Qaraqalpaq tili stilistikası

61

parallel bir uaqıtta bolsa, házirgi máháldi bildiredi. Feyildiń máhálleri hár qıylı grammatikalıq formalar arqalı ańlatıladı hám tilge usıǵan baylanıslı olardıń hár biriniń stillik ózgeshelikleri de boladı.

Ótken máhál. Ótken máhál feyilleri házirgi qaraqalpaq tilinde bir neshe formalarǵa iye bolıp, olardıń ayırımları belgili bir jaǵdaylarda óz-ara sinonim bolıp keledi. Biraq máháldi ańlatıwı jaǵınan biri birine jaǵın bolǵanı menen,

olar arasında hár qaysısına tán mánilik ottenok hám stillik ayırmashılıqları boladı. Máselen, ótken máháldiń:

a) –dı//-di, b) –ǵan//-gen hám v) –ıp//-ip formaları óz-ara jaqın, biraq olardan a) –dı// -di anıq bolǵan hárekettiń b) –ǵan// -gen bolıp ótken hárekettiń nátiyjesinń v) - ıp//-ip hárekettiń bolıp ótkenin, biraq sóylesiwshiniń ózi onı bilmegen yamasa kórmegenin ańlatadı. Mısalı:

Ómirdiń kóbi ketip, azı qaldı Túlki dúnya zıp berdi, tazı qaldı. Jasta bizdi kúydirgen sánemlerdiń

Kempir kóylek ishinde nazı qaldı (I. Yusupov).

Eki dúnya shayqasqan gezinde

Kóp gúresken, kóp qasarısqan (I.Yusupov)

Átirapımızda kóp adamlar jıynalısıp qalıptı (T.Qayıpbergenov). Bunıń júrgeniniń dúrsildisi de basılıptı (U.Pirjanov).

nátiyjesin, al ekinshi hárekettiń jaqın arada bolǵanın ańlatadı. Mısalı: Kempiri bir aylanıp kelip edi, ol álle qashan qurıldap uyqlap atırǵan eken (S.Jumaǵulov).

v) -ıp//-ip, -p+ edi forması sonday-aq ótken waqıtlarda qandayda bir sebeplerge baylanıslı hárekettiń islenbey qalǵanlıǵın yamasa tosqınlıqqa ushıraǵanın da bildiredi. Mısalı: Ol ornınan turıp ketpekshi bolıp e di, ǵarrı ayaǵınan uslap jibermedi (O.Ábdiraxmanov).

g) Ótken máháldiń -tuǵın e di hám -ıwshı// -iwshi e di formaları predmetke tán bolǵan háreketti bildirip óz-ara sinonim bolıp keledi. Mısalı: Ayxan ákesi tuwralı

jazıwshılar tárepinen -ar//-er -r edi forması da joqarıda kórsetilgen mánide ónimli qollanılıp kiyatır. Mısalı: Apası qansha ashıwlı hám jumbaqlı sóylese, Ernazar sonsha tereń oyǵa shúmer edi (T.Qayıpbergenov).

d)Feyildiń ótken máháliniń –ar//-er, -r edi hám -tuǵın edi formaları da ótken waqıtları iske asıwı múmkin bolıp, biraq islenbey qalǵan háreketti bildirip biriniń ornına e kinshisi qollanıla beriwi múmkin. Mısalı: Eger siz aralaspaǵanıńızda bunnan jaqsıraq bolatuǵın e di (T.Qayıpbergenov). Mısaldaǵı ótken máhál formasın jaqsıraq bolar edi dep te aytıwǵa boladı.

e)Ótken máháldiń -jaq edi hám –maqshı//-mekshi edi formaları ótken waqıttaǵı maqsetti, niyetti ańlatıp, óz-ara sinonim bolıp qollanıla beredi: oqıyjaq e dim - oqımaqshı edim.

Házirgi máhál. Házirgi máhál feyilleri: a) –ıp//-ip, -p, + tur, atır, otır, júr,

jatır kómekshi feyilleri: b) –ıwda//-iwde v) –maqta// -mekte, -baqta//-bekte, -paqta//- pekte formalarında jasaladı. Olar máháldi bildiriwi boyınsha biri birine mániles, biraq stillik qollanılıwı jaǵınan birdey emes.

