Qaraqalpaq tili stilistikası

11

Kuybıshev qalasında bolatuǵın mexanizatorlardıń keńesine qatnas zpt aqshanı izińnen jiberemiz tchk direktor (O.Ábdiraxmanov).

aǵzalardan (punktlerden, statyalardan) turadı. Mısalı: Sessiyanıń kún tártibine tómendegi máseleler kirgizildi:

1.Nókis qalasın ekonomikalıq hám soсiallıq rawajlandırıwdıń 1998-jılǵa mámleketlik planı hám Nókis qalasın ekonomikalıq hám soсiallıq rawajlandırıwdıń 1997-jılǵı mámeketlik jobasınıń orınlanıw barısı haqqında.

2.1998-jıl ushın Nókis qalasınıń jergilikli byudjeti hám Nókis qalasınıń 1997-jılǵı jergilikli byudjetiniń orınlanıwı haqqında...

dúzilmese, óziniń dokumentlik qunın, bahasın joytadı. Is qaǵazlarınıń ayırım formaları mekteplerde de úyretiledi.

Rásmiy isler stiline hár qıylı kanсelyarizmler de kiredi.

Olar jazba tilde orınlı qollanılıwı kerek, al awızeki sóylew tili ushın olar ulıwma xarakterli emes.

Rásmiy isler stiline tán sózler geyde yumorlıq hám satiralıq shıǵarmalarda qaharmanlarǵa sıpatlama beriw ushın qollanıladı. Mısalı: Mine men mına qararǵa qol qoydım. Tıńla: «Dekabr ayında kárxanamız xızmetkerleri tuwılgan kún yubileyin belgilemesin, toy-merekege barmasın, hesh kim úylenbesin de, turmısqa da shıqpasın, bir adam da awırmasın, ólmesin». (O.Ábdiraxmanov). Mısalda qarar menen qadaǵan etiwge bolmaytuǵın háreketlerdi rásmiy stil menen beriw arqalı jazıwshı komik obraz jasay alǵan.

3. Publiсistikalıq stil. Publiсistikalıq stildiń ózine tán ózgesheligi. Gazeta-publiсistikalıq stil. Agitaсiyalıq stil. Rásmiy siyasiy-ideologiyalıq

stil

Tayanısh sózler: Siyasiy ideologiyalıq stil, gazeta publiсistikalıq stili, agitaсiyalıq stil, rásmiy siyasiy-ideologiyalıq stil, sózlerdiń qollanılıwı, qospalanǵan gáplerdiń qollanılıwı.

12

Publiсistikalıq stil yamasa siyasiy-ideologiyalıq stil jámiyettegi siyasiyideologiyalıq qatnaslardı bildiriw ushın xızmet etedi. Sonıń ushın ol gazetalarda, siyasiy-jámiyetlik jurnallar, radio hám televideniede paydalanıladı. Ol tıńlawshılarǵa belgili bir informaсiya beriw hám sol arqalı olarǵa tásir etiw ushın qollanıladı.

Publiсistikalıq stil jazba hám awızeki formalarda da qollanıla beredi.

Mısalı, siyasiy kommentatorlardıń, oratorlardıń, advokatlardıń, propagandistler menen agitatorlardıń shıǵıp sóylewleri awızsha formada boladı, biraq olar ádebiy

agitaсiyalıq, propagandalıq xarakterge iye boladı. Bul stildiń ózine tán standart birlikleri - hár qıylı konstrukсiyaları boldı: joqarı isenim, salmaqlı úles, qızǵın juwap hám t.b.

Publiсistikalıq stildiń leksikasında siyasiy-jámiyetlik leksika úlken orın

házirgi máhál formaları jiyi qollanıladı. Mısalı: 1. Sonıń menen qatar shiyki zattı únemlewde de úlken tabıslarǵa jetisip kiyatırmız. 2. Bul mákememiz ushın qolǵa kirgizilgen úlken tabıs. 3. Mine bunıń jemisin kórip tursız. 4. Kóp

aktivligin arttırıw, miynetkeshler huqıqlarınıń kepilligin kúsheytiw, sonday-aq, miynet tártibin bunnan bılay bekkemlew, hújdanlı hám joqarı ónimli miynetti xoshametlew ushın zárúrli jaǵdaylar dúziw belgilenip otır. («Erkin Qaraqalpaqstan», 1997, 26-dekabr).

Sonday-aq, bul stilde emoсionallıq hám ekspressivlik mánidegi sózler de paydalanıla beredi: Suwdıń da sorawı bar. («Erkin Qaraqalpaqstan», 1997, 25dekabr.). Isenimdi hám óz-ara túsiniwdi bekkemleyik («Erkin Qaraqalpaqstan», 1997, 18-dekabr).

