Qaraqalpaq tili stilistikası

41

Tilimizdegi arab-parsı sózleri kóbinese kitabıy tilde (abstrakt leksikada, kóterińki yamasa saltanatlı stilde) ónimlirek qollanıladı: haqıyqat, alım, ruwx, pikir, jámiyet, watan, májilis, húrmet, xızmet, mánzil, nıshan, miyman, bahadır, qaharman, shadıman, baxıt, dana hám t.b.

Házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikasındaǵı ózlestirme sózlerdiń ishinde rus tilinen kirgen sózler úlken gruppanı quraydı.

rawajlanıwına baylanıslı tilimizdiń leksikası tolıp atırǵan rus sózleri, rus tili

arqalı basqa tillerden kirgen sózler hám terminler menen bayıdı»1. Házirgi waqıtta rus tilinen ózlesken hám ol arqalı Batıs Evropa tillerinen kirgen sózler hám terminler ilim hám texnikanıń barlıq tarawlarında, kúndelikli turmısta keńnen qollanıladı. Olardıń birazları qaraqalpaq tiliniń óz sózleri menen sinonim bolıp

ta kele beredi: zakon-nızam, zań, eqzamen-imtixan, kritika-sın hám t.b. Rus tilinen kelgen sózler házirgi qaraqalpaq tilinde hár qıylı stilistikalıq

maqsetlerde qollanıladı:

1. Qaxarmanlardıń tilinde olardıń xarakteristikası ushın, olardıń «sawatlılıǵın» kórsetiw ushın qollanıladı. Mısallar: - Maǵan izmena boldı, ponimaesh,-dep lepirdim (Sh. Seytov)

Ne qızıq kórdim dep ketesiz erteń?

Bir ul, bir qız-tamam! Podvesti chertu (I. Yusupov). Biraq sen wadırlap balalarǵa meshayt etpe (O. Ábdiraxmanov).

Bunday rusizmler kórkem ádebiyatta kóbinese satiralıq obraz jasaw ushın xızmet e tedi. Mısallar: Za oskorblenie lichnosti, bileseńbe neshe jıl alatuǵınıńdı? Slushay saǵan aytaman, -dep baqırdı (Sh. Seytov).

Al maǵan gúr-res kerek, ponimaesh,-dep,

Teńseler máslikten kózi móldirep (I. Yusupov).

2.Rus tilinen kelgen sózler geyde ayırıqsha ekspressiv máni beriw ushın da qollanıladı. Mısalı: Ústi basım ákeli balalardikinen de xod (Sh. Seytov). Sen, qatın, bala tárbiyasınan nol bolıp turıp, meniń aldımdı keskesley berme. (O. Ábdiraxmanov).

3.Fonetikalıq jaqtan ózgertilip, buzıp qollanılǵan sózler ádebiy qaharmannıń rus tilin jaqsı bilmeytuǵının yamasa bul sózge durıslap túsinbeytuǵının kórsetiw ushın paydalanıladı: bolshoy-bolshevik, dilgiramtelegramma. Mısalı: ... bir adamnıń balasınday ún qosıp; «Zdrava jelaem, tovarish Esjan baba!» - dep baqırdıma de (Sh. Seytov).

Men Shaydakıp degenmen. kámandiyarman. (Sh. Seytov).

Basqa tillerden kirgen sózler sonday-aq hár qıylı xalıqlardıń turmısın, úrpádetlerin, til ózgesheliklerin kórsetetuǵın ekzotikalıq leksikada keńnen

qollanıladı. Bunday ekzotizmler sol xalıqlar haqqında ulıwma túsinik beredi. Mısalı: Ol kele sala: Áje úyge qaqamlar geliyar, dedi (B. Bekniyazova).

1 Berdimuratov E. Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası, Nókis, 1968, 171-bet.

42

Toy degen bul xalıqtıń gáziynesidur,

Kewildiń dúbirli ándiyshesider,

Shanlı zaxmetkeshtiń mártebesidur,

Toylarǵa ulassın toyı túrkmenniń

Jasa, viva Kuba, jalınlı ataw

Ushqır láfárleriń hám narım-narım

Bári, bári ortaq, tuwısqanlarım

(I. Yusupov). Ekzotizmler kórkem shıǵarmalarda orınlı qollanılıwı kerek, sebebi olar

hádden tıs kóp qollanıla berse, qosımsha kommentariylardı talap e tedi hám shıǵarmanıń kórkemligin tómenletedi.