62

a)–ıp//-ip, -p+tur, atır, otır, júr, tur formaları házirgi máhál feyilleri qollanılıwı boyınsha neytral stilge tán bolıp, sóylew waqtında dawam e tip atırǵan háreketti kórsetedi. Mısalı: Rámet shekpenin iyenine jelgegey salıwı menen qalǵıńqırap otır (O.Xojaniyazov).

b)–ıwda//-iwde forması hárekettiń bir qálipte dawam etip atırǵanın bildirip, kóbinese jazba tilde qollanılıdı. Mısalı: Shańqıldaǵan shaǵalalar kóldiń ishin

jańlatıwda (A.Begimov).

v) –maqta//-mekte (-baqta//-bekte, paqta//-pekte) forması kóbinese rásmiy publiсistikalıq stilerge tán bolıp, hárekettiń rawajlanıp baratırǵanın hám onıń

dawam etiwin ańlatadı. Mısalı: Házir mámleketimiz rawajlanıwı ushın kóp miynet islenip atır, islenbekte (A. Bekimbetov).

b) Awızeki sóylew tilinde geyde házirgi máhál forması keler máhál mánisinde de qollanıladı Mısalı: Búgin Moskvaǵa ushıp baratırman («ushaman» degen mánini ańlatadı).

Keler máhál. Keler máhál feyilleriniń hár bir formasınıń ózine tán bolǵan ózgeshelikleri bar.

1.Anıq keler máhál feyilleri keleshekte bolatuǵın háreketti bildiriwi menen birge tómendegi mánilerdi de qollanıladı:

a) ulıwma predmetke tán qásiyetti, háreketti bildiredi. Mısalı: Er jigit eli ushın tuwıladı, eli ushın óledi (naqıl).

Jer quyash dógereginde aylanadı.

b) Házirgi uaqıtta dawam e tip atırǵan hárektti kórsetedi. Mısalı: Házir onı xalıq sıylaydı, húrmetleydi (Ó.Xojaniyazov). Bizler házir Nókis qalasında turamız (T. Qayıpbergenov).

v) mánisi boyınsha ótken máháldi ańlatadı. Mısalı: Bir kúni toǵayda Arıq mergen kabap pisirip, jep otırsa, mergenniń qasına bir qız keledi («Qaraqalpaq xalıq ertekleri»)

g) házir bolıp atırǵan háreketti bildiredi. Mısalı: Ziyadaǵa burınǵısınsha emes, bir qatallıq penen qarayman, qaraǵan sayın ashıw-ızam qaynay túsedi (T.Qayıpbergenov).

2.Boljawlı keler máhál feyilleriniń II bet forması geyde ótinishti, buyrıqtı

da qosa ańlatadı, Mısalı: Keshki mektepte bıyıl-aq oqırsań (T. Qayıpbergenov).

3. Niyetli keler máháldiń -jaq hám –maqshı//-mekshi - (baqshı// -bekshi, -paqshı//- pekshi) formaları óz-ara jaqın, sinonim bolıp keledi: oqıyjaqpan-oqımaqshıman, kelejaq-kelmekshi.

Dáreje formaları

1.Qaraqalpaq tilinde feyildiń ózgelik dárejesi bir neshshe formalarǵa iye. Bul formalarınıń affiksleri óz-ara sinonim bolıp kelip, ayırım waqıtta birin biri almastırıp qollanılıwı da múmkin jazdır-jalǵız-jazdırt-jazdırtqız; ótker- ótkert-ótkertkiz-ótkerttir.

Ózgelik dáreje kórsetkishleriniń birinen soń biri jalǵanıp qollanılıwı bul dárejeniń mánisin anıǵıraq etip hám kúsheytip kórsetedi, biraq olardı qalay bolsa, solay jalǵay beriwge bolmaydı, olardıń izbe-izligine hám óz-ara úymelesine qaraw kerek. Máselen, oqı feyiline birden -qız\\-ǵız yamasa -tır\\-dir affiksin jalǵawǵa bolmaydı, dáslep oǵan -t affiksin, onnan keyin ǵana basqa affikslerdi jalǵaw múmkin: oqı-oqıt-oqıttır-oqıtqız.

