Qaraqalpaq tili stilistikası

31

- tentirep, quwılıp, posıp kelgen1 degen mánini ańlatadı. Sonday-aq Ó.Xojaniyazov «Jaylawda báhár» romanında «Qaralay óship ketipti» dewdiń ornına «tiriley óship ketipti» dep nadurıs qollanǵan.

2. Hár sóz gápte óziniń tiyisli ornına qollanılıwı shárt, bolmasa ol túsiniksiz boladı, yamasa onıń mánisi burmalanadı, yaǵnıy ol eki túrli máni ańlatıwı múmkin. Mısalı: 1. Ol keyin ákelingen quwırılǵan ógizdiń miyin eki jalmap bir jutsa da,

mazasın sezbedi. (O.Ábdiraxmanov). Bul gápte quwırılǵan ne: ógiz be yamasa onıń miyi me? Bul anıq e mes: 2. Taǵı bir mısal: Mına quwırılǵan miyińizdi qalay túsiniwge boladı? - dedi ol stolǵa tirenip (O.Ábdiraxmanov). Bul gápte miy sóylesip turǵan adamǵa tiyislidey bolıp kórinedi.

3. Túbirles yamasa mánileri biri birine sinonim, jaqın sózlerdi qalay bolsa, solay dizbeklestirip (tek geyde belgili bir stillik maqsette bolmasa) qollanıla beriwge de bolmaydı, sebebi bul jaǵdayda sóylewdiń kórkemliligi tómenleydi.

Mısallar: 1. Qápelimde tillerge ziban kirdi. (Ǵ.Seytnazarov). Bul gáptegi til hám ziban sózleri bir mánidegi sózler bolıp, «til» degendi bildiredi. (Salıstırıń: Sózle há búlbil zibanım (Ájiniyaz). Sonlıqtan da olardı bunday dizbekte aytıwǵa bolmaydı, sebebi olar biymánilikke alıp keledi. 2. Qızıl boyawday qızarıp kún batıp ketti (Ó.Xojaniyazov). Qızarıp batqan kúnniń qızıl boyawǵa usaytuǵını, álbette, hesh qanday teńewsiz-aq túsinikli, sonlıqtan mısaldaǵı teńew orınsız.

4.Sózdi, onıń formasın stillik maqsette durıs qollanıw kerek. Mısalı, qaraqalpaq tilindegi -ıwda//-iwde formalı házirgi máhál feyilleri kóbinese kitabıy tilde, gazeta publiсistikalıq stilde ónimlirek qollanıladı: Mısalı: Jazıwshı

tereńirek oylanıwda (O.Ábdiraxmanov). Al: «Men ele chay ishiwdemen» (Ó.Xojaniyazov) degen gápte bul formanıń qollanılıwın sitillik jaqtan durıs dewge bolmaydı,

onıń ornına «Men ele chay iship otırman» dep aytıw durıs bolar edi.

5.Sózdiń grammatikalıq formaları da durıs tańlap alınǵan bolıwı kerek. Mısallar: Ǵıyastı otırtıp, klasstı tınıshlandırǵan waqıtta, maǵan... oy sap e te

qaldı. (Ó.Xojaniyazov). Eki adam anadayda Máhiyda shesheydiń birewi bas betinen, birewi ayaq betinen, kóterip, taza topıraqtan úyilgen tóbeshik betke alıp ketip baratırdı. (Sh.Seytov). Bul mısallardaǵı «otırtıp», «baratırdı» formaları

házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılmaydı, sonlıqtan da olar házirgi til normalarına sáykes emes.