4. Kórkem ádebiyat stili. Basqa stillerden ózgesheligi. Prozalıq shıǵarmalar tili. Poeziyalıq shıǵarmalar tili.

Tayanısh sózler: Kórkem shıǵarma tili: dialektizmler, professionalizmler, terminler, jargonlar, jazıwshınıń individuallıǵı, prozalıq shıǵarmalar tili, poeziyalıq shıǵarmalar tili.

13

tásir etiw funkсiyasınıń bir forması dep qaraydı.

Ayırım izertlewshiler kórkem ádebiyat stilinde tildegi barlıq qurallardıń da paydalanıla beretuǵının eske alıp, onı óz aldına bólek stil dep esaplaydı.

Haqıyqatında da, kórkem shıǵarmanıń tili ádebiy tilge salıstırǵanda bir qansha keńirek boladı, sebebi kórkem shıǵarmada ádebiy tildiń normasına sáykes sóz

Kórkem ádebiyat stilinde tildiń kommunikativlik hám estetikalıq funkсiyaları birigip keledi, óytkeni kórkem shıǵarma oqıwshıǵa qanday da bir informaсiya beriwi arqalı oǵan estetikalıq jaqtan da kúshli tásir etedi, yaǵnıy jazıwshı óz shıǵarması arqalı bizdi qorshaǵan dúnyanı obrazlı hám kórkem e tip kórsetedi, oǵan óziniń kóz

sáykes bolsa da, óziniń speсifikalıq ózgesheliklerine iye boladı. Bunday shıǵarmalarda ritmika (dawıslı hám dawıssız buwınlar), allitraсiya, assonans, rifma tiykarǵı orındı tutadı, sebebi olardıń kórkemligi usı qurallar arqalı jasaladı.

Sonday-aq, poetikalıq shıǵarmalardaǵı intonaсiya, seslik simvolizm (biri-birine jaqın seslerdiń obrazlılıǵı), muzıkalılıq úlken áhmiyetke iye.

II. Sóylew stili. Fonetikalıq ózgesheligi. Leksikalıq ózgesheligi.

Morfologiyalıq ózgesheligi. Sintaksislik ózgesheligi.

Tayanısh túsinikler: Dialog forması, radio-televidenie, dokladshılar sóylewi, jay sóylesiw, sóylew intonaсiyası, leksika-frazeologiyalıq ózgeshelikleri, sózlerdiń qollanılıwı, gáplerdiń qollanılıw ózgesheligi, inversiya.

Sóylew stili adamlardıń pikir alısıwında, sóylesiwinde paydalanıladı. Sonlıqtan da, sóylesiw eń keminde eki adam arasında dialog formasında bolıp, oǵan solardıń ekewi de qatnasadı.

14

Sóylew stilinde, basqa stillerdegidey, burınnan qáliplesken normalar bolmaydı. Sóylesiwge qatnasıwshılar ulıwma xalıqlıq tilden ózleriniń qálewi, tańlawı boyınsha paydalana beredi. Hár qanday sóylesiw belgili bir jaǵdayǵa, situaсiyaǵa baylanıslı bolıp keledi. Sóylew stiliniń eki túrin ajıratıwǵa boladı:

1. Radio, televideniede diktor, reporter, kommentatorlardıń, jıynalıslardaǵı dokladshılardıń sóylewi. Bunday sóylew jazba ádebiy tilge tiykarlanıp, onıń normaların saqlaydı;

2. Qádimgi óz-ara sóylesiw. Bunday sóylesiw bir qansha ózgesheliklerge iye boladı.

Fonetika-intonaсiyalıq ózgeshelikler. Sóylew stilinde sózlerdiń aytılıwı, sóylew intonaсiyası úlken xızmet atqaradı. Sóylew proсesinde: a) sózdegi ayırım sózler orın almasıp qollanıla beredi, yaǵnıy dublet sózler (variantlar) ajıratılmaydı: besh-bes, jaman-yaman, jarpaq-japıraq, torpaq-topıraq, aylanıwaynalıw; b) ayırım sesler túsip qaladı: ákepti (alıp kelipti), (boptı), kelipek (kelip edik).

