Qaraqalpaq tili stilistikası

21

dárejede túsinik berilgen halda keń xalıq massasına arnalǵan qollanbalar jaratıw kerek. Bul máselege de ayrıqsha áhmiyet beriliw kerek.

Akсentologiyalıq norma. Bul pátti sóz hám gáplerde durıs qollanıw norması. Ayırım sózlerde pátti durıs qoymaw sóz mánisine tásir etiwi múmkin.

Punktuaсiyalıq norma. Irkilis belgilerin durıs qoyıw norması. Punktuсiya – jazıwdıń shártli belgileriniń biri. Jazıwda imla (orfografiya) qanday xızmet atqarsa irkilis belgileri de sawatlı, mádeniyatlı jazıwdı támiyinlew ushın úlken xızmet atqaradı.

Punktuaсiya termini (latınnıń rynktum – noqat) til iliminde eki túrli mánige iye. Birinshiden, irkilis belgileriniń jıyıntıǵı, irkilis belgileri tuwralı qaǵıydalar jıynaǵı degen uǵımdı bildirse, e kinshiden, ol jazba tilde irkilis belgileriniń praktikalıq qollanılıwın hám olardıń sistemasın úyretedi. Irkilis belgileri de jazba tildiń grafikalıq tańbası, ol tildiń jazba túrin sóylew hám jazıwda mánilik jaqtan durıs oqıw hám túsiniw ushın e ń zárúrli qural bolıp esaplanadı.

Grammatikalıq norma. Qaraqalpaq til iliminde grammatikalıq norma jaqsı islegen desek qáte bolmaydı. Usı kúnge shekem jazılǵan sabaqlıq, oqıw qollanbalarında sóylewdiń awızeki hám jazba formalarında bul norma talapları hámme waqıtta da saqlana bermeydi. Bul jaǵday radio e sittiriwlerinde, televidenie kórsetiwlerinde de bayqaladı. ásirese seplik formaların durıs qollanbaw jaǵdayları kóp ushırasadı. Ayırım waqıtlarda dialekttegi variantlardı qolanıwǵa

háreket seziledi. Tildiń qay dárejede normaǵa túskenligi onıń grammatikasınan, grammatikalıq normalardan málim boladı. Grammatikalıq normaǵa ámel qılıw ushın sol tildiń grammatikalıq qaǵıydaların, gáp dúziw, sóz hám qosımtalar arasındaǵı qatnas, baslawısh penen bayanlawıshtıń kelisiwi, e kinshi dárejeli aǵzalardıń bas aǵzalarǵa baylanısıw jolların, sózlerdiń orın tártibin jaqsı bilip alıw kerek.

Eger sóylew proсesinde áne usılar basshılıqqa alınbasa sóylew grammatikalıq jaqtan buzıladı, túsinbewshilik júzege keledi.

Leksika-semantikalıq norma. Sóylewshi yamasa jazıwshı óz pikirin tildiń awızeki hám jazba forması arqalı tıńlawshı yamasa oqıwshısına jetkizer eken, tilde bar bolǵan birliklerdiń kereklisin tańlap qollanıw imkaniyatına iye boladı. Áne usı imkaniyatlardıń barlıǵı tilde leksikalıq normanı belgilep beredi.

Eger óz-ara qarım-qatnas proсesinde sózler orınsız qollanılsa, til jarlılıǵı júzege keledi.

Leksikalıq normada sóz tańlawda olardıń máni hám stillik bahasın e sapqa almaw, dialektlik sózlerdi qollanıwdaǵı itibarsızlıq, paronim sózlerdiń mánisin túsinbey qollanıw, orınsız awdarmalar, sózbe-sóz awdarıwlar úlken zıyan tiygizedi.

Tildegi sózler bir yamasa bir neshe mánide bolıwı múmkin. Olardıń qaysı birin qollanıw, ózgerip turatuǵın sóylew barısı ushın qaysı mániniń sáykesligin anıqlawda mánilik normaǵa súyeniledi. Bunda tildegi túsindirme, bir neshshe tilli, atamalar sózlikleriniń áhmiyeti úlken. Solay e tip leksikalıq norma degenimiz belgili bir tildiń sóz qollanıw norması.