Sonday-aq bir stilge tán sózlerdi basqa stillerge qollanıwdıń da

ózgeshelikleri boladı. Bir stilge tán bolǵan, yaǵnıy stillik boyawı bar sózler ekinshi stilde geyde tek satiralıq planda paydalanıwı múmkin. Mısallar:

1. - Joldaslar! - dedi. – Bıyıl xalqımızdıń quwanıshlı toylardan qolı bosaytuǵın túri joq. Mine, jaqında ǵana respublikamızdıń altın toyın belgilesek,

jáne búgin qutlı dásturxan ústine qádirdan Tawbay Tursınovichtiń palwanı Baxıtjandı jigit qatarına qosıp, yaǵnıy súnnet toyına jıynalıp otırmız. Bes jıllıqtıń anıqlawshı jılı biziń mekememiz Tawbay Tursınovichtiń basshılıǵı

arqalı tawday tabıslar asqarınan asıp, súnnet toyǵa miynette jaynaǵan mol sawǵalar menen keldi. Tawbay aǵanıń pátiwalı sózlerinen ruwxlanǵan kollektivimiz házir kelesi jıldıń e sabına aylıq alıp, úlken kóterińkilik

penen islep atır (O.Ábdiraxmanov).

1 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, tom II Nókis, 1984, 310 b

32

2. - Hayal, - dedi Danabay hár bir sózin salmaqlap, - semya degen úlken mámlekettiń baslanǵısh forması, yaǵnıy kishigirimlew mámleket. Paraxat birge jasaw ushın hár mámlekettiń tolıq ǵárezsizligi támiyinleniwi shárt. Sonlıqtan da biziń semyamızǵa ekonomikalıq járdem perdesi astında ishki hám sırtqı siyasatımızǵa tásirin tiygizip otırǵan siziń tórkinińiz benen diplomatiyalıq qatnastı úziwdi usınaman.

- Haw meniń ata-anamnıń hár jılı gúzde ákelip beretuǵın qawının kóp kórip júrseń be? Yaqshı, men aǵama kerek emes dep aytaman, biraq doslıq qatnasıqtı dúziw hám óz-ara birge islesiwden bas tartıw máselesi seniń bir óziń arqalı sheshilmeydi. Al meniń tórkinim biziń siyasatımızǵa tásirin tiygizse, seniń kempir ǵarrıń da qarap qalıp atırǵan joq. Olar menen qatnasıqtı keskinlestiriw máselesin men

álle qashan kewlime túyip qoyǵanman. Seniń úyiń biziń ishki hám sırtqı siyasatımızdı baqlap barıw ushın ana inińizdi oqıwǵa jiberip, úyde jatqızıp qoyǵan joq pa? Mádeniy birge islesiw dep, ol agentlik wazıypasın atqarıp júripti.

Ya onı men bilmeydi dep oylaysań ba?

Danabay hayalınıń tezisine kontrtezis qoya almadı hám gáptiń baǵdarın burıwǵa májbúr boldı.

-Yaqshı, toqtay tur. Bunday sırtqı siyasat máselesin demokratiyalıq prinсipte erkin hawazǵa qoyıw jolı menen shesheyik. Qáne, balalar, apańızdıń úyin jaman kóretuǵınıńız qollarıńızdı kóteriń.

Danabay ózi birinshi bolıp qol kótergeni menen, bes balasında hesh qanday háreket bolmadı. Tek genjetayı ǵana qolın eleńletip qoydı.

-Kóteriń deymen! - dep jekirindi Danabay.

-Zorlıq siyasatı qáwipsizlikti shiyelenistiriwi múmkin hám onıń aqıbeti

tolıǵı menen siziń moyınıńızǵa shógedi, - dep daǵazaladı háyalı hám Danabaydıń usınısına veto qoydı (O.Ábdiraxmanov).

Tákirarlaw ushın sorawlar

1.Sózlerdi mánisine sáykes qollanıw degende nenii túsinesiz?

2.Sózlerdiń kóp mániligi degen ne?

3.Qanday sózler omonimler dep ataladı?

4.Omonimler qanday túrlerge bólinedi?

5.Sinonimlerdiń stilistikalıq xızmeti haqqında aytıp beriń.

6.Qollanıw ózgesheliklerine qaray sinonimler qanday túrlerge bólinedi?

7.Kóp tekstlik antonimler degen ne?

8.Juplasqan sinonimler qanday mánige iye boladı?

Sózlerdiń kóp mániliginiń stilistikalıq qollanılıwı

Omonimler Omoformalar Omograflar

Tayanısh sózler: Bir mánili sózler, kóp mánili sózler, awıspalı mánili sóz, omonimler, omoformalar, omograflar, omofonlar

Tildegi sózler tek bir mánili (mısalı, terminler, sanlıqlar hám t.b.) hám kóp mánili bolıp qollanıla beredi. Kóp mánili sózlerdiń anıq mánisi tek ózi qollanılǵan konteksti arqalı ǵana anıqlanadı.