Leksika-frazeologiyalıq ózgeshelikler: 1) turmısta aktiv qollanıtatuǵın sózler kóbirek paydalanıladı: sen, biz, kel, ket, adam, kóshe, hawa, shıq, otır, bala, jumıs, kesh, e rte hám t.b. 2) kópshilik sózler ekspressivlik mánige iye boladı. Mısalı: Qurttayıńnan úyrengen talabıń menen qalay xoshlasasań! (S.Jumaǵulov). Jazǵanda da ózim qatırıp jazar e dim (O.Ábdiraxmanov). Qullası, dákeńdi birew sıylap, birew qorqıp degendey, húrmetleydi. Amanlıq bolsa, ol jarın pitkerip, elge náhán bolıp qaytadı. (O.Ábdiraxmanov). 3) evfemizmler kóbirek qollanıladı: kózli bolıw, jaman awırıw, jas bosanıw. Mısalı: Baragór aǵası. (K.Sultanov). 4) sózler awıspalı mánide jiyi ushırasadı: Wáy, onı qatıraman ǵoy. (O.Ábdiraxmanov). Awıldı yaman-á saǵınıp júr e dim. 5) orıs tiliniń sózleri ayrıqsha mánide qollanılıp, ekspressivlik mánige iye boladı: Ústi-basım ákeli balalardıkinen de

xod (Sh.Seytov). Sen, qatın, bala tárbiyasınan nol bolıp turıp, meniń aldımdı keskesley berme (O.Ábdiraxmanov). Kózińnen sorpań aǵıp, bir stariklew adam menen sóylespediń be? (O.Ábdiraxmanov). 6) sóylew tiline tán frazeologizmler keńnen qollanıladı: Bulay dep oylap júrgenler qudaydıń ólimin jepti (S.Jumaǵulov). Konduktorlıqtıń da basına suw quydı (S.Jumaǵulov).

Morfologiyalıq ózgeshelikleri: 1. Subektiv máni bildiriwshi formalar keńnen qollanıladı. Mısallar: Ospanjan, túrgele qoy, aǵań keldi, balam (K.Sultanov).

Qalay, qızalaq aman júrme (K.Sultanov). Usı iymanday sırım, balajan. Ospanbısań,

Bolımsızlıq almasıǵı ornına proniminalizaсiyalanǵan sózler de aytıla beredi: Hár

bir únemleyin deymen kelip, nawa qalmaydı. Al, keshegi ótilgen sabaqqa túk túsinbey qalıpsız. (O.Ábdiraxmanov). 4. Sóylew tili ushın tán bolǵan tańlaqlar hám janapaylar kóplep qollanıladı. Mısallar: Túw, ne degen zeriktirerli gápler-á! Pay, sen-ám bir, japalaq basqa, átshók basqa qus ǵoy (O.Ádiraxmanov). Sonı bilmespen júdá (Sh.Seytov). Túnáwkúni avtobustıń aldıńǵı e siginen minip atırǵanımda, há

Sintaksislik ózgeshelikleri: 1. Óz-ara sóylesetuǵın adamlar biri-birine óziniń pikirlerin geyde ım menen de, siltew menen de jetkeriwi múmkin. Al geyde

15

sóylesiwshilerge belgili predmet hám t.b. gápte túsirilip te aytıla beredi. Sonlıqtan da sóylew tilinde tolıq e mes gápler, sóz-gápler kóplep ushırasadı. Mısallar: Sizler burın sovxozdaǵı paxtanıń ya salınıń otaq jumıslarına, jıyın-

terim jumıslarına aralasıp kórgenbisiz?

-Basqa adamlar sizlerdi quwatladı ma?

-Quwatlamadı (T.Qayıpbergenov).

-Burında da túnde suwǵarmaytuǵın ba edińiz?

-Álbette. (T.Qayıpbergenov).

2.Soraw gápler qısqartılıp qollanıladı: Atıńız? Familiyańız? Adresińiz?

3.Sóylew tilinde hár qıylı kiris aǵzalar, kiris gápler hám kiritpe gápler keń paydalanıladı. Mısallar: Aytqanday, aktiv ótkeriliwi kerek e ken ǵoy (Ó.Xojaniyazov). Oy, mına ońbaǵan ne deydi? (S.Saliev). Á, aytaman-aw, kózleriń shúńireyip, ádewir azıp ketipseń (A.Bekimbetov). Óziń bileseń, men sawatsızban (T.Qayıpbergenov.).

Kórdim Monomaxtıń muzeyde bórkin,

Ol dım awır deydi (durıs shıǵar, bálkim). (I.Yusupov).

4. Sóylew proсesinde aytılatuǵın pikirdiń áhmiyetli bólegi kóbinese gáptiń bas jaǵına shıǵarılıp aytıladı, sonlıqtan da sóylew stilinde inversiya jiyi qolanıladı. Mısalı: Aydalsın Qudaybergen partiya qatarınan - dedi birew ol ornına otırmastan sózin bólip. (Sh.Seytov). Bir jelpim qaldırıń eń bolmasa (Sh.Seytov). Qayda biziń qıraǵılarımız? (K.Sultanov).