Stilistikalıq norma. Qaraqalpaq tiliniń stillik normasın belgilew til iliminiń áhmiyetli wazıypalarınıń biri. Tildegi sózlerdi orınsız qollanıw stillik qátelerdiń kelip shıǵıwına tiykar jaratadı. Til birliklerin qollanıwda maqsetke muwapıqlıq stillik norma máselesinde baslı ólshem esaplanadı. Stillik normanı belgilewde qollanılıp atırǵan til birliginiń ulıwma xalıq tárepinen maqullanǵanlıǵı, onıń kópshilik tárepinen sol formada qollanılıwı qabıl etilgen

22

bolıwı kerekligi hám de talqılanıp atırǵan til birligi haqqında bir qararǵa keliwde onıń tekstke sáykesligi esapqa alınadı. Sóylewdiń awızeki formasında bul birliklerdiń orınsız, tákirar paydalanılıwı, sóz qollanıwdaǵı anıqlıqtıń jetispewi hár qıylı stillik qátelerdi keltirip shıǵaradı.

Tilde sinonimlerdi orınsız qollanıw, tilde bar bolǵan funkсional stillerge

belgilewshi tiykarǵı qural e kenligin umıtpawımız kerek. Sonda ǵana biz óz sózimizdiń kórkem, tásirli grammatikalıq jaqtan durıs quralıwın támiyinley alamız.

Tákirarlaw ushın sorawlar

1.Ádebiy norma degen ne?

2.Ádebiy til degen ne?

3.Stilistikalıq norma degen ne?

II. Fonetikalıq stilistika. Seslerdiń aytılıw stili. Seslerdiń stilistikalıq funkсiyaları. Seslik simvolizm.

Joba:

1.Avtorlıq qurallar hám atqarıw quralları

2.Seslerdiń aytılıw stili

3.Seslerdiń stilistikalıq funkсiyası

4.Seslik simvolizm hám seslerdiń poetikalıq funkсiyası

Tayanısh túsinikler: Avtorlıq qurallar, atqarıw quralları, seslerdiń aytılıw stili, seslerdiń stilistikalıq funkсiyası, seslik simvolizm, seslerdiń poetikalıq funkсiyası, assoсiaсiya

Paydalanılǵan ádebiyatlar:

1.Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis, 1990.

2.Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkсionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1973.

Geypara izertlewshiler fonetikanıń stilistikalıq quralların úlken e ki gruppaǵa bólip qaraydı: avtorlıq qurallar hám atqarıw (sóylew) quralları. Avtorlıq qurallar dep poetikalıq shıǵarmalardaǵı ritmika, metrika, rifma alliteraсiya hám t.b. aytıladı, al atqarıw qurallarına intonaсiya, pauza, logikalıq hám frazalıq pát,

23

sózlerdiń aytılıwındaǵı emoсionallıq hám ekspressivlik belgiler (boyawlar) kiredi1.

Orıs tiliniń stilistikası boyınsha jazılǵan miynetlerde fonetikalıq stilistikada, tiykarınan: 1) sózlerdiń aytılıwı (sóylew) stili; 2) seslerdiń stilistikalıq funkсiyası; 3) seslik simvolizm hám seslerdiń poetikalıq funkсiyası analizlengen2. Haqıyqatında da kórsetilgen bul fonetikalıq qurallar hár qıylı stilistikalıq xızmetler atqaradı.

Seslerdiń aytılıw stili. Sóylewde sesler óziniń sózdegi poziсiyasına qaray hár qıylı aytılıw múmkin. Ondaǵı nızamlılıqlardı hár tildiń orfoepiyalıq normaları belgileydi3. Biraq sóylewde bul normalar saqlana bermeydi. Máselen, radio hám televideniedegi diktorlardıń, lektor hám dokladshılardıń, sonday-aq sabaqtaǵı muǵallimlerdiń tilinde sózdegi sesler jazba ádebiy tildegi normaları menen aytıladı. Al óz-ara sóylesiwde, awızeki sóylewde sózdegi ayırım sesler, hátteki buwınlar túsirilip te aytıla beredi: boǵan joq (bolǵan joq), áke (alıp kel).

