Mastan- qan menen (qarsılas)

7)Dánekersiz qospa gápler waqıyanıń izbe-izligin yamasa bir waqıtta bolǵanlıǵın, olardıń tez almasqanlıǵın jalınlı túrde kórsetiw ushın xızmet etedi: Qamekbay kúsh quwatın jıynap alap, ol oń qolı menen dizginiń bir jaǵın qattı

tartıp, attıń eziwin kóriw menen zorǵa degende irkip aldı. (J. Aymurzaev).

8)Aralas tiptegi (dizbekli hám baǵınıńqı) gápler kóbinese jazba til ushın tán bolıp keledi. Mısalı: Men de óz polkamnan túsip juwunıp kelemen degenshe, chay tayar bolıp, joldaslarım kútip otır eken, tórtkóz túwel qır dógerek chay ishiwge otırdıq.

(G. Izimbetov)

9)Bir gáp ishinde baǵınıńqı gáplerdiń orınsız kóp keltiriliwi, ásirese

olardıń bir tiples bolıp keliwi pikirdi shubalańqı e tip, tildiń kórkemligin tómenletedi hám stillik jaqtan tómen etip kórsetedi.

Tákirarlaw ushın sorawlar:

1.Qospa gápler kaysı stilde kóbirek qollanıladı?

2.Qospa baǵınıńqı gápler qaysı gápler menen sinonim bolıp keledi?

3.Dizbekli qospa gáp quramındaǵı gápler qalay baylanısadı? 4.Dánekerli qospa gápler qanday xızmet atqaradı?

Tildiń kórkemlew quralları hám sóylew mádeniyatı (4 saat)

Joba

1.Sóylewshiniń óz aldına qoyǵan maqsetine erisiwinde kórkemlew qurallarınıń áhmiyeti.

2.Troplar hám olardıń túrleri.

3.Stilistikalıq figuralar hám olardıń kórkem ádebiyattaǵı kórinisleri.

Tayanısh sózler: Kórkemlew quralları, troplar, metafora, metonimiya, sinekdoxa, giperbola, litota, ironiya, allegoriya, janlandırıw, pirefraza, stilistikalıq figuralar, inversiya, asindeton, polisindeton, ritorikalıq qaratpa, ritorikalıq

soraw, ellipsis, gradaсiya, antiteza, oksimoron

Jazıwda, sóylewde pikirdiń ıqshamlıǵı, kórkemligi hám onıń ótkirligi artıwı ushın tildegi hár qıylı kórkemlew quralları keń paydalanıladı. A.M.Gorkiy kórsetkenindey-aq, «til - ádebiyattıń birinshi elementi» sebebi hár qanday shıǵarmanıń kórkemligi onıń tili arqalı, ondaǵı kórkemlew quralları arqalı kórinedi. Tildegi bunday kórkemlew quralları, tiykarınan e ki túrli boladı: leksikalıq hám sintaksislik. Leksikalıq kórkemlew quralları troplar dep ataladı,

al sintaksislik kórkemlew qurallarına stilistikalıq (yamasa ritorikalıq) figuralar delinedi.

Troplar. Bir sózdiń ayırım kontekstlerde óziniń tiykarǵı tuwra mánisinen basqasha awıspalı mánide qollanılıp, hár qıylı kórkemlew quralları xızmetin atqarıwı trop dep ataladı. Troplar qatarına epitet, teńew, metafora, metonimiya, sinekdoxa, ironiya, allegoriya, janlandırıw hám perifraza kiredi.

Epitet. Predmet yamasa háreketke tán bolǵan belgini, qásiyetti, sapanı ayırıqsha anıqlap, onı obrazlı e tip kórsetiw ushın awıspalı mánide qollanılǵan sóz epitet

75

dep ataladı. Mısallar:

Jaqtı dúnya kórip quwanǵan bulaq,

Gúmis kúlki menen aqtı sıldırap (I.Yusupov «Bulaq haqqında ballada»).

Xosh bolıń, altın jaǵıstaǵı Livadiya júzilikleri (I.Yusupov «Livadiya júzimlikleri»).

Teńew. Teńew arqalı predmet yamasa qubılıs óz-ara salıstırılıp, olardıń birewi ekinshisine teńestiriw arqalı anıqlanadı, túsindiriledi. Mısalı:

Jigirmada márttey bolıp, Júk kótergen narday bolıp, Arıslan kibi erdey bolıp,

Kúshime tolǵan kúnlerim (Berdaq «Ómirim»)

Teńewler hár qıylı usıllar arqalı bildiriledi: 1) kelbetliktiń usatıw mánisindegi –day//-dey, -tay//-tey affiksleri arqalı; 2) sıyaqlı, yańlı, misli, mısal, kibi hám t.b. tirkewishler arqalı. Mısallar:

Keń dalada kewili dáryaday tasıp,

Bir jigit baratır tań sáhár shaǵı (I.Yusupov «Sállana-dollana keler bir janan»).