Solay e tip sóylew stili óziniń funkсiyası hám awızeki formada qollanılıw ózgesheliklerine qaray tildiń basqa stillerinen ayırımlanıp turadı. Biraq bul stilde basqa stildiń elementleri de (terminler, kanсelyarizmler) qollanıla beredi. Sonlıqtan da sóylew stili de basqa stiller menen tıǵız baylanısta boladı.

Tákirarlaw ushın sorawlar

Qollanılıw tipine qaray funkсionallıq stiller neshe toparǵa bólinedi? Ilimiy stil basqa stillerge salıstırǵanda qanday ózgesheliklerge iye? Rásmiy isler stiliniń ózine tán ózgesheliklerin atap ótiń.

Publiсistikalıq stil qanday ózgesheliklerge iye?

Kórkem ádebiyat stiliniń ózine tán ózgesheliklerin aytıp beriń. Sóylew stili qanday ózgesheliklerge iye?

Ádebiy til hám ádebiy norma Joba

1.Ádebiy til túsinigi.

2.Ádebiy til qalay payda boldı?

3.Ádebiy tildiń xızmeti hám wazıypaları.

4.Ádebiy tildi qayta islew degenimiz ne?

5.Til norması sóylew mádeniyatınıń tiykarǵı túsinigi e kenligi. Norma

túsinigi. Oǵan beriletuǵın anıqlamalar.

6.Ulıwma hám jeke normalar. Olardı belgilewdegi ólshemler.

7.Ádebiy til normaları.

8.Norma tildiń mádeniyatlıq dárejesin belgilewshi tiykarǵı usıl ekenligi.

16

Tayanısh sózler: ádebiy til, ádebiy tildiń xızmeti, ádebiy tildi qayta islew, norma túsinigi, orfografiyalıq norma, orfoepiyalıq norma, leksikalıq norma, grammatikalıq norma, stilistikalıq norma

Ádebiy til payda bolǵanǵa shekem sóylew mádeniyatına baylanıslı bolǵan talap hám túsinikler ádebiy til payda bolǵannan keyingi dáwirdegi yaǵnıy ádebiy til menen baylanıslı bolǵan sóylew mádeniyatı túsiniklerinen ózgeshelenedi. Sebebi sóylew mádeniyatı haqıyqıy mánide ádebiy til hám onıń normaları menen baylanıslı.

Biz usı jerde ádebiy til degenimiz ne? degen sorawǵa keńirek toqtaymız. Ádebiy til haqqında gáp bolǵanda ádebiy til xalıq tiliniń, milliy tildiń joqarı forması

degen táripke dus kelemiz. Ádebiy tildiń joqarǵı forma ekenligi – bul tildiń ózine tán belgilerinde, ózine tán bolǵan ózgesheliginde kórinedi. Ádebiy til xalıq tili tiykarında payda boladı. Ádebiy tilden rásmiy mámleketlik til sıpatında paydalanıw bul tildiń jámiyetlik siyasiy tarawlar tili, rásmiy qatnas hám jazıwlar tili, shólkemler hám hújjetler tili, diplomatiyalıq qatnaslar tili, radio hám televidenie tili, awızeki násiyhát hám propoganda tili, ilimiy stiller tili, kórkem ádebiyat hám saxna tili, bilimlendiriw, mádeniyat tili sıyaqlı kóp baǵdarlarda rawajlanıwı ushın jol ashadı. Bul jaǵday ádebiy tilde kóp wazıypalılıqtı júzege keltiredi. Ádebiy tildiń kóp qırlı hám quramalı wazıypaları ádebiy tildiń stillik tarmaqlanıwına, ádebiy til ishinde hár qıylı til stilleriniń payda bolıwına alıp keledi, bul ádebiy tillerge tán bolǵan eń áhmiyetli belgilerden biri.