2.Belgisiz dáreje affiksleri geyde túp dáreje feyili ornına qollanıp, subekttiń háreketin sıpayılap kórsetiw ushın xızmet etedi. Mısalı: Maqalanı men

63

jazdım (túp dáreje)-Maqala biz tárepinen jazıldı (belgisiz dáreje). Mákeme jobasın orınladı (túp dáreje) – Mákeme jobası orınlandı (belgisiz dáreje).

Meyil formaları

Feyildiń meyil formaları hár qıylı stilik maqsetlerde qolanılıp kele beredi:

1.Buyrıq meyildiń -sın//-sin forması kóbinese rásmiy stilde kanсelyarizmlerde keńirek qollanıladı: maqullansın, bekitilsin, tapsırılsın.

Bul forma geyde tilek meyil feyilleri menen sinonim bolıp keledi: Jolıń bolsın-jolıń bolǵay, kóz tiymesinkóz tiymegey. Buyrıq meyildiń -sın// -sin forması bul jaǵday da buyrıqtı e mes, al tilekti bildiredi. Mısalı: Adamzattıń kózi bunday sumlıqtı kórmesin (Sh.Seytov).

Geyde -sın//-sin forması bolımsız feyillerge jalǵanıp modallik (shamalaw, gúman) mánide qollanıladı. Mısalı: Ol meni izlep júrgen bolmasın.

Awızeki tilde shárt meyil formasındaǵı feyillerden keyin kelgende -sın//-sin formalı meyiller hárekette biypárwalıqtı ańlatadı. Mısalı: Dúnya ketse ketsin, uyat ketpesin (A. Aripov).

2.Tilek meyil formaları kóbinese tek awızeki sóylew tiline tán bolıp hár qıylı tileklerdi (jaqsı hám jaman) bildiriw ushın qollanıladı. Mısalı: Ey, qudayım-ay, qatarǵa qosqannıńnıń aldı bolǵay (S. Bahadırova).

Ha yashullı, qonǵay shayıń

Jolıń oń bolǵay ilayım (I.Yusupov)

Ata-anasınıń diydarın kórmegey (A.Bekimbetov)

3.Shárt meyil mánisi qaraqalpaq tilinde -sa//-se affikisi arqalı ańlatıladı. Biraq awızeki sóylew tilinde shártlik máni feyildiń basqa formaları arqalı da bildiriliwi múmkin:

a) anıqlıq meyildegi feyildiń -ma//-me (-ba//-be, -pa//-pe) janapay menen birge qollanıw arqalı. Mısalı: Olardıń qonıp ketersiz degenine qaramastan, awqatlanıp boldıq pa, dárhal óksheni kóteremiz (O.Ábdiraxmanov). Ómir qaytıp keler me e di, urnıǵıp jasar edim, órtenip jasar edim (Sh.Seytov).

b) orın sepliginde -ǵan//-gen formalı kelbetlik feyil arqalı: men oqıǵanda ol tıńlar ediń.

Bet-san formaları

Feyildiń bet-san formaları da ózine tán bolǵan stillik ózgesheliklerge iye:

1.I bettiń kóplik san forması kóbinese ilimiy stilde birlik sannıń ornında qollanılıp, kishipeyillikti, sıpayılıqtı bildiredi. Mısalı: Ilimpaz bul

máseleni óz monografiyasında hár tárepleme analizley alǵan dep oylaymız («oylayman» dewdiń ornına).

2.II bet kóplik san ornına I bet kóplik san forması qollanılıp, awızeki sóylew tilinde shaqırıqtı, buyrıqtı ańlatadı. Salıstırıń:

Júr, házir keteyik bul jerden (I.Yusupov). Sóytpese kelmes ediń. Júr kettik, aǵa (I. Yusupov).

3.I bet kóplik san forması awızeki sóylew tilinde II bet birlik san ornına qollanılıp, kóbinese kishkene balalarǵa qaratılǵan soraw gáplerden e rkeletiw mánisin ańlatadı: Haw, qalay keldik, balam? («Keldiń» ornına).

4.II bet birlik san forması ulıwmalastırıw (úsh betke de tiyislilik) mánisin bildiredi. Mısalı: Ne ekseń, sonı orasań (naqıl).