Frazeologiyalıq qurallardıń stilistikalıq qollanılıwı

Tayanısh sózler: Frazeologizmler, frazeologizmlerdiń obrazlılıǵı, jay sózler menen sinonim bolǵan frazeologizmler, frazeologizmlerdiń óz-ara sinonim bolıwı, k5rkem shıǵarmadaǵı naqıl-maqallardıń xızmeti, epigraf, ushırma sózler

Frazeologizmler - óziniń sostavındaǵı sózlerdiń mánisinen ózgeshe, awıspalı mánige iye bolǵan sóz dizbekleri. Olardıń mánileri kontekst arqalı anıǵıraq kórinedi. Mısalı: Qońsımız Maorısya kempirden toqıw ilimin úyrengeni de dalaǵa ketti (S.Jumaǵulov.). Mısaldaǵı «dalaǵa ketti» frazeologizmi «paydasız boldı» degen mánini ańlatıp tur.

Hár qanday frazeologizmler jay sózlerge yamasa sóz dizbeklerine salıstırǵanda emoсional-ekspressivlik máni obrazlıq kúshli boladı. Sonıń menen birge olardıń birazlarında hár xalıqtıń milliy koloritide sáwlelenedi. Mısallar: Janın kelige

qamaw, kemesi qırǵa shıǵıw, kórpege qaray ayaq sozıw, jılqısı tawǵa shıǵıw, shashbawın kóteriw, taqan shayısıw h.t.b. Mısalı. Házir faktler tastıyıqlanadı

dep akt dúzemen...- dedi ol direktordıń janın kelege qamap (O.Ábdiraxmanov.). Usınday ózgesheliklerine baylanıslı frazeologiyalıq sóz dizbekleri

stilistikalıq maqsette júdá keń paydalanıladı. Frazeologizm jay sózler menen sinonim bolıp keledi. Iyt ólgen jer-alıs, awzına qum quyıw-úndemew, ushpaǵa qanatı bolmaw-asıǵıw, qas penen kózdiń arasında-tez, at ústi-ústirtin h.t.b. Bunday sinonimlik qatarlardaǵı frazeologizmlerdi jay sózlerge salıstırǵanda kórkemlik obrazlılıq kúshlirek boladı. Mısalı: Jaltırat óksheńdi! Quwıń bul

pesti (I.Yusupov.).

Sizlerdiń usı xarmasınǵa kelgenińizdiń ózine tóbemiz kókke jetti (O.Ábdiraxmanov.). Qız paqır qashanǵa shıdasın, mine, awızına da ılay sıypap ketti (O.Ábdiraxmanov.).

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ózleri bir-birine sinonim bolıp ta kele beredi. Sonlıqtan da kórkem shıǵarmalarda olar mánilik ótkirligine, obrazlılıǵına qaray tańlap alıp qollanılıwı múmkin: qas penen kózdiń arasında-kózdi ashıp jumǵansha-kirpik qaqqansha, awzı menen qus salıw-til menen oraq orıw: otı óre janbaw-bası pispew, salısı suwǵa ketiwiyni túsiw.

43

Óz-ara sinonim bolǵan frazeologizmler biri birinen stillik jaqtan ajıralıp turadı: qaytıs bolıw-paymanası tolıw-muq qabıw. Mısalı: Seniń jigitleriń qurı qol eki qolın murnına suǵıp kiyatır. (Q.Irmanov.).

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri kórkem ádebiyatta publiсistikalıq stilde hám sóylew tilinde keńnen qollanılıp, hár qıylı emoсianal-ekspressivlik belgilerge

iye boladı.

Geyde kórkem shıǵarmalardı jazıwshılar belgili bir maqsette ayırım frazeologizmlerdi ózgertińkirep, kúsheytip, sóz qosıp ta qollanıwı múmkin. Mısallar: Ózi zorǵa kún kórip otırǵan e ldiń basına qurbaqa jawdıda turdı.