33

Hár qanday kóp mánili sózdiń mánileri onıń dáslepki, tiykarǵı mánisi menen baylanıslı bolıp keledi. Mısalı, «qızıw» feyili belgili bir predmette temperaturanıń kóteriliwin bildiredi. Al onıń «jer beti qızdı», «jumıs qızdı»,

«qızıp shıqtı», «qızıp ketti», «qızıp otırdı» usaǵan dizbeklerdegi mánileri de dáslepki mánisine bir qansha jaqın, mániles. Sózdiń tiykarǵı mánisine qaraǵanda onıń awıspalı mánilerinde obrazlılıq, kórkemlilik kúshli boladı. Sonlıqtan da sózdiń awıspalı mánileri hár qıylı stillik qural retinde paydalanıladı (sózdiń awıspalı mánileriniń kórkemlew quralları xızmetin atqarıwı haqqında «Troplar» bólimin qarańız).

Mısallar: Barlıǵı klasstan klassqa atladı deyik, sonda neshe proсent boladı? (O.Ábdiraxmanov). Telefon zar e ńirey bersin, tıńlamayman (O.Ábdiraxmanov). Polattıń astı shamallap turıwı ushın házirgi zaman imaratlarınıń tırnaǵında

tesik qaldırıladı. (O.Ábdiraxmanov).

Al biz, óziń jaqqan ottıń shalası,

Janamız. Ózińiz adam ettińiz. (I. Yusupov). Jazıwshılar, shayırlar óz shıǵarmalarında usınday obrazlılıqtı kúsheytiw

maqsetinde sózlerdiń kóp mániliginen jiyi-jiyi paydalanadı. Mısalı: "arqıldap, sıńqıldaǵan qıran kúlki orkestri állenemirde tındı. (O.Ábdiraxmanov)

Omonimlerdiń stilistikalıq qollanılıwı

Sırtqı formaları (jazılıwı hám aytılıwı) birdey, biraq mánileri hár qıylı bolǵan sózler-omonimler kórkemlew quralları sıpatında aytılajaq pikirdi uyqasıqlı, dıqqat awdararlıqtay etip kórsetedi. Sonlıqtan da omonimler kalambur, sóz oyınların jasawda keńnen paydalanıladı. Mısalı:

Toyǵa barsań burın bar,

Burın barsań orın bar. (naqıl). Omonimlerdi biri birinen mánilik jaqtan ajıratıwda olardıń sinonimleri

paydalanıladı. Mısalı:

-Aytpaqshı, qaysı temanı aytıp otır edim?

-Qulaqtıń qalqanı

-Qalqan! Mına shemirshekti qulaqtıń qalqanı e mes, al qulaqtıń pánjiresi

dep alıw kerek. Qalqan degen, qosshım urıs quralı (O.Ábdiraxmanov). Mısalda «qalqan» - «qalqan» omonimlerdiń mánileri olardıń sinonimleri arqalı túsindirilgen: 1) qalqan-shemirshek, pánjere; 2) qalqan-urıs quralı.

Omonimler kóbinese hár qıylı sóz shaqabınan boladı hám olar mánilik jaqtan bir birine hesh baylanıssız hám ǵárezsiz bolıp esaplanadı: jas (kishi)-jas (kózdiń jası).

Mısalı:

Jas kelinshek áwel az-kem albırap Dárhal ózin jıyıp aldı da biraq

Kózime jas aldım, eljirep kewil (I. Yusupov). Omonimler tilde bir neshe túrlerge bólinedi:

1) Sózler geyde tek belgili bir formalarında ǵana biri biri menen birdey bolıp keledi. Mısalı:

Gózzal tartar muzasınıń mákánına bul waqta Sazıń ıshqıńda jańadan áwladlar aǵılmaqta Miynet ırısqısın biy millet tartar

34

Aǵıp barar jer qayısqan alaman Kewlimde sónse jaslıq muxabbbatım.