64

Feyildiń funkсional formaları

Qaraqalpaq tilindegi feyildiń funkсional (betlik emes) formaları ózleriniń hár qıylı kórsetkishlerine iye. Bul formalardı kórsetiwshi affiksler geyde óz-ara sinonim bolıp ta qollanıla beredi, biraq olar arasında sezilerliktey stillik

ózgeshelikler boladı:

1. Atawısh feyildiń -ıw//-iw, w hám -maq//-mek (-paq//pek, -baq//-bek) formaları ózara sinonim bolıp keledi: aytıw-aytpaq, qonıw-qonbaq. Biraq keyingi forma házir ónimli e mes, ol kóbinese poetikalıq shıǵarmalarda, jazba tilde, kóterińki stilde qollanıladı, sonday-aq bul forma didaktikalıq xarakterdegi folklorlıq shıǵarmalarda (naqıl-maqallarda, dástanlarda) kóbirek ushırasadı. Mısalı:

Biymezgil shaqırǵan qorazdı soymaq kerek (naqıl).

Bizge ǵániymetdur, tez ósip-ónbek,

Keleshek baǵınıń gúllerin termek,

Qanday jaqsı, aq besikte ińgalap,

Bul shadlı zamanda dúnyaǵa kelmek (I.Yusupov).

2.Kelbetlik feyildiń -tuǵın hám -ar//-er -r formaları da mánisi jaǵınań biri birine jaqın bolıp keledi (bul haqqında «Máhál formaların» qarańız).

3.Hal feyildiń ıp//-ip,-p hám -a//-e//-y formaları da mánileri boyınsha biri birine jaqın, biraq olar arasında stillik ózgeshelikler boladı: alıp ketti-ala ketti, kórip kel-kóre kel. Bul formalar hámme waqıtta birin biri almastıra almaydı, sebebi olarda geyde mánilik ózgeshelikler boladı: jazıp alıw-jaza alıw.

Feyildiń funkсional formaları geyde óz-ara, geyde feyildiń basqa formaları menen de sinonim bolıp qollanıla beredi:

a) hal feyil hám kelbetlik feyil formaları. Mısalı: Pátulla anadan tuwılǵalı

berli, bunday sóz e sitpegendey (O.Ábdiraxmanov). Mısaldaǵı hal feyil ornına «tuwılǵannan berli» dep kelbetlik feyildi qollanıw múmkin;

b) anıqlıq meyildiń ótken máhál forması hám -ıp//-ip,-p formalı hal feyiller de sinonim bolıp keliwi múmkin, biraq bul waqıtta anıqlıq meyil formalarında dinamikalıq háreket basımıraq, jedellirek kórinedi. Mısalı, Tasır-tusır qayıqlarına minip ketti de qaldı (Sh.Seytov) degen gáptegi anıqlıq meyil formasın «ketip qaldı» forması menen salıstırǵanda bul anıq kórinedi.

Ráwish hám kómekshi sózlerdiń stilistikalıq qollanılıwı

Joba:

1.Ráwishlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri.

2.Sinonim ráwishler.

65

3.Tańlaqlardıń stillik xızmeti.

4.Eliklewishlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri.

Tayanısh sózler: Ráwish, ráwishler sinonimiyası, tańlaqlar, jup hám tákirar tańlaqlar, eliklewishler, bayanlawıshlıq poziсiyadaǵı eliklewishler

Ráwishler belginiń belgisin hár qıylı planda kórsetedi, sonlıqtan olar da hár túrli ekspressivlik boyawlar menen qollanılıwı múmkin. Mısalı: Men sizge júdá

isenipkelip e dim (O.Ábdiraxmanov). Awıldı yaman-á saǵınıp júr e dim (Sh.Seytov). Mine, endi bul kúnlerdiń umıt bolǵanı qashshan (S.Jumaǵulov).