(T.Qayıpbergenov.). Wáliy aǵa waqtında atqa mingen desedi (O.Ábdiraxmanov.). Soń búgin isleyjaq bolıp atırǵan barlıq jumıslarıma qoldı bir-aq siltedim (S.Jumaǵulov.). Telegrammalardı bayınıń qolına tutqızıp, ózi jer toqpaqlawǵa

kiristi (O.Ábdiraxmanov.).

Naqıl-maqallar hám ushırma sózlerdiń stilistikalıq qollanılıwı

Naqıl-maqallar. Ushırma sózler

Frazeologizmler menen bir qatarda xalıq naqıl hám maqalları da tildegi e ń kúshli kórkemlew qurallarınıń biri bolıp tabıladı. Olar ádebiy shıǵarmalardaǵı kórkemliktiń obrazlıqtı arttırıp, pikirdi tereńletiwge járdem etedi.

Mısalı:

Dos adam ólshemey sırtınan ton pishpes

Súrinseń sóz erip izińe túspes,

Naqıl bar: «Mantıqqan tal qarmar» degen (I.Yusupov)

Naqıl-maqallar kórkem shıǵarmalardıń ataması olarǵa epigraf sıpatında da qollanılıp, sol shıǵarmanıń tiykarǵı mazmunın ashıp beriw ushın xızmet e tedi. Mısalı: S.Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe» komediyası, T.Qayıpbergenovtıń

shıǵarmalarınan alınǵan ayırım сitatalar, úzindiler tereń hám kórkem mazmunǵa iye bolıwına baylanıslı tilde keń qollanılıp aforizmlerge aynaladı. Leksikada olardı ushırma sózler dep ataydı. Bunday ushırma sózlerde naqıl-maqallar sıyaqlı, kórkemlew quralı xızmetin atqaradı. Máselen, Kúnxojanıń

«Aspanǵa ushırsań bolsa qanatıń

44

Shad bolarsań shadlı bolsa elatıń»

Ájiniyazdıń:

«Jerhám el bilendur er hám jer bilen, Jersiz eldiń ómiri dárbe der bilen» yamasa «Bul dúnyanıń kórki-adam balası»

Berdaqtıń:

«Bul dúnya dúnya bolǵalı Patsha ádil bolǵan emes» yamasa

«Jónsiz qırıq kún qayǵı uwayım shekkennen Den sawlıqta bir shadlıq jaqsıraq»

usaǵan qatarları házirgi waqıtta keń taralǵan ushırma sózler qatarına kiredi. Geypara shıǵarmalardıń atamaları da ushırma sózlerge aynalıp ketedi. «Óli

janlar» (N.V.Gogol), «Qaplawlı adam» (A.P.Chexov) h.t.b.

1.Jay sózler menen sinonim bolıp keletuǵın frazeologizmler.

2.Óz-ara sinonim bolıp keletuǵın frazeologiyalıq soz dizbekleri.

3.Naqıl-makallardıń stillik xızmeti

4.Ushırma sózlerdiń stilistikalıq qollanılıwı

Morfologiyanıń stillik imkaniyatları

Joba:

Atlıqtıń stilistikası

Kelbetliktiń stilistikası

Sanlıqtıń stilistikası

Almasıqlardıń stilistikası

Feyil formalarınıń stilistikası

Ráwish hám kómekshi sózlerdiń stilistikalıq qollanılıwı

Tildiń morfologiyası da hár qıylı stilistikalıq resurslarǵa bay. Belgili bir oydı, pikirdi bildiriwde mánileri bir-birine jaqın biraq qurılısı jaǵınan hár

boyawları, olardıń tildegi funkсional stillerge qatnası analizlenedi, sebebi qálegen forma barlıq stiller ushın birdey bolıp kele beredi. Máselen qaraqalpaq tilinde feyildiń házirgi máhál formalarınıń -ıwda// -iwde, -maqta//-mekte

45

formaları kóbinese tek publiсistikalıq stilge, al atlıqtıń tartım kategoriyasınıń birinshi bet kóplik sanı ilimiy stil ushın tán formalar bolıp sanaladı.

Sóz formalarınıń stilistikalıq ózgeshelikleri tiykarınan mánili sóz shaqablarında (atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq, feyil) anıq kórinedi, al basqa sóz shaqapları ózleriniń onday speсifikalıq formalarına iye e mes. Máselen, kómekshi sózler tek mánili sóz shaqapları menen birge qollanılıp ǵana olarǵa qosımsha mániler júkleydi. Sonlıqtan da olar sol mánili shaqapları menen birge alıp qaraladı yamasa gáptegi stillik xızshmetine baylanıslı olar sintaksislik stilistikada analizlenedi.