Qalayınsha men shayır bola alaman. (I. Yusupov) Bunday omonimler omoformalar dep ataladı.

2) Sózlerdiń jazılıwı hár qıylı bolıp, biraq sóylewde olar birdey bolıp aytıladı. Bunday omonimler omofonlar dep ataladı: baǵ-baq, nemeс-nemis. Bunday omofonlar sóylewde kontekstsiz qollanılsa, olardıń mánilerin anıqlaw qıyın

Sóylew proсesinde astı sızılǵan sózler birdey aytıladı, olardı tek ayırıqsha intonaсiya menen anıqlap, bólip aytqanda ǵana ajıratıw múmkin.

3) Birdey bolıp jazılıp biraq sóylewde hár qıylı aytılatuǵın sózler omograflar dep ataladı: tur (turıw) - tur (jarıstıń turı), tire (irkilis belgisi) - tire (tirew) hám.t.b.

Omonimlerdiń bul túrleri shayırlar tárepinen qosıq qatarlarında hár qıylı uyqasıq ushın keń paydalanıladı.

Tákirarlaw ushın sorawlar 1.Qanday sózler omonimler dep ataladı? 2.Omonimler qanday túrlerge bólinedi? 3.Omoformalar degen ne?

4. Omograflar degen ne?

Paronimlerdi stillik jaqtan ajıratıp qollanıw

Tayanısh sózler: Paronimlerdiń ózgesheligi, qollanılıwı, qaraqalpaq tilindegi paronimiya

Paronimler - óz-ara túbirles hám aytılıwı jaǵınan biri birine uqsas sózler. Olar bir sóz shaqabına kiredi. Biraq paronimler-mánisi boyınsha hár qıylı sózler, sonlıqtan da olardı bir biri menen shatastırıwǵa yamasa biriniń ornına ekinshisin qollanıwǵa bolmaydı. Mısalı, diplomat-diplomant-diplomnik. Bular aytılıwı jaǵınan biri birine únles sózler, sonlıqtan da geyde olar biriniń ornına biri nadurıs qollanılıp aytılajaq pikirdi buzıp kórsetedi. Haqıyqatında: diplomat-

diplomatiya menen shuǵıllanıwshı adam, diplomant-diplom menen nagradlanǵan adam, diplomnik-diplom jumısın orınlawshı student.

Sóylewde kóbinese orıs tilinen kirgen paronimler shatastırılıp qollanıladı, sonlıqtan da olardıń mánilerin jaqsı biliw kerek. Mısallar: abonement-obonent, adresat-adresant, diktat-diktant, fabrikat-fabrikant.

Paronimiya qubılısı qaraqalpaq tiliniń óz sózleri arasında da ushırasadı. Mısalı: qosaq-qospaq, qaytısqılıw-qaytıs bolıw, hámel-ámel, áywan haywan hám t.b.

Tákirarlaw ushın sorawlar

1.Paronimler degenimiz ne?

2.Orıs tilinen kirgen paronimlerge mısallar keltiriń.

35

3. Qaraqalpaq tiliniń óz sózlerinde ushırasatuǵın paronimlerge mısallar keltiriń.

Sinonimlerdiń stilistikalıq funkсiyaları

Sinonimlerdiń stilistikalıq funkсiyaları

Ideografiyalıq sinonimler

Stilistikalıq sinonimler

Tayanısh sózler: Sinonim, ideografiyalıq sinonimler, stilistikalıq sinonimler, sinonimlerdiń jumsalıwı, sinonimlerdiń stillik ózgeshelikleri, gradaсiya.

Túbirleri hár qıylı, biraq ańlatatuǵın mánileri biri birine jaqın hám bir sóz shaqabına jatatuǵın sózler sinonim dep ataladı: sulıw, gózzal, shıraylı hám t.b.

Sinonimler mánisine hám qollanıw ózgesheliklerine qaray ideografiyalıq (yamasa semantikalıq) hám stilistikalıq bolıp ekige bólinedi.