Qaraqalpaq tilindegi ráwishlerde (kóbinese sın, muǵdar-dáreje, kúsheytiw hám waqıt ráwishleri) ózleriniń ańlatatuǵın mánilerine qaray biri-birine sinonim

bolıp qollanıla beredi: Birden-qápelimde-tosattan: kóp-biraz-ádewir-bir talay: júdá-dım-oǵırı: e rtede-burın-ilgeride hám.t.b. Mısalı: Biz aldı burın kolxoz agronomı menen, zavod agronomı menen oylasqanbız (Ó.Xojaniyazov). Ádep ózi, sońın ala Bektursın da soǵan jallap jiberdi. (A.Begimov). Qız dáslep qosıqtı Jańabay

aytıp kiyatır dep sirá oylamaǵan edi (Sh.Seytov) Áwel Aydos baba ólip,

Ornın tuttı Ernazar biy (Berdaq).

Ayrım frazeologizmler ráwishlik mánige iye bolıp, dara ráwishler menen sinonim bolıp keledi: tez-qas penen kózdiń arasında-kózdi ashıp jumǵansha-há degenshe hám t.b. Bunday frazeologizmler pikirdiń obrazlılıǵın bir qansha arttırıńqırap kórsetedi. Mısalı: Bul azday bir kúni kúpá kúndiz kóz benen qastıń arasında bir shójeli tawıǵımızdı alıp ótá ketti. (S.Jumaǵulov).

Geypara salıstırıw, teńew mánisindegi ráwishler kelbetlikler menen mániles bolıp keledi hám olardıń sinonimi sıpatında qollanıladı: jırtqıshlarshajırtqıshlarday.

Tańlaqlar. Tańlaqlar hár qıylı ishki sezimlerdi bildiredi, sonlıqtan da olar awızeki sóylew tilinde ayırıqsha intonaсiya menen aytılıp, gáptegi emoсiyanı, ekspressivlikti kúsheytip kórsetedi. Mısallar:

Bew, ańgódek, til bilmes qáynim! Túsinbeyseń, sen ele jassań (I. Yusupov)

Wáy bárekella, - dedi Abat ǵarrı (Ó.Xojaniyazov)

Dara tańlaqlarǵa salıstırǵanda jup hám tákirar tańlaqlarda ekspressivlik máni kúshlirek kórinedi. Salıstırıń:

1.Pay sen-ám sóyleyseń-á (Sh. Seytov)

Pay-pay, jigit-aq ekenseń (Ó.Ayjanov)

Pay-pay-pay, eńbek esh boldı-aw (Ó. Xojaniyazov)

2.He, paxtakesh jigitim, keldiń be? (Ó. Ayjanov)

He-he-he túsinbedim (Ó. Xojaniyazov)

Eliklewishler. Eliklewishler hár qıylı seske hám kóriniske e liklewlerdi bildiretuǵın bolǵanlıqtan pikirdi obrazlı e tip kórsetedi. Obrazlılıq ásirese tákirar e liklewishlerde kúshlirek sezilip, olar ses yaki kórinistiń dawamlılıǵın,

66

sozımlılıǵın bildiredi. Mısalı: Quwanıp ketken ǵarrı ózinen ózi sahranı «húreylendirip» ǵarq-ǵarq-ǵarq kúldi. (Sh.Seytov). Jup hám tákirar e liklewishler dara eliklewishlerge salıstırǵanda ózgeshe intonaсiyaǵa iye boladı. Mısallar: Hámme soǵan jalt qaraymız. (K.Sultanov). Sápiwra e si ketip hár kimniń betine jalt-jalt qarap tur edi. (K. Sultanov).

Gápte bayanlawıshlıq poziсiyada kelgen e liklewishler ses yaki kórinistiń kóz aldımızdaǵı kartinasın háreketli hám ayırıqsha obrazlı etip kórsetedi. Mısallar: Diywaldaǵı pıshıq kózli shınjırlı saat tıq-tıq, júregim dúrs-dúrs, ishim ulı

dúpildi. (Sh.Seytov). Shaqalar shıtır-shıtır, tasır-tasır (K.Mámbetov).

Eliklewishler, tańlaqlar sıyaqlı, awızeki sóylewde, sonday-aq kórkem ádebiyatta personajlar tilinde keń qollanıladı.