Házirgi qaraqalpaq tilinde kóplik máni úsh túrli usıl menen bildiriledi: leksikalıq, morfologiyalıq hám sintaksislik.

1. Geypara atlıqtar grammatikalıq forması boyınsha birlik sanda qollanılsa da, óziniń gáptegi mánisi boyınsha jámlewdi, ulıwmalastırıwdı ańlatıp, kóplikti bildiredi, yaǵnıy bir predmet arqalı sol predmettiń kópligi túsiniledi. Bunday forma kópliktiń leksikalıq usıl arqalı bildiriliwi delinedi: Bul dúnyanıń kórki - adam balası (Ájiniyaz). Mısaldaǵı adam balası sózi arqalı tek bir adamnıń balası

emes, al ulıwma adamzattıń balaların túsinemiz. Sonday-aq Qaraqalpaqstanda paxta, salı ósiriledi, yamasa Jay gerbishten salınǵan degen gáplerdegi «paxta», «salı», «gerbishten» sózleri ulıwmalıq mánige iye.

Bunday ulıwmalastırıw, jámlew mánisindegi atlıqlar naqıl-maqallarda kóplep qollanılǵan. Mısalı:

Er basına kún tuwsa, etigi menen suw kesher,

At basına kún tuwsa, awızlıǵı menen suw isher.

Qoyshı kóp bolsa, qoy haram óledi.

2.Kópliktiń sintaksislik usıl menen jasalǵan formaları (tákirar sózler, jup sózler, sóz dizbekleri) kóbinese kúsheytiw mánisine iye boladı hám kóbinese kórkem ádebiyatta, sóylew stilende ónimli qollanıladı: sansız mal, kóp-kóp raxmet, mol dúnya, neshshe-neshshe olja, aq altın, kárwan-kárwan. Mısallar: Qorjın-qorjın olja, qap-qap dán nawaday quyıp tur (Sh.Seytov).

Anaw qoyıń óris-óris,

Sıyırıń júr gúres-gúres (Kúnxoja).

Olardıń azıq-awqatı, jaw-jaraǵı, kiyim-kenshegi – bári xannıń moynına (K.Mámbetov).

3.Házirgi qaraqalpaq tilinde kóplki máni, tiykarınan, morfologiyalıq usıl menen -lar// -ler affiksi arqalı bildiriledi. Bul affiks predmettiń birew e mes,

46

birden artıń kóp e kenin ańlatadı. Mısalı: Bul gúńkildilerdiń bárinen de sırttaǵılar biyxabar edi (Sh.Seytov).

Kóplik affiksi -lar// -ler óziniń tiykarǵı mánisine qosımsha basqa mánilerde qollanılıp, hár qıylı stilistikalıq maqsetlerde paydalanıladı.

1.Sanlıqlardan keyin qollanılǵan atlıqlar ádette birlik san formasında turadı. Mısalı: Olarda endi jigirmalaǵan anglichan besatarı menen onlaǵan mıltıq bar (K.Mámbetov). Bunıń sebebi: atlıqtıń aldındaǵı 1 den artıq bolǵan sanlıqtıń ózi-aq predmettiń kópligin, birew emes ekenligin aqlatadı. Biraq qaraqalpaq tiliniń házirgi norması boyınsha úlken muǵdardı bildiriwshi sanlıqlardan keyin atlıqlar kóplik formada qollanıla beredi. Mısalı: Sonıń ushın million analar júreginde ómirlikte jasaydı. (A.Begimov.).

Sonday-aq sanlıq penen atlıqtıń arasında basqa anıqlawısh sózler bolǵanda da, atlıq kóplik formada qollanıladı. Mısalı: Ol kisiniń onlaǵan iri-iri buǵaları

bar. (S.Jumaǵulov.).