Hind qolına túsken asırandı pildey,

Únsiz jetegine e re berdim men (I.Yusupov «Meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń»).

Sen qosıq jazsań, sóziń misli pal (I.Yusupov «Aktrisanıń ıǵbalı). Átteń, telegramma titirer qolımda,

Aq kepterdiń sınǵan qanatı yańlı (I.Yusupov). Shektim miynet mısal ógiz (Berdaq «Ómirim).

Metafora. Eki predmet yaki qubılıstıń qanday da bir uqsaslıq tárepine tiykarlanıp, onıń birewine tiyisli belgini awıspalı mánide ekinshi predmet penen baylanıstırıp aytıwdı metafora deydi. Bul jaǵınan ol teńewge uqsas. Biraq teńewde teńeletuǵın predmet, háreket hám onıń nege teńeletuǵının kórsetiwshi e kinshi sóz qatar aytılatuǵın bolsa, metaforada tek onıń e kinshi yaǵnıy, ne menen teńelip turǵanlıǵı ǵana ańǵarıladı. Sonlıqtan da metaforalarda obrazlılıq kúshlirek bolıp keledi. Mısallar:

Jete almay samallar jılar,

Bir gank etip kerbaz volgalar,

76

Basıp ozıp ótpekshi bolar (I.Yusupov «Mashinalar jolǵa shıǵadı»). Júregimdi tırnap jılar «Tánawar» (I.Yusupov «Meniń jigit waqtım, seniń

qız waqtıń»).

Metonimiya. Eki predmet yaki qubılıstıń óz-ara ishki yamasa sırtqı baylanısına qaray awıspalı mánide qollanılǵan sózler metonimiya dep ataladı. Bunday baylanıslar hár qıylı boladı: a) predmet hám onıń ishindegi predmet arasındaǵı baylanıs: eki tarelka ishtim (eki tarelka awqat ishtim); b) avtor hám onıń shıǵarması arasındaǵı baylanıs:

Kóz áynegin qıysayta kiyip,

Michurindi oqıydı geyde (I.Yusupov «Paxtakesh bala»). Frak kiygen sáteń ózbek,

Yoshıp orkestrdi gózlep, Shıbıǵın bir siltep endi,

Gunirenter Betxovendi (I.Yusupov «Ózbekstan»).

v) orın hám sol orındaǵı atamalar arasındaǵı baylanıs: pútkil auditoriya shawqım kóterdi. g) háreket hám sol hárekettiń quralı: «Kórgen-bilgenińdi ana shot qaǵatuǵınıńa jetkerip bar» (Á.Atajanov «Duwtar»).

Sinekdoxa. Sinekdoxa metonimiyanıń bir túri. Bunda bir predmettiń mánisi ekinshi predmetke, olar arasındaǵı muǵdarlıq qatnasqa baylanıslı awısadı:

a)kóplik sannıń ornına birlik san qollanıladı;

b)pútinniń ornına onıń bólegi;

v) birliktiń ornına kóplik san qollanıladı: Kóp biypul awızlar basqılap onı,

Erkekligi tutıp gárdiyispekte (I.Yusupov).

Sınshıl dúnya qosıp talay baslardı,

Esap-shot qaqqızıp sınar doslardı (I.Yusupov «Jigittiń sonday bir dostı bolsın»).

Donjuanlar keter aqıyısıp,

Saylap shanshıp qálem qaslısın (I.Yusupov «Sulıwlar hám shayırlar»). Giperbola. Giperbola predmettiń yamasa qubılıstıń turpatın, kúshin, mánisin

asırıp, kúsheytip kórsetiwshi sózler. Mısallar:

Asqar taw Elburs aspanǵa tiygen,

Sımbatlı aq tósin kókshe bult súygen (I.Yusupov «Saǵınıw»). Hár qádem atqanda tawshan alsa hám,

Atası arabtan tuwrı kelse hám, Ákeńniń kózin kórip qalsa hám,

Óltir iytińdi, Dúysen qándekli (Ájiniyaz).

Litota giperbolaǵa qarama-qarsı mánide bolıp, predmettiń yamasa qubılıstıń turpatın, kúshin, mánisin júdá kishireytip, páseytip kórsetedi. Mısalı:

Awzınan sarısı ketpegen ele,

Sen bir palapansań (I.Yusupov «Aktrisanıń ıǵbalı»).