Tákirarlaw ushın sorawlar:

1.Sinonim ráwishler degen ne

2.Tańlaqlardıń stilistikalıq qollnılıwı haqqında aytıp beriń 3.Eleklewishlerdiń qanday stilistikalıq xızmet atqaradı

Stilistikalıq sintaksis

Joba:

Jay gáplerdiń arasındaǵı sinonimikalıq qatnaslar

Elliptik hám eki sostavlı gáplerdiń sinonimikası

Ataw gáp hám eki sostavlı gápler

Sózgáplerdiń stilistikalıq xızmeti

Bayanlawısh formalarınıń orın tártibi

Gáp aǵzalarınıń orın tártibi

Birgelikli aǵzalı gáplerdiń stilistikalıq ózgeshelikleri

Paydalanılǵan ádebiyatlar:

1.Balaqaev M, Janpeyisov E, Tomonov I, Manasbaev B. Qazaq tiliniń stilistikası. Almatı, 1987.

2.Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası, Nókis, 1990.

3.Qálenderov M. Qaraqalpaq tilinde sinonimlerdiń strukturasemantikalıq hám grammatikalıq ózgeshelikleri. Nókis, 1989.

Jay gáp qurılısı

Tayanısh sózler: Jay gáplerdegi sinonimikalıq qatnaslar bolımsız gápler sinonimiyası, elliptik gápler, sostavlı gápler sinonimikası, ataw gáp, eki sostavlı gápler, sóz-gápler, tolıq emes gápler

67

Qurılısı hám funkсiyasına qaray jay gápler hár qıylı boladı. Pikirdiń haqıyqatlıqqa qatnasına qaray bolımlı hám bolımsız gápler aytılıw maqsetinde qaray xabar, soraw hám úndew gápler, gáptiń sostavına qaray bir sostavlı hám e ki sostavlı bolıp keledi.

Jay gáptiń ayırım túrleri arasında sinonimikalıq qatnaslar bolıwı múmkin:

1) Kim bilmeydi, Pushkin, seniń atıńdı?-Pushkin, seniń atıńdı hámme biledi. Bundaǵı birinshi gápte soraw formaları (soraw almasıǵı) hám bolımsızlıq formaları bolǵanı menen ulıwma máni bolımlılıqtı bildiredi. Birinshi gáp ekinshige salıstırǵanda ózindegi ekspressivlik hám emoсionallıq mániler menen ajıratılıp turadı.

Bolımsız gápler arasındaǵı sinonimiya mına gáplerden de bayqaladı. Awa, men seni kútip otıra bersem. - Men seni kútip otırmayman. Sonday-aq: men bul jerden ketken de qayda baraman! - Men hesh qayda barmayman.

Eki sostavlı hám bir sostavlı gápler de parallel qollanılıp, ózine tán stilistikalıq ózgesheliklerge iye boldı: Seniń kim e kenińdi biz bilemiz. - Seniń kim ekenińdi bilmeymiz.

3)Baslawıshı bar aktiv konstrukсiyalar passiv konstrukсiyalar arqalı ańlatılıwı múmkin: Gazetanıń kelesi sanın shıǵardıq.-Gazetanıń kelesi sanı shıqtı. Gazetanıń kelesi sanı shıǵarıldı. Oqıwshılar qabıl e tti.-Oqıwshılar tárepinen qabıl etildi.

4)Elliptik hám e ki sostavlı gáplerdiń sinonimikası: Edil ǵarǵası e line ketedi. Jayıq ǵarǵası jayına ketedi.

Elliptik gáplerde ekspressiv hám emoсianallıq máni kúshli, tásirli bolıp, olar sóylew tilinde hám kórkem ádebiyatta hár qıylı dinamikalıq hám statistikalıq háreketti sıpatlaw ushın keń qollanıladı: Tórde qonaqlar, tórde úydiń iyesi. Hámmesaylawǵa. Iyt toyǵan jerine, er tuwǵan jerine.

5)Ataw gáp hám e ki sostavlı gápler: Gúzdiń aqırǵı ayı. Qaqaman suwıq. (T.Qayıpbergenov). Gúzdiń aqırǵı ayı keldi. Qaqaman suwıq baslandı. Ataw gáptegi atlıq arqalı predmettiń ózi hám onıń háreketi (házirgi máhál mánisinde) ańlatadı.

Sonlıqtan da olar statistikalıq súwretlemelerde, hárekettiń tez almasıwın bildiriwde, avtorlıq remarkalarda keń qollanıladı.