2.Mánisi boyınsha jámlewdi, ulıwmalastırıwdı bildirip, ózi ishki jaǵınan birneshe túrlergee bólinetuǵın predmetlerdi bildiriwshi atlıqlar kóplik

kórsetkishin birdey qabıl e te bermeydi. Qaraqalpaq tilindegi bunday sózlerdiń birazı kóplik affiksin qabıllap qollanıladı: ıdıslar, xalıqlar, kórpe-tósekler

hám t.b. Al orıs tilinen qabıl etilgen geypara atılqlarǵa qaraqalpaq tilinde -lar//- ler affiksin jalǵap sáykes dep qarawǵa bolmaydı, sebebi olar orıs tilinde kóplik san affiksin qabıl etpeydi.

3. Ayırım abstrakt mánidegi atlıqlarǵa jalǵanıp, -lar//-ler affiksi olarǵa bahalaw, kúsheytiw mánilerin beredi. Mısalı: Kewiller xosh, álle qanday quwanıshqa bólenip turǵandayman (J.Aymurzaev). Mısaldaǵı «kewiller» forması sóylewshiniń óz kewline qanaatlanıwshılıǵın bildiredi.

mánilerdi ańlatadı:

a)predmettiń kóplegen emes, al sol predmetti hám oǵan uqsas, jaqın predmetlerdi aqlatadı. Máselen, Tashkentlerde bolıp qayttım degende, tek ǵana bir Tashkent emes, al basqa qalalar da qosıp túsiniledi. Mısalı: Bazda usı keńseniń joqlıǵınan dárdeserge túsip, Dáwletbaylar jıynalıs ta ótkere almay júretuǵın e di (T.Qayıpbergenov) Mısallardaǵı Dáwletbaylar atlıǵı Dáwletbaydı hám onıń menen birge isleytuǵın adamlardı bildirip tur.

b)belgili adam atlarına, familiyalarına jalǵanıp, sol adamdı e mes, al soǵan usaǵan adamlardı bildiredi, bul waqıtta menshikli atlıq ǵalabalıq atlıqqa ótip

ketedi. Mısalı:

Geologlar - dala robinzonları (I.Yusupov).

«Tuwılar jańa dala Danteleri»

Degen xabar barday otırısında... (I.Yusupov),

Kórkem ádebiyatta hám publiсistikalıq stilde belgili adamlardıń yamasa ádebiy qaharmanlardıń kóplik formada qollanılıwı kúshli obrazlılıqtı payda e tedi:

atlıqlardı, ayırım qatnaslıq kelbetliklerdi kalkalaw ónimli paydalanılıp atır: jaslar (molodej) saylawlar (vıborı), kóz-qaraslar (vzglyadı).

47

Tartım formalarınıń stilistikası

Tartımlanǵan atlıqlar predmettiń belgili bir predmetke (betke) tiyisliligin bildirip, úsh bette, birlik hám kóplik sanda qollanıladı. Mısalı: Bizlerdiń jıllı kiyimimiz, zapas azıq-awqatımız, qural-jaraǵımız da bar edi (A.Begimov.).

Tiyislilik mánisi házirgi qaraqalpaq tilinde bir neshe usıllar arqalı bildiriledi: kitabımız-biziń kitabımız-biziń kitap-kitap biziki. Bul formalar mánisi jaǵınan biri birine jaqın bolǵanı menen, olar arasında geypara stillik

ózgeshelikler seziledi, Máselen, mısallardaǵı almasıq sózler hám -nıki//-niki forması tiyislilikti, iyelilikti bir qansha nıqlap, kúsheytip kórsetedi.

Tartım formaları menshiklewdi bildiriw menne birge qosımsha tómendegi

qollanıladı. Mısallar: Erketayım, kózińdi jaslama, kórerseń, sendey qız baxıtlı bolıwǵa tiyisli (S.Bahadırova.).

Bunday tartımlanǵan sózler kóbinese metaforalıq qásinyetke iye boladı. Mısalı: Shıraǵım, seniń arqańda qatarǵa qosılarman degen dámem bar (T.Qayıpbergenov). Xosh, qulınım, kút azanda baxıttı (Ó.Xojaniyazov)

Kórsetilgen mánide tartımlanǵan kelbetlikler de qollanıla beredi, bul waqıtta olar ayrıqsha subektiv bahanı (súysiniw, qımbatlım, sáwdigim. Mısalı: Rimma: Sen keshir meni, áziyzim Qımbatlım, sen mennen qashpa onshama (I.Yusupov).