Seslerdi durıs aytıw saxna tili ushın da úlken áhmiyetke iye. Saxnadaǵı akterlar sózlerdi anıq, túsinikli, ádebiy tildiń normalarına sáykeslep aytıwı kerek, yaǵnıy olar ádebiy tilde sóylewi kerek. Biraq dramalıq shıǵarmalardaǵı personajlardıń obrazına, olardıń xarakteristikasına baylanıslı geyde ádebiy sóylew normaları saxnada buzılıp ta aytıla beriwi múmkin.

Seslerdiń stilistikalıq funkсiyası. Sózdiń sostavındaǵı fonema geyde

óziniń ayrıqsha aytılıwına baylanıslı sóylewshiniń ózin de sıpatlap beriwi múmkin. Bul haqqında N.S.Trubeсkoy: «Birewdiń sóylegenin tıńlay otırıp, biz kimniń sóylegenin qanday ton menen hám onıń ne sóylegenin e sitemiz»4,- dep kórsetedi. Basqasha aytqanda, hár bir sóylewshiniń seslerdi aytıwında ózine tán ózgeshelikleri boladı. Máselen, orıs tiliniń orfoepiyası menen jaqsı tanıs adam orıssha sózlerdi bul tildegi sóylewdiń ádebiy normalarına sáykeslep aytadı: raman

(roman), tvorchestv (tvorchestvo), smal, ot (samolet) hám t.b. Al olardıń orfoepiyasın jaqsı bilmeytuǵın adamlar bul sózlerdi buzıp yamasa ana tiliniń normalarına sáykeslep aytıwı múmkin: roman, tvorchestvo, samolot. Sonday-aq awızeki sóylewde dialektlik ózgeshelikler de bildiriliwi múmkin: gópir (kópir), ǵulp

(qulp), mıqtı (mıqlı) hám t.b.

Seslik simvolizm hám seslerdiń poetikalıq funkсiyası. Sesler, álbette, óz aldına turıp máni ańlatpaydı, biraq ayırım jaǵdaylarda geypara sesler belgili bir assoсiaсiya (uqsaslıq), al e kinshi sesler basqa da bir assoсiaсiya ańlatıwı múmkin. Seslerdiń usınday belgili bir assoсiaсiya (uqsaslıq) tuwdırıw uqıplılıǵın seslik simvolizm dep ataydı5. Tildegi ayırım predmetlerdiń atamaları olardıń shıǵaratuǵın sestine e liklew nátiyjesinde kelip shıqqan: ǵarǵa, shımshıq, átshók, dúńgir hám t.b. Biraq stilistikadaǵı seslik simvolizm seslerdiń artikulyaсiyalıq sapasına (dirildewik, shawqımlı hám t.b.) baylanıslı bolıp keledi. Belgili bir seslerdiń qosıq qatarlarında tákirarlanıp keliwi arqalı olarda qanday da bir assoсiaсiya (uqsaslıq), súwretlenetuǵın predmettiń qosımsha seslik xarakteristikası, obrazı ańǵarıladı. Máselen, A.Dabılovtıń «Samolet» qosıǵınıń birinshi qatarında

24

dirildewik R sesiniń tákirarlanıwı nátiyjesinde biz sol samolettıń dawısın esitip turǵanday bolamız.

Motor zırlar, párrikleri aynalǵan.

I.Yusupovtıń «At záńgisi dıńıldar» qosıǵında da únli hám sonor seslerdiń birneshe mártebe qaytalanıp keliwi nátiyjesinde shawıp baratırǵan atlardıń dúbirlisi, jelisi esitilgendey boladı.

Tarlan shabıs talwas etip tańlarda, Tań samalı oynap sulıw jalarda,

Besiktey terbelgen alma kóz atlar,

Barar edi gúwlep gúzar jollarda.

Seslerdiń poetikalıq funkсiyası qosıq qurılısında anıq kórinedi, sonlıqtan da qosıqtıń ritmikası, rifması hám alliteraсiya ádebiyattanıw iliminde úyreniledi.

Solay e tip, fonetikalıq qurallar da belgili bir stilistikalıq xızmetler atqarıp ádebiy (poetikalıq) shıǵarmalarında kórkemlik ushın paydalanıladı.