Ádebiy til jámiyetlik siyasiy hám ilimiy-mádeniy ómirdiń barlıq tarawlarında qatnas quralı dárejesine kóterildi. Bul jaǵday ádebiy tildi mádeniyat hám сivilizaсiyanıń propogandistine, buǵan tiyisli túsiniklerdi bayanlawshı, ózinde saqlawshı hám keyingi áwladlarǵa jetkiziwshi quralǵa aylandırdı. Ádebiy tilde jámiyetlik hám mádeniy ómirdiń túrli tarawlarına tiyisli bay bilimler jámlesken boladı. Sonday-aq ádebiy til abstrakt hám konkret oylawdıń ámelge asıwında da xabarlawshı wazıypasın atqaradı. Ádebiy tilge tán belgiler ádebiy tildiń awızeki

17

forması ushın hám tán. Sebebi házirgi dáwirde sóylengen awızeki sóylew tekstlerin óz halında jazıp alıw hám uzaq dáwir saqlawdıń keń texnikalıq usıl hám imkaniyatları bar. Ádebiy til wazıypalarınıń, xızmetiniń keńeyiwi, onda quramalı stillik bóliniwdiń payda bolıwı, ádebiy til quralları hám imkaniyatlarınıń rawajlanıwın hám bay bolıwın talap e tedi. Sol sebepli de ádebiy til bay sózlik quramǵa, qáliplesken grammatik qurılısqa iyeligi hám de stillik tarmaqlarınıń rawajlanǵanlıǵı menen ózgeshelenedi. Ádebiy tilde mine usı stiller talabına qaray sinonimlik qurallar, sóz variantları, kóp mánili sózler, haqıyqıy mánini sáwlelendiriwshi leksikalıq birlikler, sóz formaları payda boladı. Bulardıń barlıǵı tilge kóp qırlı quramalı túsinikler hám pikirlerdi túsinikli hám ápiwayı bayanlaw imkanın beredi. Ádebiy tildiń sózlik quramı hám grammatikalıq dúzilisi júdá kóp sanlı bay qurallardıń áytewir jıyıntıǵınan ǵana ibarat e mes. Ádebiy tildiń sózlik qurılısı, grammatikanıń dúzilisi dialektlerden ózgeshe bolıp, belgili bir nızamlıqlarǵa boysınadı, olar qaǵıydalarǵa saralanǵan, jetilisken boladı.

Ádebiy tilge tán belgiler – onıń normalıq sıpatı, stillik tarmaqlarınıń bóliniwi jumsalıw dárejesiniń keńligi. Belgili bir normaǵa tiykarlanıwǵa mútájlik, ádebiy tildiń áhmiyetli belgilerinen biri. Ádebiy tildiń sóz qollanıw qaǵıydaları, morfologiyalıq hám sintaksislik normaları, durıs jazıw hám durıs aytıw normaları bar. Ádebiy til norması tábiyǵıy qáliplesken normalar menen bir qatarda ańlı islengen normalardan da ibarat. Bul normalar, belgili qádeler oqıwlıqlarǵa, qollanbalarda jámlengen boladı. Ádebiy tilde jazıwshı hám sóylewshi adam usı qaǵıydalar tiykarında ádebiy tildi úyrenedi, onı normaların ózlestiredi.

Ádebiy tildiń normaǵa iye bolıwı, bul normanıń belgili qaǵıydalarǵa salınıwı tiykarınan ádebiy tildiń ulıwma xalıq múlki ekenligi menen baylanıslı. Ádebiy til óz-ara qatnas quralı sıpatında ózi xızmet etip atırǵan millettiń barlıq wákili ushın ortaq. Ádebiy tilde qabıllanǵan belgili qádelerge salınǵan normalarǵa barlıq jayda, barlıq adamlar (jazıwshı hám sóylewshiler) bir túrde ámel qılınadı. Sebebi ádebiy til barlıq adamlar tárepinen milliy tildiń úlgili hám islengen forması dep qabıllandı hám tán alınadı. Sol ushın da ádebiy tildiń kópshilik tárepinen qabıl e tilgen hám maqullanǵan normalarǵa, bul normalarǵa tiyisli qaǵıydalarǵa tiykarlanıw hám oǵan boysınıw hámmege májbúriy esaplanadı.

Bunday ulıwma minnetli normalar hám qaǵıydalar ádebiy tildiń sóz qollanıw hám sóz jasalıw, gáp dúziw, sózlerdi jazıw hám aytıw sıyaqlı barlıq tarawlarında da bar. Ádebiy tilde durıs sóylew hám jazıw ushın sol normalardı hám olar haqqındaǵı qaǵıydalardı ózlestiriw shárt.