3.Birinshi bet birlik san formasında geyde tańlaq sóz mánisinde kúyiniwdi, nalıwdı bildirip te qollanıladı. Mısalı: Ah mańlayım, sol bir alapasırlıda bas kótergen baspashılar hesh kimniń oyına kelmepti (I.Qurbanbaev.). Áwliyedey qaynaǵanıń atın aytıp salıppan ǵoy ańqaw basım (K.Sultanov.).

4.Ilimiy hám publiсistikalıq stillerde birinshi bet birlik san ornında

kishipeyillikti, sıpayılıqtı bildiriw maqsetinde kóplik san forması paydalanıladı: Biziń maqalamız usı problemaǵa arnalǵan.

5.Bala, qız, ini, qarındas usıaǵan tuwısqanlıq terminler belgili adamnıń dıqqatın awdarıw ushıp qaratpa bolıp qollanıladı. Mısalı: Balam, saǵan bir gáp bar (O.Bekbawlov). Pay qarındasım, qatırdıń dá (Ó.Xojaniyazov).

6.Ekinshi bet birlik forması geyde jaqtırmawdı, kemsitiwdi bildirip qollanıladı. Mısalı: Kólbayıńnıń da, Pirmanıńnıń da qalay túslenetuǵının

bilemiz. Sawlatlı jer degeniń degeniń hár kúni mirát ete bere me? Pirmanıń da onnan qalıspaydı (Ó.Ábdiraxmanov) Hayallar degeniń bir jánjelpaz xalıq boladı (S.Jumaǵulov.).

7.Semyada erli-zayıplılar arasında tartımnıń 3-bet birlik formasındaǵı tabu mánisindegi sózler sıylasıqtı bildiriw ushın xızmet etedi. Mısalı: Meyli, ákeliń,

biraq saq bolıń, atası (O.Bekbawlov). Aǵası-aw, jatpaysań ba, tań attı ǵoy (Ó.Xojaniyazov). Apası, maǵan televizordıń háptelik programmasın ákel, - dep buyıradı (O.Ábdiraxmanov).

8.Tartımnıń abstrakt formaları kóbinese tastıyıqlaw, juwmaqlaw mánisine iye boladı. Mısalı: Awıldaǵı dúkanǵa e ń jaqın úy Allambergen ǵarrınıki (S.Jumaǵulov).

48

Tartım affiksleri atlıqlarǵa ádette kóplik affiksinne keyin jalǵanadı, biraq ayırım tuwısqanlıq terminlerine olar kóplik affiksinen burın da, keyin de jalǵanıwı múmkin. Bul jaǵdayda bunday formalar arasında mánilik hám stillik ózgeshelikler boladı. Mısalı:

1)apalarım (hámmesi de sóylewshiniń apaları);

2)apamlar (sóylewshiniń apası hám onıń qasındaǵı basqa adamlar). Keyingi

forma qosımsha sıpayılıq mánisine de iye. Mısalı: Kishemler kóp otırmadı (A.Áliev).

Ataw sepliginde sózler atlıqtıń dáslepki forması bolıp atamanı ańlatadı: hawa, teńiz, aspan, gózallıq, tún. Ataw sepligindegi sózler ataw gápler hám qaratpa sózler xızmetinde kóplep qollanıladı. Mısallar: Tún. Tań qushaǵı salqın tartqan

hawa menen tıǵız tolǵan (A.Bekimbetov). Gil kempir-ǵarrı, qatın-bala-shaǵa (Sh.Seytov).

Arıwxan, Arıwxan, janım Arıwxan!

Ákeń azap berdi-aw sol túni saǵan (I.Yusupov).

Iyelik sepligi affiksiniń óz-ara bay lanısqan hár bir sózde qaytalanıp hám olardıń, dizbeklesip qatar keliwi stillik jaqtan kórkemlikke alıp kelmeydi. Bunday jaǵdaylarda olardıń ayrıımları (eger olar ulıwma mánige kesent keltirmese) túsirilip aytılıwı kerek. Mısalı: Nókis mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń besinshi kurs studentiniń kurs jumısı degennen góre: Nókis mámleketlik universiteti filologiya fakultetiniń besinshi kurs studentiniń

kurs jumısı dep qollanıw durısıraq boladı.