Tákirarlaw ushın sorawlar

1.Fonetikanıń stilistikalıq quralları neshe toparǵa bólinedi?

2.Avtorlıq qurallar degen ne?

3.Atqarıw quralları degen ne?

4.Seslik simvolizm degen ne?

Emoсional-ekspressivlik leksikanıń stilistikalıq qásiyetleri

Neytral leksika

Saltanatlı leksika

Erkeletiw, súysiniw mánisin bildiretuǵın sózler

Evfemizmler

Tayanısh sózler: Emoсianallıq, ekspressivlik, neytral leksika, saltanatlı leksika, qarapayım leksika, evfemizmler

Tilde emoсionallıq dep sózlerdiń, adamnıń hár qıylı ishki tuyǵı -sezimlerin ańlatıwı, al ekspressivlik dep hár bir sózdiń kórkemligi hám tásirsheńligi túsiniledi.

Qálegen sóz emoсional yamasa ekspressivlik mánige iye bola bermeydi. Máselen, terminler, sanlıqlar, almasıqlar, dánekerler tilde kóbinese hesh qanday stillik boyawsız qollanıladı. Sonlıqtan da olardı stillik jaqtan neytral leksika dep

ataydı.

Sózlerdiń emoсional hám ekspressivlik mánileri tek kontekstlerde ǵana anıq kórinedi. Sózlerdiń bunday mánileri hár qıylı bolıwı múmkin. Máselen, kitabıy, poetikalıq, oratorlıq shıǵarmalarda sózler kóterińki saltanatlı mánide, al sóylew

tilinde qarapayım leksikada e rkeletiw, húrmetlew yamasa menmensiniw, maqtanıw, masqaralaw, jek kóriw, ǵarǵaw, mánilerinde qollanıwı múmkin. Sonlıqtan da kórkem shıǵarmalardı sózlerdiń usınday ekspressivlik hám emoсionallıq mánileri keń paydalanıladı.

25

1. Saltanatlı leksikaǵa kiretuǵın sózler kórkem ádebiyatta, publiсistikalıq stilde aytılajaq pikirge ayırıqsha kóterińkilik máni beredi: náwqıran, bahadır, qaharman, ura, jasasın, dańq h.t.b. Mısallar:

Sen máńgi azatsań, joldas Arıwxan!

Hey kóp azap kórgen qaraqalpaq qızı!

Kúl sen, Kúnshıǵıstıń gáwhar juldızı Aqılǵa uǵras kelmes seniń gárdishiń Álhabbız, ne degen danasań óziń

Ura! !ne kórdi xalıq. (I. Yusupov)

2.Erkeletiw, súysiniw mánisin bildiriwshi sózler: qaraǵım, shıraǵım, aynalayın h.t.b. Mısallar: Aynalayın ǵana, qurdas jan aw, kózime ottay basıldı ǵoy (I. Qurbanbaev) Pay-pay, jigit- aq e kenseń (Ó.Ayjanov) Attı awıldan quwdı eneǵar (I.Yusupov).

3.Qarapayım leksikada sózler hár qıylı unamsız mánidegi stilistikalıq boyawlarǵa iye bolıwı múmkin.

a) menmenlikti, maqtanıwdı bildiriwshi sózler. Mısallar: Qullası, dákeńdi birew sıylap, birew qorqıp degendey húrmetleydi (O.Ábdiraxmanov). Wáy, onı qatıraman ǵoy, - dedi Óteke (O.Ábdiraxmanov).

b) jek kóriw, masqaralaw, ǵarǵaw mánisindegi sózler hám sóz dizbekleri. Mısallar: Wáy bala e kenseń-aw! Ólse atasınıń górine barsın! (K.Sultanov).

Eneńniń shontayın alar! (K.Sultanov). Ol kimińáy satqınnıń qumalaǵı

(T.Qayıpbergenov). Sizlerdiń atalarıńısqa nálet. (Á.Atajanov).

Der edi: - Ne bále ákeldiń zańǵar (I.Yusupov).