6)Sóz-gáplerdiń de stilistikalıq xızmeti úlken. Olar ásirese dialog ushın tán

bolıp, pikirdiń ıqlamlıǵı ushın xızmet etedi. Mısalı: Siz Moskvaǵa barasız ba? - Awa, (joq, álbette, he?)

7)Baslawısh bir sostavlı konstrukсiyalar hár qıylı stillik maqsette qollanıla

beredi:

Ilimdi miynetsiz iyelewge bolmaydı. (iyesiz gáp) Ilimdi miynetsiz iyeley almaysań, (iyesi ulıwmalasqan).

8)Tolıq e mes gápler bir aytılǵan sózdi qayta-qayta tákirarlamay, pikirdi

jıynaqlı, ıqshamlı e tip aytıw ushın xızmet e tedi, sonlıqtan da ol ásirese janlı sóylew tilinde keń qollanıladı.

-Atıń kim, qarındasım?

-Ayparsha.

-Kim bolıp isleyseń?

-Sawınshı.

-Qarawıńızda neshe sıyır bar?

68

- On úsh (G. Izimbetov. «Tuńǵısh muxabbat»).

Tákirarlaw ushın sorawlar:

1.Jay gáp qanday túrlerge bólinedi?

2.Elliptik gáp degen ne?

3.Jay gápler arsındaǵı sinonimiyalıq qatnaslar haqqında aytıp berin.

4.Sóz gápler qanday stilistikalıq xızmetler atqaradı?

Bayanlawısh formalarınıń variantları

Tayanısh sózler: Eki sostavlı bayanlawıshlardaǵı kómekshi feyiller, gáp aǵzalarınıń orın tártibi, inversiya, baǵınıńqı baylanıs, basqarıw, kelisiw, izafet, jupkerlesiw, rifma yamasa arxaikalıq stil, birgelkili aǵzalar, birgelkili feyil bayanlawıshlar, birgelkili anıqlawısh, birgelkili aǵzalardaǵı dánekerler, qarsılas dánekerler, gezekles dánekerler

Gáptegi bayanlawısh formalarınıń hár biri ózine tán belgili stilistikalıq maqsette qollanıladı: járdemlesiw-járdem beriw-járdem kórsetiw: gúresiw-gúres alıp barıw-gúres jurgiziw.

Ásirese sostavlı bayanlawıshlardaǵı kómekshi feyiller háreketke hár qıylı qosımsha máni berip onıń mánisin ele de tolıqtıradı:

bolıw

shıǵıw

Oqıp

ótiw pitiw

Gáp aǵzalarınıń orın tártibi

Gáp aǵzalarınıń orın tártibi ádettegi hám keri bolıp keledi. Mısalı: Oqıwbiziń wazıypa. - Biziń-wazıypa oqıw. Bala awırıw edi. -Awırıw bala edi. Kóp balalı

hayallar keledi. Balalı kóp hayallar keledi.

Bularda mánilik ózgeshelik gáp aǵzalarınıń orın tártibine baylanıslı. Sonlıqtan da gáp aǵzalarınıń orın tártibi sintaksislik áhmiyetke yie. Hár bir gáp aǵzalarınıń ózine tán ózgesheligi bar.

Sózlerdiń orın tártibi stilistikalıq (inversiya) áhmiyetke de iye, sebebi olardıń ornınıń almasıwı arqalı qosımsha mánilik hám kórkemlik ottenkalar bildiriledi:

Maǵan bul kitap unamaydı. Bul kitap maǵan unamaydı.

Men siz benen sóylesemen. Siz benen men sóylesemen.

Sonlıqtan gáp aǵzalarınıń inversiyalıq xarakterde ornalasıwında hár qanday stilistikalıq máni boladı. Olardı durıs anıqlay biliw kerek.

Sózlerdiń baǵınıńqı baylanısıwına tiyisli stilistikalıq qásiyetleri

70

sóylespeydi de, dógeregine qaramaydı. (I.#urbanbaev). Olardıń aldılarında

pısıqlawısh sózler kelip olardıń mánilerin kúsheytip kórsetedi: Aydana ornınan órre turdı da, dalaǵa shıǵıp ketti (Ó.Xojaniyazov).