Ideografiyalıq sinonimler neytral sózler bolıp, biri birinen tek ózleriniń tiykarǵı mánisiniń ottenokları arqalı ózgeshelenedi. Olar biriniń ornına ekinshisi qollanıla beredi, al eger bir gápte qatar qollanılǵanda, olar bir mánini, túsinikti keńirek anıqlap, birin biri tolıqtırıp keledi. Mısallar: Aw-qurallar da gónerdi, qayıqlar da tozıp kiyatır (K. Sultanov).

Qorlıq, azap-kórgen kúniń (Berdaq).

Stilistikalıq sinonimler dep mánileri biri birine jaqın, birdey, biraq

2. Men qızdan kózimdi ayamay qarap turman. Qasımnan ótip baratırıp, ol da maǵan bir názer tasladı. (Á.Qarlıbaev). Bul mısallardaǵı sinonimlerdiń ekinshileri birinshi sózge qaraǵanda stillik jaqtan ózgeshelenedi: olar obrazlılıq mánige iye.

Sinonimlerdi durıs tańlap qollanıw arqalı aytılajaq pikir anıq, hár tárepleme tolıq hám kórkem bolıp beriledi. Mısalı: Júykeńdi qıtıqlaytuǵın qız qılıǵı ma, kelinshek nazı ma, áytewir óziniń bir jilwası bar (K. Sultanov).

Erteńgi kúnniń miyneti búgingiden awırlasıp, kelesi aydıń azabı ótken aydıń qorlıǵınan asıp tústi.

Eger bir sóz bir gáptiń ishinde qayta-qayta tákirarlanıp, onıń sinonimleri paydalanılmasa, stillik jaqtan onı durıs dep e saplawǵa bolmaydı, sebebi onda kórkemlik azayadı. Mısalı: Qasqırdan birden seskengen Ráwshan shaltlıq penene qasqırǵa umtıldı. (J.Aymurzaev). Mısalda «qasqır» sózin ekinshi ret qollanbay-aq onıń ornına sinonimin yamasa almasıq sóz paydalanılǵanda, gáp stillik jaqtan durıs qurılǵan bolar edi.

Stillik jaqtan sinonimler tómendegi belgileri menen biri birinen

ózgeshelenedi:

1. Sinonimler ózleriniń stilistikalıq boyawına iye boladı, yaǵnıy olardıń hár qaysısı hár stilge tán boladı. Mısalı: Mashinadan ekinshi bir adam túsip keldi de, qolı menen salıp kep jibergeni, kóziniń aldı jarq e te qaldı... Taǵı, taǵı urdı

36

(G.Izimbetov). Mısaldaǵı «salıp kep jiberiw» - awızeki sóylew stiline, al «urıw»- neytral stilge tán sózler.

2. Gradaсiya (Stilistikalıq figuralar bólimin qarańız), yaǵnıy kem-kemnen kúsheyiw yamasa páseyiw mánilerin bildiredi,

Mısalı:

3.Sinonimler janrlıq ózgesheliklerge, ekspressiv mánilerine qaray da biri birinen ózgeshelenedi. Mısalı: 1. Kún ádewir waqıt bolıp qalǵanda mashina da júrdi (N.Dawqaraev). 2. Kópti azayttı, azdı tuqım qurt etti (K. Sultanov).

4.Geypara sinonimler óziniń qollanılıwı jaǵınan sheklengen boladı. Buǵan kóbinese dialektizm, professionalizm, arxaizm, neologizm, hám t.b. kiredi: siyrekshashaw, lágen-shılapshın, klass-jamay, revolyuсiya-awdarıspaq hám t.b. Mısalı:

Súylinler kóp bul óńirde, Atıń úrker dúrlegende,

«Qırǵawıldıń hár párinde Ázireyildiń bir túgi bar»,-

dep durıs aytar ǵarrılar (I. Yusupov).

5.Sinonimler bir sózdiń tekstte jónsiz qaytalana bermewi ushın da qollanıladı. Mısallar:

Berdimurat durıs ayt, sóyleme jalǵan (Berdaq)

6.Juplasıp kelgen sinonimler, yaǵnıy komponentleri biri birine sinonim bolǵan jup sózler ulıwmalastırıw, kúsheytiw mánilerin bildiredi. Mısalı:

Jerdi, kókti qayǵı-hásiret qapladı (Kúnxoja).