Basqa túrkiy tillerdegi sıyaqlı, qaraqalpaq tilinde de iyelik hám tabıs seplikleriniń affiksleri geyde ashıq jalǵanıp hám tabıs seplikleriniń affiksleri geyde ashıq geyde túsirilip qollanıladı. Bunday jaǵday olar arasındaǵı mánilik hám stillik ózgesheliklerge alıp keledi:

1)Berdaq kóshesi (Berdaq atındaǵı kóshe) Berdaqtıń kóshesi (Berdaqtıń jasaǵan kóshesi)

2)Xat tanıw (sawat ashıw). Xattı tanıw (jazılǵan xattıń kimdiki e kenligin anıqlaw).

Iyelik hám tabıs seplikleri affiksleriniń ashıq jalǵanıwı yamasa túsirilip aytılıwı atlıqlardaǵı anıqlılıq hám anıq e meslik kategoriyasına da baylanıslı boladı. Mısalı:

Awıl adamları menen sóylestim (awıl sóylewshige hám tıńlawshıǵa anıq). Sonday-aq salıstırıń:

Men kitap ákeldim (anıq emes, belgisiz kitap).

Men kitaptı ákeldim (anıq, belgili kitap).

Keńislik seplikleri (barıs, orın, shıǵıs) hár qıylı orınlıq hám waqıtlıq qatnaslardı bildiriw menen birge publiсistikalıq hám kórkem ádebiyat stillerinde (shaqırıqlarda, belgili bir stillik xızmette qollanıladı: Hámme saylawǵa! Sırt ellerden xabarlar. Turistler Moskvada. Bayraqlar aldınǵılarǵa. «Taras Aralda» (O.Bekbawlov) hám t.b.

49

Qaraqalpaq tilindegi kóplik affiksleriniń mánileri tirkewishlerdiń mánileri menen uqsas sinonim bolıp keledi, sonlıqtan da ayırım jaǵdaylarda olardıń birin biri menen almastırıp qollanıw múmkin. Bunday sinonimiya morfologiyadaǵı stilistikalıq qurallardıń biri bolıp esaplanadı. Mısallar:

1.Men institutqa oqıwǵa keldim.

Men institutqa oqıw ushın keldim.

2.Zal tamashagóylerge toldı

Zal tamashagóyler menen toldı. 3. Ol jańalıqlardı aytıp berdi

Ol jańalıqlar haqqında aytıp berdi

4.Men bul xabardı radiodan esittim

Men bul xabardı radio arqalı esittim.

5.Balam, trotuardan júr.

Balam trotuar menen júr hám t.b.

Ayırım jaǵdaylarda qaraqalpaq tilindegi seplikler óz-ara sinonim bolıp ta keledi. Sepliklerdiń sinonimiyası hár qıylı stillik maqsetler ushın paydalanıladı. Álbette, seplikler hámme waqıtta biri e kinshisin almastıra bermeydi. Olardıń biri birin almastırıw tek belgili bir kontestlerde ayırım situaсiyalarǵa baylanıslı ǵana múmkin boladı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde seplikler arasında sinonimlik qatnas bayqaladı:

1) iyelik hám shıǵıs:

Oqıwshılardıń birewi de qalmay keldi - Oqıwshılardan birewi de qalmay keldi. 2) iyelik hám orın:

Joldasımnıń qızıqlı kitapları bar - Joldasımda qızıqlı kitaplar bar. 3) barıs hám orın:

Student tapsırmaǵa jaqsı túsindi - Student tapsırmanı jaqsı túsindi 4) barıs hám orın:

Ol kresloǵa otırdı - Ol kresloda otırdı. Házir ol biziń kolxozǵa baslıq - Házir ol biziń kolxozda baslıq.

5) tabıs hám orın:

Keshte baǵdı gezdim - Keshte baǵda gezdim 6) tabıs hám shıǵıs

Salmanı atlap ótti - salmadan atlap ótti. Awqattı jedi - Awqattan jedi

7) orın hám shıǵıs

Seni televizorda kórdim - Seni televizordan kórdim hám t.b.

Kórkem shıǵarmalarda, sóylew tilinde seplik formaları arasındaǵı bunnan basqa da sinonimlik qatnaslar bolıwı múmkin.