4. Evfemizmler de ekspressiv mánige iye bolıp mádeniy formada sóylew múmkinshiligin beredi. Sonlıqtan da olar qaxarmanlardıń sóylew tilinde kóbirek qollanıladı. Kózli bolıw, bosanıw, shetnew, qulaǵı awır, kóz jarıw.

Mısallar: Qudaǵay jan, qudayǵa shúkir, mına jamanlar e rjetip kiyatır (Á.Atajanov) Mańlayım-ay, tur-ós páskeltek mırzaǵa (Á.Atajanov).

5. Kórkem shıǵarmalarda personajlardıń sóylew tiline burınnan qáliplesken emoсional-ekspressiv mánidegi kóplegen sóz hám sóz dizbekleri qollanıla beredi. Mısallar: Awıldı yaman-á saǵınıp júr e dim. (Sh.Seytov). Óybey sor mańlayım-ay qurıp qaldıq ǵoy (Á.Atajanov). Nashar bolsam da seniń menen qudaydıń ne salǵanın kórermen (Á.Atajanov). Óy toba-ay maǵan kórsetpegenlerin e le tolıp atır eken ǵoy (Á.Atajanov). Quday saqlasın! Onnan soń maǵan bul awıl iyt qosadı ǵoy. (K.Sultanov). Aǵańnıń ózi-aq sıyımdı pitkeredi. (K.Sultanov). Amanlıq bolsa

ol jaǵın pitkerip ele náhán bolıp qaytadı. (O.Ábdiraxmanov).

Solay e tip emoсional-ekspressivlik leksika tilde ádebiy shıǵarmalarda úlken múmkinshiliklerge iye bolǵan kórkemlew quralları sıpatında júdá keń paydalanıladı.

26

Tayanısh túsinikler Emoсionallıq – sózlerdiń adamnıń hár qıylı ishki tuyǵısezimlerdiń ańlatıwı. Ekspressivlikhár bir sózdiń kórkemligi hám tásirsheńligi. Evfemizm - turpayı sózlerdiń ornına sıpayı sózlerdiń qollanılıwı.

Qollanıw órisi shegaralanǵan sózlerdiń stilistikalıq qásiyetleri

Dialektizmler

Professionalizmler

Kanсelyarizmler

Jargonizmler

Argotizmler

Tayanısh túsinikler: Dialektizmler, professionalizmler, terminler, ilimiytexnikalıq terminler, kanсelyarizm, ádebiyatta kanсelyarizmlerdi qollanılıw, jargonizmler, argotizmler

Dialektizmniń stilistikalıq xızmetleri

Belgili bir territoriyada jasawshı adamlardıń til ózgesheliklerine dialektizmler delinedi.

Qaraqalpaq tilinde tiykarınan e ki dialekt (arqa hám qubla) bolıp, ol biri birinen kóbinese tek fonetikalıq jaqtan ǵana ózgeshelenedi, al leksikalıq hám grammatikalıq belgileri boyınsha olar arasındaǵı ayırmashılıqlar onsha kóp emes.

Dialektizmler kórkem shıǵarmalarda belgili bir territoriyanıń, regionnıń turmısın, sol jerdegi adamlardıń sóylew ózgesheligin bildiriw ushın qollanıladı. Kórkem shıǵarmalarda dialektizmler jazıwshılardıń tilinde de shıǵarmanıń qaxarmanlarınıń tilinde de qollanıla beredi.

Jazıwshılar tilinde qollanılǵan dialektizm geyde kem-kemnen ádebiy tilge ótip ketiwi de múmkin. Máselen, burın arqa dialektke tiyisli bolǵan «ádeyi» K.Sultanov hám Ó.Ayjanov shıǵarmaları arqalı házir ádebiy tilden orın aldı: Shawqımdı esitip ádeyi burıldı. (K.Sultanov). Usı bloknotın Azatqa bermekshi bolıp Aysánem ádeyi qaldırıp e di. (Ó.Ayjanov). Sonday-aq házirgi tildegi «liykin» (lekin) dánekeri de dáslep qubla dialekttiń sózi bolǵanı menen ádebiy tilde T.Qayıpbergenov, Sh.Seytov hám t.b. jazıwshılardıń shıǵarmaları arqalı aktivlesti. Mısalı: Maqsetke qulshınıp jasaǵan ómirdi biymaqset ómir dep hesh kim aytpaydı, liykin sol maqset qanday, áńgime usında (Sh.Seytov). Biraq dialektizmler avtor