Eli-xalqına paydasız azamat ústine e l qonbaǵan shól menen teń (T.#ayıpbergenov).

Tákirarlaw ushın sorawlar

1.Sinonimlerdiń stilistikalıq xızmeti haqqında aytıp beriń.

2.Qollanıw ózgesheliklerine qaray sinonimler qanday túrlerge bólinedi?

3.Ideografiyalıq sinonimler dep qanday sinonimlerdi aytamız?

4.Stilistikalıq sinonimler dep qanday sinonimlerdi aytamız?

5Juplasqan sinonimler qanday mánige iye boladı?

Antonimlerdiń stilistikalıq qollanılıwı

Antonimler

Kontekstlik antonimler

Juplasqan antonimler

Tayanısh sózler: Antonimler, antonimlerdiń k5rkem shıǵarmalardaǵı xızmeti, antiteza, kontekstlik antonimler, juplasqan antonimler

Mánileri biri birine qarama-qarsı sózler antonimler dep ataladı. Sózlerdiń biri birine qarama-qarsı qoyılıwı arqalı olardıń mánileri arasındaǵı parqı ashıp kórsetiledi. Sonlıqtan da antonimler kórkem ádebiyatta (ásirese poeziyada), publiсistikada kórkemlew quralları sıpatında xızmet e tedi. Mısallar: Aldına

Tákirarlaw ushın sorawlar

1. Qanday sózler antonimler dep ataladı? 2.Kontekstlik antonimler degen ne?

3. Juplasqan antonimler qanday mánige iye boladı?

38

TILDIŃ AKTIV HÁM PASSIV SÓZLIK SOSTAVÍNDAǴÍ SÓZLERDIŃ STILISTIKALÍQ QÁSIYETLERI

Tayanısh sózler: Jiyi qollanılatuǵın sózler, passiv sózler, gónergen sózler, tariyxıy sózler, arxaizm, neologizmler, neologizmlerdi ózlestiriw, sózlerdi kalkalaw, jeke neologizm, qısqarǵan sózler, avbreviatura

Tildiń sózlik sostavındaǵı sózler ózleriniń qollanılıw jiyiligine qaray aktiv sózler hám passiv sózler bolıp ekige bólinedi.

Aktiv sózler qatarına belgili bir tilde sóylewshiler ushın túsinikli hám turmısta jiyi-jiyi qollanılıp j6rgen sózler kiredi.

Passiv sózler k6ndelikli turmısta kóp paydalanılmaydı, olardıń qollanılıw órisi biraz sheklengen, tar bolıp keledi, sebebi olardıń bir qatarı ele kópshilikke málim emes jańa sózler bolsa, al ekinshi bir toparı qollanıwdan shıǵıp baratırǵan, sol sebepten kópshilikke túsiniksiz hám az qollanılatuǵın sózler bolıp esaplanadı. Sonlıqtan da passiv sózler qatarına gónergen sózler hám neologizmler kiredi.

Arxaizm hám tariyxıy sózlerdiń stilistikalıq funkсiyaları.

Gónergen sózler: tariyxıy sózler (qollanıwdan shıǵıp qalǵan predmet, qubılıs, t6sinik atamaları) hám arxaizm (ornına jańa sóz payda bolǵanlıqtan shıǵıp qalǵan sózler) bolıp ekige bólinedi.

Tariyxıy sózler ádebiyatta ótken dáwirlerdegi predmetlerdiń ataması retinde qollanıladı, tariyxıy shıǵarmalarda sol dáwirdiń konkret real kartinasın, onıń koloritin kórsetiw ushın paydalanıladı: Bolıs, aqsaqallardıń kókten tilegenin

jerden berdi (T. Qayıpbergenov). Kelgen soń qansha biy, qansha jasawıl, qansha aqsaqallar aq patshaǵa ant tayarlaǵanın Maman biyden e sitkenlerine qaramay shaqırtılǵan biyler jıynalaman degenshe Ǵayıp xannıń 6yindegi barlıq ahidnamalardı aldırdı (T. Qayıpbergenov)

Dúzilisi shaqırıqtıń párik hám urqan,

Basın baylaw ushın dárkar jip arqan,

Tusaqa, bılǵawısh hám julın, tarqan, Bózde aldınǵı orın tutqan shıǵırshıq,

Pástek, sabaw, kelep aǵash, 6yinshik,

Qazıq, túte, taǵı basqa túyinshik, Góne azbıray, bóz quralı, xosh bolıń. Oynaqshıp qolımdaturmay jılpıldap, Máki menen birge sende qılpıldap, Qaqqanda tarsa-tars tiygen sılpıldap

Máki, nayza, sazǵap, sazım, xosh bolıń.