Ironiya. Ironiya - sózdi onıń tuwra mánisine kerisinshe mánide qollanıw. Sonlıqtan da ironiya hár qıylı astarlı mánini ańlatıp, satiralıq hám yumorlıq shıǵarmalarda tımsallarda kóplep ushırasadı. Mısalı: Qus patshası bolarlıqtay qus ǵarǵa dúnyada (I.A.Krılov «Ǵarǵa hám túlki», D.Aytmuratov awdarması).

Allegoriya. Allegoriya abstrakt mánidegi túsiniklerdi turmıstaǵı konkret obrazlar járdemi menen kórsetedi. Allegoriya kóbinese tımsallarda qollanılıp, onda

77

adamlardıń hár túrli qásiyetleri, minezleri hár qıylı haywanlar arqalı sıpatlanadı. Máselen, hiyleker-túlki, ańkaw-eshek, ashkóz-qasqır hám t.b. Mısalı:

Baylar-qasqır, túlki, xalıq qoyan eken,

Qarańǵı qaplaǵan qayǵı zamanda (Berdaq «Zamanda»).

Janlandırıw. Janlandırıw arqalı jansız predmet hám abstrakt túsinikler adamlarǵa tán bolǵan qásiyetlerge, belgilerge iye boladı. Mısallar:

Aspanǵa ser salıp baqsań,

Juldızlar sóyleser aqsham (I.Yusupov «Kewil kewilden suw isher»). Buyra jalın jelkildetip parovoz shabar,

Qant zavodı moyın sozar taw qıspaǵınan (I.Yusupov «Alatawdan samal»). Egilgen gújimler bılǵar qurashın (I.Yusupov «Dala ármanları»). Perifraza. Perifraza arqalı predmet yamasa qubılıstıń atı tikkeley atalmay,

tek onıń tiykarǵı belgileri yamasa xarakterli ayırmashılıqları atap kórsetiledi. Mısalı: «Bozatawdıń» avtorı, yaǵnıy Ájiniyaz. Birinshi kosmonavt-I.Yu.Gagarin hám

(ekspressivlik) beriw maqsetinde gáp aǵzalarınıń qádimgi (tuwra) orın tártibiniń ózgertilip, qanday da bir aǵzanıń almasıp keliwi. Mısalı:

Tarttıń ıshqı otınıń tatlı azabın,

Sırlastıń aqsham juldızlar menen (I.Yusupov).

Mısaldaǵı sóz tuwra orın tártibinde qollanılǵanda onsha kórkemlilik sezilmeydi.

Asindeton. Asindeton (grekshe asyndeton – baylanıssız) yamasa gáplerdiń dánekersiz qollanılıwı. Ol arqalı dinamikalıq háreket, jedellilik ańlatıladı.

Mısalı:

Turdı shofyor, mashinaǵa xod berdi,

Tas bógetten ebin tawıp ótkerdi, Qustay ushtı barıp jetti Tórtkúlge,

Sol aqshamda sum xabardı jetkerdi (I.Yusupov).

Polisindeton. Polisindeton yamasa kóp dánekerlilik (grekshe rolysydeton - kóp baylanıslı) – aytılajaq sózlerge logikalıq hám intonaсiyalıq jaqtan dıqqat awdarılıwı ushın olardı baylanıstırıwshı dánekerlerdiń bir neshe mártebe qaytalanıp, intonaсiyada irkilis payda bolıwı. Mısalı:

Eń payızlı aqshamlardıń biri edi,

Hawa sonday ashıq, samal da sam-saz,

Hám shayırlıq sáwbet, hám kúlki, hám saz, Hám kókte juldızlar sonday iri edi,

Bilseń endi meniń boyımdı búgin,

Hám qayǵı, hám shadlıq biylegenin (I.Yusupov).

Aposiopeza. Aposiopeza (grekshe arosioresis – jasırıw) – oqıwshı yamasa tıńlawshınıń aytılajaq oyǵa, pikirge dıqqatın awdarıw ushın gáptiń ortasında

yamasa keyninde úziliske túsip tamamlanbay qalıwı. Mısallar: Qoy, jılawıq bolmań… Chay qoyıń qáne… (I.Yusupov).

78

Yaq… qıstawmız… Jaqında saylaw bar, Kútip otır ol jaqta,-dedi… (I.Yusupov).

Anafora. Anafora (grekshe anarhoro – joqarıǵa shıǵarıw) - gáptiń basında birdey sózlerdiń yamasa konstrukсiyalardıń qaytalanıp keliwi arqalı jasalatuǵın kúsheytkish figura. Mısalı:

Eki dárya bir teńizge aqqanday,

Eki bala bir qursaqta jatqanday (I.Yusupov).