Atlıqtıń subektivlik baha formalarınıń stilistikalıq xızmetleri

Ayırım atlıqlarda sóylewshiniń predmetke bergen bahası, qatnası kórsetilip, bunday atlıqlar ayrıqsha stilistikalıq boyawlarǵa iye boladı. Subektivlik baha mánisi hár qıylı usıllar (intonaсiya, hár qıylı elementler, sóz dizbekleri) arqalı bildiriledi. Subektiv baha mánisine iye bolǵan atlıqlar kórkem ádebiyatta, ásirese sóylew tilinde kóbirek qollanıladı.

50

Atlıqtıń subektiv baha formaların jasawda onıń ózine tán bolǵan ayırım arnawlı affiksleri úlken xızmet atqaradı. Usı affiksler arqǵalı subektiv bahalawdaǵı hár qıylı emoсionallıq, ekpressivlik mániler bildiriledi:

1. Kishireytiw mánisin bildiriwshi affiksler. Olardıń qatarında qaraqalpaq tilinde tómendegi affiksler kiredi:

a)-sha-//she affiksi. Mısal: Brigadanıń basqa aǵzaları usatılǵan taw jınısların zámber menen ǵáltekke salıp, tar relsli joldaǵı vagonshalarǵa shıǵıp júkledi (A.Bekimbetov).

b)-shıq//-shik affiksi. Tóbeshik, qapshıq.

v) -shaq//-shek affiksi. qulınshaq, kelinshek, tulımshaq.

2. Húrmetlew, sıpayılıq mynisin bildiriwshi ónimsiz –y affiksi tek ayırım tuwısqanlıq terminlerine ǵana jalǵanadı: aǵay, apay, jeńgeky, sheshey.

Erkeletiw, súysiniw mánileri tómendegi affikler arqalı bildiriledi:

a) -jan affiksi tek adamlarǵa baylanıslı qollanıladı. Mısallar: Ospanjan, túrgele ǵoy, aǵań keldi, balam (K.Sultanov). Artıqjanbısań, kel, balam, mańlayıńnan súyeyin (K.Sultanov).

Barshınjan ushın biz bilen

Sawash bir me edi qulınım? (Alpamıs)

b) –laq, -alaq affiksleri kóbinese adamnıń, ayırım úy haywanlarınıń balalarına baylanıslı aytıladı. Mısalı: Qalay qızalaq aman jetisti me?

(K.Sultanov)

v) -gene -kene affiksi. Mısallar: Qıynar ol jandırıp júrekgenemdi (I.Yusupov). Shashkenem árman menen tarayın (Alpamıs).

4. Kemsitiw, mısqıllaw mánisin bildiriwshi - sımaq affiksi. Mısallar: Dáwlemurattıń shayırsımaq balası da - Mádiyar (Sh.Seytov). Eskiden qalǵan bir-eki kórpeshesımaǵı bar edi, onı anasına berip qoyıptı (Ǵ.Seytnazarov)

Adamlarǵa húrmet, sıpayılıq mánisi sóylew tilinde adam atlarına tuwısqanlıq terminleriniń dizbeklesiwi arqalı da bildiriledi. Mısallar: Aqırı, Jılgeldi aǵa,

waqıt taqalıp qaldı (Ó.Xojaniyazov). Al Sáliyma apa, Nesiybeli sińlim, men isenip baratırman (Ó.Xojaniyazov). Aydana qarındasım, kóp oylanba, oǵan ne tayarlıq kerek? (Ó.Xojaniyazov).

Adam atlarınıń qısqarǵan formaları da usınday mánide qollanıladı: Aw, Aleke, kórimlik endi...

Awılıńa keldiń! - dep kúler (I.Yusupov).

- Záke, úskinińe suw quyıla bermey, eńseńdi kóterip otırsa (O.Ábdiraxmanov).

Tákirarlaw ushın sorawlar.

1. Atlıqtıń kóplik mánisi neshe túrli usıl menen bildiriledi?

2.Kóplik affiksi –lar-.ler óziniń tiykarǵı mánisine qosımsha qanday stilistikalıq xızmet atqaradı?

3.Tartım formalarınıtń stillik ózgeshelikleri haqqında aytıp beriń?

4.Seplik formaları qanday stilistikalıq xızmet atqaradı?

5.Qaysı seplikler sinonimlik qatnasta kózge túsedi?

6. Atlıqtıń subektiv baha formalarınıń stilistikalıq xızmetin atap ótiń.