Adamlardıń sóylew mádeniyatın yaǵnıy durıs sóylew hám jazıwdı talap e tiw ushın sonday sóylew hám jazıwǵa tiykar bola alatuǵın quraldı belgilew lazım boldı. Bul quraldı ádebiy tilsiz kóz aldımızǵa keltire almaymız. Ádebiy til sóylew mádeniyatınıń durıs sóylew hám durıs jazıwdıń ólshegishi e saplanadı. Ádebiy til

tayar halda qáyerdendur payda bolǵan, aspannan túsken nárse e mes. Ol sóylew mádeniyatınıń ajıralmas bólegi. Sol ushın da «Praga lingvistik dógeregi» dep atalǵan ilimiy mekteptiń wákilleri bolǵan tilshiler sóylew mádeniyatı túsinigin til mádeniyatı, ádebiy til mádeniyatı dep ataydı. Olar sóylew mádeniyatı degende eń dáslep ádebiy til mádeniyatın túsinedi, «Ádebiy til mádeniyatı degende biz ádebiy tildi

ańlı ráwishte qayta islewdi túsinemiz» dep atap ótedi «Praga lingvistik dógeregi» wákilleri.

18

Ádebiy tildi qayta islewdiń qanday zárúrligi bar? degen soraw tuwıladı. Ádebiy til hám onıń normalarınıń rawajlanıwına ańlı túrde aralasıw hám qayta islew, bir jaǵınan ádebiy tildiń payda bolıwı ushın, ekinshiden, ádebiy til normalarınıń bir qálipke túsiwi hám bekkemleniwi ushın, úshinshiden, bul normalardıń adamlar tárepinen tán alınıwı, kúndelikli sóylew turmısında qollanıwı ushın zárúr. Ádebiy tildiń qaysı tárepleri qayta islendi degen sawal tuwıladı. Buǵan qaraqalpaq ádebiy tiliniń bir neshshe jıllardaǵı rawajlanıwı tariyxınan juwap tabıw múmkin.

Qaraqalpaq tilinde imla qaǵıydaları islendi, imla sózlikleri dúzilip, olar bir neshshe mártebe qayta islendi hám tolıqtırıldı. Qaraqalpaq ádebiy tiliniń normalarınıń qáliplesiwinde, tolıqtırılıwında 1920-1940 jıllarda qálem terbetken shayır hám jazıwshılar, jurnalistler, túrli ilim tarawında jumıs alıp barǵan ilimpazlar áhmiyetli rol oynadı. Nátiyjede qaraqalpaq ádebiy tili jetilisken milliy ádebiy til dárejesine kóterildi, onıń durıs jazıw hám durıs sóylew ushın zárúr bolǵan til quralları jetilisip, belgili bir sistemaǵa tústi. Ádebiy tildiń mine usı jaǵdayı til mádeniyatın yaǵnıy mádeniyatlasqan tildi bildiredi. Sol ushın ádebiy til - mádeniy til dep ataladı.

aǵzalarınıń óz-ara qatnası ushın tabıslı xızmet e tkende ǵana onıń haqıyqattan da mádeniy til ekenligi tastıyıqlanadı.

Til mádeniyatı sebepli mádeniy til-ádebiy til jaratılǵan e ken, e ndi bul mádeniy quralda durıs, orınlı paydalanıw lazım degen talap ortaǵa qoyıladı. Bul talap ádebiy til ushın norma dep qabıllanǵan til qurallarına, qaǵıydalarǵa ámel qılǵan halda sóylew hám jazıw menen baylanıslı. Ádebiy til menen ámeliy sóylew proсesi arasındaǵı bul baylanıstı sóylew mádeniyatı dep ataw múmkin.

Sawatlılıq hám sawatlı yamasa sawatsızlıq hám sawatsız, durıs imla hám nadurıs imla, durıs jazıw hám nadurıs jazıw stillik qáte, punktuaсion qáte, sózlerdi durıs qollanıw, durıs sóylew sıyaqlı kóp atamalar sóylew proсesi yaǵnıy sóylew mádeniyatı menen baylanıslı túsiniklerdi bildiredi.

Ádebiy til mádeniyatı úsh túsinikti óz ishine qamtıydı:

1.Ádebiy tildi ańlı islew (normaǵa túsiriw);

2.Ádebiy tildiń islengen yaǵnıy mádeniylesken halatı;

3.Ádebiy til normalarındaǵı geypara jerlerin jáne de qayta islew hám jetilistiriw.

Joqarıda aytılǵanlardan eki nárseniń barlıǵı anıq bolıp qaladı:

1.Til mádeniyatı yaǵnıy ádebiy til mádeniyatı. 2. Mádeniy tilden durıs paydalanıw menen baylanıslı bolǵan sóylew mádeniyatı. Demek, sóylew mádeniyatı mádeniy ádebiy tildi júzege keltiriw hám sóylew proсesinde bul til normalarına ámel qılıwdan ibarat.