27

tilinde jónsiz qollanıla bermewi kerek, sebebi olar oqıwshıǵa túsiniksiz bolıp qosımsha túsindiriwlerdi talap e tedi. Máselen, geypara shıǵarmalarda jazıwshınıń tilinde qollanılǵan dialektizmlerdiń kópshilik oqıwshılar massasına (ásirese, házirgi jaslarǵa) túsiniksiz e kenin kóremiz. Mısallar: Aqshamǵı pisirgen sháwlesiniń qaspaǵı qazanǵa bir e li qatıp qalǵan eken, balıqtıń saǵaǵınan jasalǵan qırǵısh penen qırdı, dasmalladı: soń keshki awqatqa atlandıra beretuǵın e tip, taldıń qayızınan e sip soqqan túbildirikke qondırdı. (Sh.Seytov). Ol zamanda kolxozdıń awır miynetinen lajárem bolıp, ketpenniń awırlıǵınan bilekleri talıp

júrgen qızlar da... muǵallim jigitlerge qosıq shıǵarıp júretuǵın edi. (U.Pirjanov). Anaw ketken soń alampurqanı shıqtı. (Sh.Seytov).

Bunday dialektalizmler shıǵarmanıń kórkemligin arttırmaydı, kerisinshe, onı túsiniwdi qıyınlastıradı.

Dialektizmler kórkem shıǵarmalarda orınlı jerinde tek personajlardı sıpatlaw ushın (olardıń qaysı jerden e kenligi kórsetiw ushın) solardıń tilinde ǵana beriliwi múmkin: Arqalap barıwı kúshmúytek ǵoy (T.Qayıpbergenov).

Professional-texnikalıq hám terminologiyalıq leksikanıń stilistikalıq qollanılıwı

Belgili bir kásiptegi adamlar ǵana qollanatuǵın sózler hám sóz dizbekleri professionalizm dep ataladı. Sonlıqtan da olardıń qollanılıw órisi sheklengen bolıp, olar basqa adamlarǵa túsinikli bola bermeydi. Hár qanday professionalizm tek belgili bir kásip adamları tilinde ǵana qollanıladı. Professionalizmler jazıwshılar tilinde tek belgili bir kásiptiń adamların súwretlegende ǵana qollanılıwı múmkin. Mısalı, Ó.Ayjanovtıń balıqshılar turmısınan alıp jazılǵan «Aral qushaǵında» romanında balıqshılıq kásibine baylanıslı «gúmpildek urıw» professionalizm qollanılǵan: Birewler gúmpildek urıp, suwdı shuwıldatıp jatsa, ekinshileri muzdı aǵash penen sabalaydı.

Professionalizmler kóbinese kórkem shıǵarmadaǵı personajlar tilinde, olardıń turmısın kórsetiw, xarakteristikasın beriw ushın paydalanıladı. Mısalı:

Kórip tursań ba, bul shana degen. mınaw tartqı bawı. Al anaw murındıq jiptiń ornı (Ó.Ayjanov).

Terminler ilimiy hám publiсistikalıq ádebiyatlarda óziniń tiykarǵı nominativlik (predmet yamasa qubılıstıń ataması) xızmetinde qollanıladı. Mısalı:

Eki sóziniń birinde zakon, kodeks, jınayat, kassaсiya, apellyaсiya usaǵan sózlerdi keltiredi. (O.Ábdiraxmanov).

Raketalar - bul waqıttıń tezligi,

Dáwir dańqıń kosmosqa da jol alǵan. Sputnik-bul jańa zaman sózligi, Tuwǵan kúni barlıq tilden jay alǵan

(I. Yusupov).

Qutı-qutı dáriler tur qasında, Reсeptler jerde shashılıp jatır, Sestra qız gúzetip tur qasında Jeńgey telefonnan qıshqırıp atır.

(I. Yusupov).