Epifora. Epifora (grekshe eri –keyin, rhoros – keliwshi) - gáptiń sońında birdey sózler yamasa sóz dizbekleriniń qaytalanıwınan dúzilgen figura. Mısalı:

Ǵaz keler, ǵaz keler, qońır ǵaz keler,

Ǵaz kelgen sayın báhár, jaz keler (I.Yusupov).

Parallelizm. Salıstırıw mánisindegi qońsılas qatar turǵan gáplerdiń konstrukсiyalardıń sintaksislik jaqtan uqsas bolıp keliwine parallelizm delinedi. Parallelizm kóbinese poetikalıq shıǵarmalarda jiyi ushırasadı. Mısalı:

Ózin Berdaq sezer, ózin xan sezer, Ekseń nál bolayın men baǵıń ushın,

Tutsań shat bolayın sharbaǵıń ushın (I.Yusupov).

Ritorikalıq qaratpa. Ritorikalıq qaratpa (grekshe rhetor-orator) adam yamasa basqa da predmetlerge qarata aytılǵan qaratpa arqalı olarǵa sıpatlama berilip, avtordıń qatnasınıń bildiriliwi. Mısalı:

Aytshı, suw boyında turǵan qara tal, Ne degen dilbarsań sen, aynalayın, Gújim, gújim! El sániseń, Aǵashlardıń sultanısań (I.Yusupov). Qaydasań, ázizim, áy qara kózlim,

O, jarıq juldızım, áy shiyrin sózlim (Sh.Xalmuratova).

Ritorikalıq soraw. Ritorikalıq soraw – juwap alıw ushın e mes, al tek aytılajaq pikirge tıńlawshınıń dıqqatın awdarıw ushın qoyılǵan soraw. Mısalı:

Mámleketlik ekzamendi, Tapsırıp bolsa irkilmesten,

Studentke qanday baxıt?

Sol kúnler shıǵar ma esten? (I.Yusupov).

Ellipsis. Ellipsis (grekshe elleirsis – túsip qalıw) – tawıp qoyıwǵa bolatuǵın bir gáp aǵzasınıń (kóbinese bayanlawıshtıń) gápte túsirilip aytılıwı hám soǵan baylanıslı hárekettiń, jedelliktiń kúsheytilip kórsetiliwi. Mısallar:

Tentekke judırıq, májnúnge urıs, Jillige tóbeles, palwanǵa tutısh,

Bádáwge yuwırısh, buwdanǵa yúrish (Ájiniyaz).

Garmon dawsına qosılǵan taq-taq ayaq oyınları, ritmli qol shappatlawlar,

terbetken jigitler, kelinshekler… (T.Qayıpbergenov).

Gradaсiya. Gradaсiya (latınsha gradatio –kem-kemnen kóteriliw) - gáptegi birgelikli aǵzalardıń mánilik jaqtan kem-kemnen kúsheytirilip (yamasa páseytirilip) beriliwi. Mısallar:

Úmitsiz ıshqı órtedi onı, kúl etti (I.Yusupov). Mádikarǵa ketkenlerdiń kóbi óldi,

Óshti, joq boldı (M.Dáribaev).

79

Antiteza. Antiteza (grekshe antithesis – qarama-qarsı qoyıw) - sóylewdiń ótkirligin arttırıw maqsetinde bir frazada qarama-qarsı, kontrast túsiniklerdiń qollanılıwı. Mısallar:

Jurtqa ásel, maǵan ót qaltasań sen, Kartlar sizge usap jasarsaq deydi,

Al men sizdey bolıp qartaysam deymen.

Sonda bir sen bolıp shadlıǵım, qayǵım,

Turdıń kóz aldımda, Ámiwdiń qızı (I.Yusupov).

Oksimoron. Oksimoron (grekshe – oxymoron) bir-birine qarsı mánidegi sózlerdiń óz-ara dizbeklesip, ayrıqsha jańa mánidegi túsinikti payda e tiwi: óli janlar, tiri ólik. Mısalı: Ájayıp baxıtsız, baxtı qaraman (Kúnxoja).

Tákirarlaw ushın sorawlar:

1.Troplar degen ne?

2.Metafora, metonimiya degen ne?

3.Teńew degen ne?

4.Epitet degen ne?

5.Allegoriya qanday shıǵarmalarda keń qollanıladı?

6.Stilistikalıq figuralarǵa neler kiredi?

7.Inversiya degen ne?

8.Asindeton degende neni túsinesiz?

9.Aposiopeza degen ne?

10.Anafora degen ne?