Ádebiy til normaların ilimiy jaqtan úyreniw onı ilimiy teoriyalıq jaqtan tiykarlaw hám onıń menen baylanıslı bolǵan mashqalalardıń sheshimin tabıw til iliminiń sóylew mádeniyatı tarawınıń aldında turǵan aktual máseleleriniń biri esaplanadı. Sebebi norma - sóylew mádeniyatınıń oraylıq túsinigi. Norma til qurallarınan praktikada durıs paydalanıw qádeleriniń jıynaǵı. Al ádebiy norma tildiń leksikalıq morfologiyalıq sintaksilik elementleriniń ishinen jámiyetke xızmet e tiu ushın e ń qolaylı hám durıs dep tańlap alınǵan til qurallarınıń jıyıntıǵı. Ádebiy tildiń ózine tán tárepleri, onıń rawajlanıw nızamlıqları,

ondaǵı til birliklerin sóylew jaǵdayına sáykes keletuǵın e tip qollanıw

19

imkaniyatları úyrenilmey turıp mádeniyatlı sóylew haqqında sóz e tip bolmaydı.

Demek, til birliklerin durıs yamasa nadurıs qollanǵanmızdı biliw ushın belgili bir ólshemge zárúrlik sezemiz. áne sol ólshem norma dep ataladı. Til iliminde norma túsinigine ilimpazlardıń bergen anıqlamalarınıń ayrımların keltirip ótemiz.

V.A.Iсkovich: «Norma bul sózdiń belgili payıtta, belgili ortalıqta obektiv payda bolǵan mánisi, onıń fonetik dúzilisi sóz jasaw hám sóz ózgertiw qálipleri hám de olardıń real kórinisleri, sintaktik birlikler sóz birikpeleri sóz dizbekleri, gáplerdiń real kórinisleri».

B.I.Golovin: «Norma bul til birliklerin óz-ara jaqsı túsiniw zárúrligi sebepli onnan paydalanǵan xalıq tárepinen jaratılǵan til qurlısınıń ámelde bolǵan belgisi, áne usı zárúrlik til sistemasınıń birligine erisiw jolında adamlarǵa bir

varianttı maqul kóriw, e kinshi birewinen waz keshiw múmkinshiligin payda e tedi.

normaǵa berilgen anıqlamalardı ulıwmalastırıp bir sistemaǵa keltirsek, norma degende qısqa e tip aytqanımızda, tildegi bir bolǵan birliklerdiń hámme ushın túsinikli bolǵan, kópshilik tárepinen qabıl e tilgen kórinisin qollanıwdı túsinemiz.

Norma máselesi ózbek til biliminde bir qansha úyrenilgen. Normalardı úyreniw máselesine arnalǵan bir neshshe maqalalar járiyalandı, usınıslar islep shıǵıldı. Ózbek tilshi ilimazı E.Begmatov ózbek tilindegi normalardı tómendegishe úyreniwdi usınıs etedi:

1.Tildiń ulıwma norması yamasa ulıwmalıq norma.

2.Tildiń jeke normaları.

Ulıwmalıq norma belgili bir tildiń máselen qaraqalpaq tiliniń barlıq kórinislerinde qollanılıp júrgen normalar sistemasınıń jıyındısınan ibarat.

Arnawlı, jeke norma - ulıwmalıq normanıń til (sóylew) kórinisleri formalarındaǵı anıq kórinisleri. Joqarıda berilgen anıqlamalardan kelip shıqqan halda qaraqalpaq tiliniń tómendegi jeke normaları haqqında sóz etiw múmkin.

1.Qaraqalpaq ádebiy til normaları.

2.Qaraqalpaq dialektleri hám govorları norması (Dialektlik norma).

3.Qaraqalpaq tiliniń sóylew tili normaları.

4.Qaraqalpaq tiliniń soсiallıq toparları yaǵnıy «soсiallıq dialektler, soсiallıq argolar norması (jargonlar, kásiplik sózler, argonnıń basqa túrlerine tán normalar.

Búgingi kúnde qaraqalpaq ádebiy tiliniń bir qansha islengen belgili dárejede bir qálipke salınǵan normaların tómendegishe kórsetiw múmkin.

1.Leksika-semantikalıq normalar. Leksikalıq (sóz qollanıw) norması.

2.Orfoepiyalıq norma.

3.Akсentolologiyalıq (sóz hám sóz formalarında páttiń durıs qoyılıwı) normalar.

4.Fonetikalıq norma.

5.Grammatikalıq (morfologiyalıq hám sintaksislik) normalar.

6.Sóz jasalıw normaları.

7.Orfografiyalıq norma.

8.Grafikalıq (jazıw) norma.

20

9.Punktuaсiyalıq norma.