28

Ilimiy-texnikalıq terminler tek belgili bir túsinikti ańlatatuǵın bir mánili

sózler bolsa da, kórkem shıǵarmalarda geyde awıspalı mánilerde kelip kórkemlew quralı xızmetin atqarıwı múmkin. Mısalı:

Teatrlar tarta almay nazıńdı Saxnalar sıqırlap turar, Ayımxan. Bazı bir shayırlar dım uyat qılar, Orsaqı sózden-aq hál-awqat qılar,

Piyada gúrrińdi poeziya dep

Tórt qatardan tuwrap rubayat qılar. (I. Yusupov) Terminler sonday-aq qaxarmanlar tilinde olardıń xarakteristikası ushın da

paydalanıladı. Mısalı:

-Mine mınaw liberal bolıp shıǵadı, jańa maǵan qosılıp edi, endi seni jaqlap tur, - dedi Danabay genjetayınıń basınan tákibay alıp...

-Meyli hesh qaysısı menen doslıq qatnasıqtı úzbeymiz hám tınısh tatıw jasasıw arqalı semyanıń ǵárezsizligin támiyinleymiz (O.Ábdiraxmanov).

Kanсelyarizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri

Kanсelyarizm (yamasa keńse sózleri) dep rásmiy stilge tán bolǵan hár qıylı sózler hám sóz dizbeklerine aytıladı. Olar ıqshamlı, qısqa, túsinikli hám belgili bir formada qáliplesken sóz formaları bolıp e saplanadı. Mısalı: e sapqa ala otırıp,

bir awızdan qabıllap (maqullap), bekitilsin, maqullansın, soraymız (soralsın) hám t.b. Sonlıqtan da kanсelyarizmlerde artıqmash ekspressivlik mániler bolmaydı.

Kanсelyarizmler kórkem ádebiyatta da qollanıladı, biraq olarda rásmiylik boyaw kúshli, sonlıqtan olar óz mánisinde kelgende shıǵarmanıń kórkemligin arttıra almaydı. Kanсelyarizm jazıwshılar tárepinen kóbinese satiralıq hám yumorlıq shıǵarmalarda paydalanıladı. Mısalı:

Túsinik xat

Men, jılan jılı tuwılǵan, úshinshi klass kóleminde sawatlı, úylengen, usı kúnleri bıltır paxtasın sora basıp ketken №7 brigadanıń ǵawasha atızların qaq jarıp ótetuǵın izeykeshte ottay nasosshı bolıp islep atırǵan Jetibay Seksenbaev

ózimniń usı túsinik xatım arqalı rayonlıq xalıq sudı joldas Kóshbay Eshbaevqa tómendegilerdi bildiremen. (S. Jumaǵulov).

Húrmetli redakсiya!

Siziń gazetada jariyalanǵan ''Aǵam barda, arqam tamda'' degen piliytonıńız jámiyetlik awqatlanıw bóliminiń kollektivi arasında úlken qızıǵıwshılıq penen oqıldı. Jazǵanıńızdıń bári durıs, biraq Axmet xuliganshılıqtı jezdesine isenip

islep júr degenińiz nadurıs. Sebebi jezdesi oǵan xuligan bola ǵoy dep bul ómirde aytpaǵan. (O.Ábdiraxmanov).

Satiralıq shıǵarmalarda jazıwshılar rásmiy dokumentlerdegi kanсelyarizmlerdi basqa maqsette paydalanıw arqalı usınday kúlkili effektke erisedi.

Tilde jónsiz qollanıla beretuǵın demek, keshirersiz, alatuǵın bolsa, mısal ushın, al e ndi usaǵan parazit sózlerdi sheklep paydalanıw kerek, sebebi olar da

29

kórkemlilikti kórsetpeydi. Parazit sózler tek satiralıq shıǵarmalarda qaharmanlar tilinde qollanılıp, olarǵa xarakteristika beriw ushın paydalanıladı.

Jargonizmler hám argotizmlerdiń stilistikalıq xızmetleri

Qollanıw órisi sheklengen sózler qatarına jargonizm hám argotizmler de kiredi. Olar sózdiń awıspalı mánide qollanıwı tiykarında payda boladı.