Ásirese birgelikli anıqlawıshlar kúshli ekspressiyaǵa iye: Ashılǵan e sikten tolıq deneli, kózi ilmiygen, jası qırıqtan ótken birew kirip keldi. (Ó.Ayjanov).

Birgelikli aǵzalardaǵı dánekerler

1)a) Ushırasıw, Shımbay, Tórtkúl, Qońırat, Moynaqqa ókerildi. b) Ushırasıw Shımbay, Tórtkúl , Qońırat hám Moynaqqa ótkerildi. v) Ushırasıw hám Shımbayda, hám Tórtkúlde, hám Qońıratta , hám Moynaqta ótkerildi: g) Ushırasıw Shımbayda hám Tórtkúlde, Qońırat hám Moynaqta ótkerildi. -degen gáplerdi salıstırǵanda olar arasında dánekerlerdiń hár qıylı qollanılıwına baylanıslı mánilik hám stilistikalıq ózgesheliklerdiń bar e kenligi kórinedi. Birinshi gápte dáneker joq,

sol sebepli sanawdıń shegi kórsetilmeydi hám bunday variant tek jay xabardı ańlatadı. Úshinshi gáp te solay, onda dáneker hár bir birgelkili aǵzanıń aldında qollanılǵan. Ol emoсional sóylew ushın tán.

Ekinshi gápte hám dánekeri sońǵı aǵzanıń aldında turıp, sanawdıń tamamlanǵanın bildiredi. Bul forma hámme stil ushın ortaq, biraq ol ásirese is qaǵazları stili ushın tán.

Tórtinshi mısalda birgelkili aǵzalar óz-ara juplasıp kelgen. Bunday formalarda mánisi biri birine jaqın sózler, antonim sózler, mánileri hár qıylı sózler de juplasıwı múmkin. Bunday formalar sóylewde janlandırıw ushın xızmet etedi.

2)da/de, ta/te kúsheytiw mánisin ańlatadı. Mısalı: Usı názik tábiyatı olardı ózgeden ǵázeplendiredi de, kúldiredi de, jılatadı da. (Sh.Seytov). Ǵarrınıń ayta beretuǵın ıssı samalı Qıpshaqtan da, Shımbaydan da, Shabbazdan da, Tórtkúlden de bas pútkil eskendi qoyǵan tárizli. (Sh.Seytov).

3)Qarsılas dánekerler eki aǵzanıń qarama-qarsılıǵın bildiredi: Ol sharshadı,

biraq jumısın toqtatpadı. Bunda bir háreket bolımlı, biri bolımsız. Al geyde eki hárekette bolımlı bolıp keliwi múmkin: Jıynalıs baslandı, biraq tez tamam boldı.

Bulardan lekin dánekeri kóbinese kitabıy stilge tán.

4) Gezekles dánekerler (gá, geyde, birde, birese hám t.b.) kóp birgelkili aǵzalardıń anıq emesligin yamasa awısıp turatuǵınlıǵın, olardıń qaysısınıń anıq

emes ekenligin kórsetedi: Serkebay bir qızardı, bir bozardı (T.Qayıpbergenov). Birgelkili aǵzalardı paydalanıwda mınalardı este tutıw kerek:

1)olar bir qıylı formadaǵı bir sóz shaqabınan bolıwı kerek, biraq morfologiyalıq jaqtan hár qıylı bolıwı múmkin: Boyı kelte, malaqaylı adam.

2)olardı qollanıwda aǵzalardıń biri birine-qatnasına da qaraw kerek:

a)birdey e mes túsiniklerdi birgelkili e tip dúziwge bolmaydı: Ol tayaq hám tamaq jedi dewge bolmaydı.

b)birgelikli aǵzalar menen ulıwmalastırıwshı sóz bir formada keliwi kerek:

v) birgelkili aǵzalardı júdá kóp etip dizbekley beriwge de bolmaydı.

Qaratpalardıń stilistikalıq funkсiyaları

Joba:

1.Qaratpalardıń stillik xızmeti.

2.Kiris gápli konstrukсiyalardıń stilistikalıq ózgeshelikleri.

3.Kiritpe aǵzalardıń qollanıw ózgeshelikleri