10.Stillik norma.

Kórinip turǵanınday ádebiy tildiń ómir súriw ushın normanıń bolıwı shárt. Joqarıda atap ótilgen normalar ádebiy tildiń barlıq táreplerin óz ishine

qamtıydı. Sóylewshi yamasa jazıwshı sóylew jaǵdayına baylanıslı halda normanıń anaw yaki mınaw túrine tán bolǵan talapların saqlawı shárt.

Adam óziniń sóylew proсesinde norma shegaralarınan shıqsa, normalardan shetlew yaǵnıy normanıń buzılıwı júzege keledi.

Belgilengen normalar talaplarına ámel qılınsa, ádebiy til talaplarına ámel qılınǵan e saplanadı. Normalar ádebiy tildi hár qıylı buzılıwlardan saqlaydı onıń tazalıǵın saqlap, qadaǵalap turadı. Sol ushın normasız ádebiy til bolmaydı. Bunday, ádebiy tildiń rawajlanıwı, jetilisiwi haqqında sóz e tiw de múmkin e mes. Demek normaǵa salınǵanlıq - ádebiy tildiń tiykarı e saplanadı. Endi qaraqalpaq ádebiy tili normalarınıń túrlerin kórip ótemiz.

Fonetikalıq norma. Fonetikalıq norma qaraqalpaq tiliniń ámeldegi álipbe sisteması jańa álipbege ótiw mashqalaları hám sol mashqalalardı joq etiw, sheshiw menen baylanıslı. Házirgi kirill jazıwındaǵı qaraqalpaq álipbesinde 10 dawıslı,

26 dawıssız, 3 birikpeli dawıslı háriptiń qollanılıwı, latın jazıwındaǵı qaraqalpaq álipbesinde 9 dawıslı 23 dawıssız, sonıń ishinde 31 hárip 1 háripler birikpesi norma esaplanadı.

Kirill álipbesi latın állipbesi tiykarındaǵı qaraqalpaq jazıwına tolıq ótkenimizge shekem háreket etedi.

Házirgi kúnde jańa latın álipbesine ótiw menen baylanıslı bolǵan mashqalalar júzege kelip atır. Olardı tártiplestiriw máseleleri kún tártibinde turıptı. Bul álbette oqıw hám oqıtıwdıń túrli basqıshlarında jańa álipbege ámel qılıw, onı

úyreniw menen baylanıslı bolǵan sabaqlıq hám qollanbalar dóretiw, pán texnika tarawlarında, is júrgiziwde bul álippege ótiw máseleleri.

Orfografiyalıq (imla) norma. Orfografiyalıq norma joqarıda sóz e tken fonetikalıq normanıń dawamı esaplanadı. Fonetikalıq norma tildegi sesler menen baylanıslı táreplerge ámel qılsa, orfografiyalıq normada tilde kópshilik tárepinen sanalı túrde qabıl etilgen, ózine tán imla qádelerine iye bolǵan norma túsiniledi. Tildegi dawıslı hám dawıssız sesler imlası, túbir hám qosımtalar, qospa, jup qısqarǵan sózler imlası, buwınǵa bóliw, bas háriplerdi jazıwda imla normalarına ámel qılınadı.

Házirgi qaraqalpaq til ilimi aldında oqıw hám oqıtıwda, is júrgiziwde jańa álipbege baylanıslı normalardı, sonıń ishinde orfografiyalıq normanı úyretiw máselesi turıptı, sonıń ushın bul mashqalalardı sheshiwge qaratılǵan bir qatar ilajlar ámelge asırılmaqta.

Orfoepiyalıq norma. Jazbada imla qádelerine ámel qılınsa awızeki sóylewde ádebiy tildiń orfoepiyalıq qádelerin saqlaw talap e tiledi. Bul haqqında sóz bolǵanda imla qádeleriniń orfoepiyalıq qádelerge qaraǵanda jaqsı ózlestirilgenligi seziledi. Sózlerdiń aytılıw normasına kópshilik waqıtta dıqqat awdarılmaydı. Bul sóylew mádeniyatına keri tásir etedi. Bulardan qutılıw ushın dialektlik tásirlerdi joq e tiw, jaslar hám kekse adamlar sózindegi ózgesheliklerge shek qoyıw, jazba til tásirinde júzege kelgen jasalmalılıqtan qashıw, basqa tillerden kelip kirgen hám kirip atırǵan sóz hám ibaralardı qollanıwda itibarlı bolıw talap etiledi. Bunnan basqa da orfoepiyalıq normalar haqqında oqıtıwdıń túrli basqıshlarında belgili