Jargonlar - belgili bir soсiallıq gruppadaǵı adamlar arasında ǵana qollanılatuǵın, tek solarǵa ǵana túsinikli shártli sózler hám sóz dizbekleri. Jargonlardı soсiallıq gruppanıń adamları awızeki sóylewde basqalarǵa túsinikli bolmaw ushın qollanıladı. Máselen, urılar jargonı, áskeriy jargon, sportsmenler jargonı. Jargonlar kóbinese jaǵımsız ekspressivlik mánige iye boladı. Mısalı: Burınaǵı jılı Qońırat jaqta birewdiń «úyin kóterip ketip, e ki jılday otırıp

ta» keldi. (U. Pirjanov) Mısaldaǵı úyin kóterip ketiw - úyin tonap ketiw, otırıp keliw - tyurmada bolıw degen mánilerdi ańlatadı.

Tákirarlaw ushın sorawlar

1.Qanday sózler qollanılıw órsi shegaralanǵan sózler toparına kiredi?

2.Dialektizmler kórkem ádebiyatta qanday maqsette qollanıladı?

3.Kásiplik sózler degen ne hám olardıń stillik xızmeti qanday?

4.Terminler publistikalıq ádebiyatlarda, kórkem shıǵarmalarda qanday maqsette paydalanıladı?

5.Jargonlar hám argotizmlerdiń stilistikalıq xızmetin túsindiriń

Tayanısh túsinikler Professionalizmbelgili bir kásiptegi adamlar ǵana qollanılatuǵın sózler. Dialektizmlerkórkem shıǵarmalardı jergilikli kilorit ushın qollanılatuǵın dialektlik sózler. Jargonlarbelgili bir soсiallıq topardaǵı adamlar arasında ǵana qollanılatuǵın, tek solarǵa ǵana túsinikli shártli sózler hám sóz dizbekleri. Mısalı: otırıp keliw. Argotizmlerde - belgili bir soсiallıq topardaǵı adamlar arasında qollanılatuǵın shártli sóz dizbekleri.

Mısalı: qulaw, qarız.

Leksikalıq stilistika

Joba:

1.Sózlerdi mánisine sáykes durıs qollanıw

2.Sózlerdiń kóp mániliginiń stilistikalıq qollanılıwı

3.Omonimlerdiń stilistikalıq qollanılıwı

4.Paronimlerdi stillik jaqtan ajıratıp qollanıw

5.Sinonimlerdiń stillik xızmeti

6.Antonimlerdiń stilistikalıq qollanılıwı

30

1. Sóz tańlaw. Sózlerdiń mánisine sáykes qollanılıwı

Tayanısh sózler: Sózlerdi mánisine sáykes qollanıw, sózdi tiyisli ornında qollanıw, sinonimlerdiń qollanılıwı, sóz formasınıń qollanılıwı, sózdiń grammatikalıq formaların stillik jaqtan durıs qollanıw.

Tildegi hár bir sóz óz mánisine sáykes hám stillik jaqtan úylesip qollanılıwı kerek. Tek usı jaǵdayda ǵana biz durıs, orınlı hám kórkem etip sóyley alamız.

Qálegen sóz óziniń mánisine stillik ózgesheliklerine ekspressivlik hám emoсionallıq boyawlarına, sonday-aq, grammatikalıq ózgesheliklerine iye boladı. Qollanıwda usı belgiler e sapqa alınbasa, ol sózdi durıs tańlap alınǵan dep esaplawǵa bolmaydı. Solnlıqtan da:

1. Sóz óz mánisine sáykes tańlap alınǵan bolıwı kerek. Mısalı, Sh.Seytovtıń «Isine tirkelip tigilsin» povestinen mına gápti alıp qarayıq: - Ol karada «Kelgindi jazıwshılardıń úyi ashıq» - dedi de soǵan ruxsatnama berdi. Avtor «Kelgindi» sózi arqalı komandirovkaǵa, hám t.b. jumısları boyınsha kelgen jazıwshılardı (orıs tilindegi «priezjiy» sóziniń awdarması) aytpaqshı bolǵan. Biraq bul sózdi orınlı qollanbaǵan, sebebi onıń mánisi pútkilley basqa. «Kelgindi»