(X.Axmetov, «Xosh bolıń»).

Arxaizmlerdiń stilistikalıq xızmeti júdá hár qıylı. Olar da tariyxıy sózler sıyaqlı hár dáwirdiń koloritin beriw ushın qollanıladı: Máselen, X. Axmetovtıń qosıqlarında burınǵı Erkin vlastınıń dáslepki jılları jańadan

payda bolǵan, sol dáwir ushın neologizm bolǵan sózler kóplep ushırasadı. Biraq bul sózler sońǵı dáwirde basqa sózler menen almastırılıp, arxaizmge aynalıp ketti: 1) Qallash, batrak, seniń keńse saylawıń.

2.Ashıp jikti, bay hám bekti joy arańnan, jamayım.

3.Reseyde dórep ullı tóńkeris.

4.Joybardı toltırıw bolsın s6reniń

Arxaizmler tariyxıy shıǵarmalardaǵı personajlardıń tillerinde de keltiriledi: Maman bahadırlardı marapatladı, axun ahidnamanı kóshirip úlgerse, urıwdıń móri salınıp, tamǵası basılıwı onsha múshkilge túspeydi (T. Qayıpbergenov)

Geyde olar saltanatlı stilde qanday da bir kóterińkilikti bildiriw maqsetinde paydalanıladı. Mısalı:

Dúnya áwel bir sum periyzat bolıp, Íshqı kiyiklerin kóp quwalattı. Sońıra úmit kóshkim gúl opat qılıp, Sheksiz ǵam qayǵınıń seline attı. J6zim jantalasıp sel qushaǵında, Sel emes, ármanlar ummanı edi, Zamanım insannıń hijran daǵında Gúldey shólirkegen zamanı edi. Ilmi-maǵripetten haqıyqat gózlep

Men sonda gúmbezi Dawwar kórgenmen,

Ahli danıshlardan tálimat izlep, Talay ullı májilislerge kirgenmen. Lekin hesh májilis, hesh danıshpannıń

Zaman tádbiyrine aqıl jetpedi.

(I. Yusupov, «Ájiniyazdıń monologi») Neologizmlerdiń stilistikalıq xızmeti.

Ilimiy-texnikalıq hám rasmiy ádebiyatlarda neologizmler nominativlik xızmet atqaratuǵın bolsa, kórkem ádebiyatta olardıń xızmeti hám soǵan baylanıslı qollanılıw órisi bir qansha keńirek boladı.

Jańadan payda bolǵan sózler tek dáslepki waqıtta ǵana neologizmler bolıp esaplanadı. Keyininen olar yaki ulıwma xalıqlıq leksikaǵa kirip ketedi yaki qollanılıwdan shıǵıp qaladı (yamasa basqa sóz benen almastırıladı). Máselen, rus tilinde «iskusstvennıy sputnik zemli» ataması qaraqalpaq tilinde dáslep «Jerdiń jasalma joldası» degen atamada neologizm bolıp qollanǵan bolsa, sońınan ol,

«Jerdiń jasalma jubayı» dep atalıp neologizm boldı.

Qaraqalpaq tilinde neologizmler eki t6rli usıl menen payda bolıp kiyatır:

a)neologizmlerdi rus tilinen ózlestiriw arqalı: kosmonavt, aerobus, KVN, informatika hám t.b.

b)rus tilindegi sózlerdi kalkalaw arqalı. Máselen, házirgi qaraqalpaq tilinde tómendegi neologizmler tek so4ǵı jılları ǵana kalkalaw nátiyjesinde payda boldı: qayta qurıw, jedellestiriw, paraxat birge islesiw, ózin-ózi támiyinlew, jámiyetti bunnan bılay da demokratiyalastırıw hám t.b.

neologizmler ayırım jazıwshı yaki shayır tárepinen de dóretilip hár qıylı stillik xızmet atqaradı. Biraq bunday neologizmler ulıwma xalıqlıq til ushın ortaq bolmay, tek sol jazıwshı yamasashayırdıń tili ushın jeke neologizm bolıp esaplanadı. Mısalları:

1.Keyininlegi on tórt jasar Arıslandı

Jetimxanasına sazıwar etti.

2.Qızǵa zindan Tolıbaydıń úyleri-

40

Sózimniń eń hasılı danısh-danamız

qorqınıshı sileytken mınaw qara súlderge bir ásirden uzaq kórindi (Sh. Seytov). Bul oqabazlanǵan sayın, ǵarrı da jaǵaların dúzeńkirep jurıntazlana basladı (Sh. Seytov). Bunday jekke neologizmler okkazionalizm dep ataladı.

Qaraqalpaq tilinde sońǵı waqıtları payda bolǵan qısqarǵan qospa sózler hám abbreviaturalar da neologizmler qatarına kiredi. Olardıń kópshiligi derlik rus tilinen ózgerissiz qabıl e tilip, tek ayırımları ǵana kalkalaw arqalı jasalǵan:

BMSh (Birlesken Milletler shólkemi), NTR (nauchno-texnicheskaya revolyuсiya), EVM (elektron e saplaw mashinası), basbux (bas buxgalter), QMU (Qaraqalpaq mámleketlik universiteti) hám t.b. Mısalı: Bir neshe k6nlerden keyin hayalım basbux lawazımına kóterildi (O. Ábdiraxmanov)

Abbreviaturalar bir sózdiń yamasa sóz dizbeginiń qısqarıp qollanılıwınan jasaladı. Házirgi qaraqalpaq tilindegi abbreviaturalardıń kópshiligi rus tilinen ózlestirilgen sózler: zam, basket, chlen-korr.hám t.b. Mısalı: Texnikumdı tamamlap endi gosqa tayarlanıp j6rgen k6nlerim (Sh. Seytov). Abbreviaturalar qısqa hám ıqshamlı etip sóylewge múmkinshilik beredi.

BASQA TILLERDEN KIRGEN SÓZLERDIŃ STILISTIKALÍQ QOLLANÍLÍWÍ

Tayanısh sózler: Arab-parsı sózleri, orıs tilinen kirgen sózler, sózlerdiń stilistikalıq maqsetlerde qollanılıwı, ekzotizm

Qaraqalpaq tiliniń leksikasında túpkilikli qaraqalpaq sózleri menen bir qatarda házirgi waqıtta arab, parsı tillerinenn kirgen hám russha,, internaсional sózler de belgili orın tutadı.

XX ásirdiń basına shekemgi ózlestirilgen arab-parsı sózleri házirgi qaraqalpaq tiliniń óz sózlerindey bolıp birotala tilimizge sińisip ketken. Mısalı, tájik-parsı tillerinen ózlesken sózler: paxta, qırman, baxıt, qaǵaz, xat, jan,

úmit, shiyrin, dushpan, miyman hám t.b ; arab tilinen kirgen sózler: xalıq, pikir, haywan, qımbat, mektep, súwret, payda, esap, ásker, qarar, májilis, ájayıp hám t.b.

Arab parsı tillerinen dinge baylanıslı ózlesken sózlerdiń birazı gónerip házirgi tilden birotala shıǵıp qaldı: medrese, duwa, iyman, payǵambar, iyshan, paxta hám t.b. Al olardıń geyparaları házirgi tilde p6tkilley jańa mazmunǵa iye bolıp qollanılıp kiyatır: ilim, muǵallim, ruwx, arza, mektep, dáreje, saray, ustaz hám t.b.

Házirgi tildegi arab-parsı sózleri qaraqalpaq tiliniń óz sózleri menen sinonim bolıp qollanıla beredi: muǵallim-oqıtıwshı, durıs-tuwrı, miyman-qonaq hám t.b.

1 Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası, Nókis, 1968, 235-bet.